Mạch giải nghĩa là "giải nghĩa về mạch", nhưng thực chất thiên này là một thứ rất đặc biệt trong toàn bộ Nội Kinh: một bài chú giải nằm ngay bên trong kinh văn. Nó không trình bày học thuyết mới, mà lần lượt trích dẫn khoảng ba mươi bốn câu mô tả bệnh chứng đã có sẵn ở nơi khác, rồi giải thích từng câu bằng công thức cố định: "cái gọi là… ấy là vì…".

Khảo chứng hiện đại cho biết nguồn gốc các câu được trích: hai mươi ba câu trùng với Linh Khu thiên 10 (Kinh mạch), hai câu từ Linh Khu thiên 13, mỗi câu một từ các thiên Tố Vấn 71, 48, 31, 40, 34, 62 và Linh Khu 57, cùng hai câu không rõ xuất xứ. Unschuld nêu một nhận định quan trọng: vì Linh Khu và Tố Vấn cùng được biên tập từ một kho văn bản gốc chung, nên những câu được dẫn ở đây phải đến từ chính kho văn bản gốc ấy — nay đã mất — chứ không phải chép lại từ Linh Khu. Nói cách khác, thiên 49 cho ta thấy một lớp văn bản còn cổ hơn cả hai bộ Nội Kinh.

Nhưng điều làm thiên này khác biệt nhất là phương pháp giải thích. Các thiên khác giải bệnh bằng đường đi kinh mạch hoặc bằng tạng phủ; thiên 49 giải bệnh bằng lịch pháp và vật hậu. Mỗi kinh trong sáu kinh được gán cho một tháng trong năm, và mọi chứng của kinh ấy đều được cắt nghĩa bằng trạng thái âm dương của tháng đó cùng cảnh vật thiên nhiên tương ứng: băng vỡ, lá rụng, cây trút cành, sương nhẹ bắt đầu xuống, vạn vật nảy nở. Người bệnh và thiên nhiên được đặt chung một khung, và triệu chứng con người trở thành hình chiếu của tiết khí.

Đây là biểu hiện thuần khiết nhất của tư tưởng thiên nhân tương ứng trong toàn bộ Tố Vấn. Với người đọc hôm nay, sức thuyết phục của từng lời giải có thể không còn, nhưng phương pháp thì vẫn đáng ngẫm: nó cho thấy người xưa đã cố gắng đến đâu để đặt bệnh tật vào một trật tự lớn hơn thân thể con người.

释1. Khung chung: sáu kinh ứng với sáu tháng

Trước khi đọc từng mục, cần nắm bảng quy ước làm nền cho toàn thiên:

| Kinh | Tháng | Địa chi | Trạng thái âm dương | |---|---|---|---| | Thái dương | tháng Giêng | Dần | ba dương đã sinh, dương ra ngoài mà âm còn thịnh | | Thiếu dương | tháng Chín | Tuất | dương khí đã hết, âm khí thịnh | | Dương minh | tháng Năm | Ngọ | dương thịnh tới cực, một âm bắt đầu sinh | | Thái âm | tháng Mười Một | Tý | khí của vạn vật đều tàng vào trong | | Thiếu âm | tháng Mười (có bản chép tháng Bảy) | Hợi / Thân | thu khí bắt đầu tới, dương khí bị tổn | | Quyết âm | tháng Ba | Thìn | âm nằm trong dương |

Riêng mục Thiếu âm có dị bản đáng chú ý: bản thông hành chép tháng Mười, nhưng Thái Tố chép tháng Bảy, và Dương Thượng Thiện giải: tháng Bảy thu khí bắt đầu đến nên gọi là thiếu âm. Trình Sĩ Đức chỉ ra rằng chính kinh văn phía dưới nói "thu khí bắt đầu tới, sương nhẹ bắt đầu xuống", nên theo bản Thái Tố mới hợp. Đây là chỗ bản thông hành nhiều khả năng đã chép sai.

释2. Thái dương — tháng Giêng, dương ra mà âm còn thịnh

Tám chứng của kinh thái dương đều được giải bằng cảnh tháng Giêng: khí dương đã trồi lên nhưng trời còn rét, băng mới bắt đầu vỡ.

• Lưng sưng, mông đau: tháng Giêng ba dương đã sinh nhưng khí trời vẫn lạnh; âm khí còn thịnh, dương chưa tới lượt làm chủ. Mã Thời bổ sung lối giải kinh lạc: mạch bàng quang từ lưng theo cột sống đi xuống, xuyên thận, vào kheo chân, qua khớp háng, nên chính khí hư thì lưng mông sưng đau.
• Thiên hư mà khập khiễng: tháng Giêng dương khí đóng băng nứt ra, địa khí thoát lên. Dương Thượng Thiện giải rất hay: cái lạnh mùa đông vốn không đều, có nửa còn sót lại; trong thân người cũng vậy, một nửa dương bất túc nên thành "thiên hư", đi khập khiễng một bên chân.
• Cứng gáy kéo xuống lưng: dương khí đi lên ồ ạt mà tranh chấp ở trên.
• Tai kêu: dương khí của vạn vật thịnh ở trên mà nhảy vọt. Vương Băng nối với kinh lạc: một nhánh của mạch thái dương từ đỉnh đầu chạy tới mép trên tai.
• Nặng thì cuồng và điên: dương khí đã kiệt ở trên, âm khí từ dưới theo lên nhưng không hợp được với dương; dưới hư trên thực nên sinh cuồng điên. Dương Thượng Thiện phân biệt hai chữ rất rõ: cởi áo trèo cao, chạy rông nói nhảm là cuồng; ngã vật ra là điên.
• Mạch phù thì điếc: đều do khí mà ra.
• Vào trong thì mất tiếng: dương đã thịnh tới mức bắt đầu suy. Trương Giới Tân giải theo lẽ phát âm: tiếng phát ra nhờ khí, khí thuộc dương; dương thịnh thì tiếng lớn, dương hư thì tiếng yếu.
• Nội đoạt mà quyết thì mất tiếng và liệt chân: đây là thận hư; kinh thiếu âm không tới thì gọi là quyết. Ngô Côn đọc chữ 内 là "phòng thất", tức hao tổn do phòng dục.

释3. Thiếu dương — tháng Chín, dương hết âm thịnh

Ba chứng, giải bằng cảnh cuối thu:

• Đau tim và đau sườn: tháng Chín dương khí đã hết, âm khí thịnh. Về chỗ vì sao bệnh của đởm lại hiện ở tim, Trương Giới Tân giải bằng ngũ hành: thiếu dương thuộc mộc, mộc sinh hỏa, nên gốc bệnh ở đởm mà biểu hiện ở tim. Mã Thời giải bằng vị trí: mạch đởm đi ở sườn, mạch tim hiện ở nách, đều là phần "ngoài" của tim.
• Không trở mình được: âm khí có tính tàng giữ vạn vật; vật đã tàng thì không động, nên người không xoay trở được.
• Nặng thì nhảy dựng: tháng Chín vạn vật đều suy, cỏ rụng cây trút lá, khí rời khỏi phần dương mà về phần âm; khí thịnh ở âm nên dương dồn xuống dưới mà sinh động.

释4. Dương minh — tháng Năm, dương cực mà một âm sinh

Đây là mục dài nhất và cũng nổi tiếng nhất, vì nó giải thích những biểu hiện tinh thần kỳ lạ của bệnh dương minh.

• Rét run cầm cập: tháng Năm là "âm của dương thịnh" — dương đang thịnh nhất thì âm khí đầu tiên xen vào, nên người thấy rét dù đang mùa nóng.
• Ống chân sưng, đùi không co được: tháng Năm dương bắt đầu suy, một âm khí mới nổi lên tranh với dương. Dương Thượng Thiện giải theo vùng cơ thể: trên thắt lưng là dương, dưới thắt lưng là âm; dương mạnh thực ở trên mà âm yếu hư ở dưới, nên chân sưng mà đùi không co.
• Thở gấp mà hóa thành thủy: âm khí đã xuống rồi lại lên; khi lên thì tà đọng lại ở vùng tạng phủ mà hóa thành nước. Trương Giới Tân giải theo ngũ hành: dương minh thuộc thổ, thổ bệnh thì không chế được thủy, thủy tràn lên phổi nên thở gấp.
• Đau ngực và hụt hơi: thủy khí ở tạng phủ; thủy chính là âm khí, âm khí nằm ở trung tiêu nên đau ngực hụt hơi.
• Nặng thì quyết, ghét gặp người, ghét lửa, nghe tiếng gỗ thì giật mình sợ: dương khí và âm khí đánh nhau, thủy và hỏa ghét nhau, nên sinh sợ hãi.
• Muốn ở một mình, đóng chặt cửa nẻo: âm dương đánh nhau, dương kiệt mà âm thịnh.
• Nặng nữa thì trèo lên cao mà hát, cởi áo mà chạy: âm dương đánh nhau nhiều lần rồi cùng dồn ra ngoài, vào phần dương.
• Tà ở lạc mạch nhỏ thì đau đầu, ngạt mũi, bụng sưng: khí dương minh tụ ở phần trên.

Bốn chứng ở giữa — sợ người, sợ lửa, sợ tiếng động, muốn đóng cửa ở một mình, rồi lại trèo cao ca hát cởi áo chạy rông — hợp thành bức chân dung lâm sàng sớm nhất và sống động nhất về trạng thái kích động xen lẫn thu mình trong y văn Trung Hoa. Thiên 30 (Dương minh mạch giải) dành trọn một thiên để bàn riêng nhóm chứng này.

释5. Thái âm — tháng Mười Một, vạn vật tàng vào trong

Bốn chứng của tỳ, giải bằng cảnh giữa mùa đông:

• Trướng bụng: tháng Mười Một khí của vạn vật đều tàng vào bên trong, nên trong người cũng đầy trướng. Vương Băng thêm lối kinh lạc: mạch thái âm vào bụng, buộc vào tỳ, bao lấy vị.
• Xông lên tim mà ợ: âm thịnh dâng lên dương minh, mà lạc của dương minh lại thông với tim.
• Ăn vào thì nôn: đầy tới mức tràn thì phải trào lên. Dương Thượng Thiện giải theo thời tiết: tháng Mười Một dương khí đầu tiên còn yếu, chưa đủ sức tiêu hóa thức ăn, nên vị đầy mà tràn.
• Đại tiện được và trung tiện được thì thấy nhẹ hẳn: âm khí đang xuống và suy, dương khí sắp trồi ra. Trình Sĩ Đức lưu ý bản Thái Tố chép "tháng Mười Một" thay vì "tháng Mười Hai", và xét theo câu "âm khí xuống suy, dương khí sắp ra" thì đây phải là thời điểm đông chí, nên theo bản Thái Tố mới đúng.

释6. Thiếu âm — thu khí tới, dương khí bị tổn

Tám chứng của thận, giải bằng cảnh đầu thu, và đây là mục có nhiều mô tả tâm lý nhất:

• Đau lưng: thiếu âm là thận, lưng là phủ của thận; mùa ấy dương khí của vạn vật đều bị tổn hại.
• Nôn, ho, khí nghịch lên mà suyễn: âm khí ở dưới, dương khí ở trên; dương nổi hết lên trên mà không còn gì để nương tựa. Trương Giới Tân giảng câu này rất hay: dương lấy gốc ở âm, âm lấy gốc ở dương, hai bên nương nhau mà tồn tại; nay trong âm không có dương thì âm chìm xuống không lên được, dương một mình nổi ở trên không xuống được.
• Bứt rứt không yên, không đứng lâu ngồi lâu được, đứng dậy thì mắt mờ không thấy gì: âm dương của vạn vật chưa phân định, chưa có bên nào làm chủ; thu khí vừa tới, sương nhẹ bắt đầu xuống giết vạn vật, âm dương mất ở bên trong.
• Hụt hơi mà hay cáu giận: dương khí không làm chủ được; can khí đáng lẽ đến lượt làm chủ mà chưa làm chủ được, nên sinh cáu giận. Kinh văn chú thêm: chứng hay giận ấy gọi là tiễn quyết (煎厥).
• Sợ hãi như có người sắp bắt mình: thu khí đã tới mà vạn vật chưa tàn hết; âm khí còn ít, dương khí thì đang rút vào trong; hai bên đánh nhau nên sinh sợ.
• Ghét ngửi mùi thức ăn: vị không còn khí. Trương Giới Tân truy tiếp một tầng: vị khí bị hủy là do thận ảnh hưởng tới vị — chân hỏa trong thận bất túc nên không sưởi ấm được nguồn hóa sinh.
• Mặt đen như sắc đất: thu khí đã mất ở bên trong nên sắc mặt biến đổi.
• Ho thì ra máu: mạch dương bị tổn thương, mạch đầy thì sinh ho, máu theo đó ra đằng mũi.

Chứng "sợ hãi như có người sắp bắt mình" là một trong những mô tả sớm nhất và chính xác nhất về trạng thái lo âu có cảm giác bị đe dọa, và việc kinh văn quy nó về mùa thu — mùa mà y học hiện đại cũng ghi nhận tỷ lệ rối loạn khí sắc theo mùa tăng lên — là một trùng hợp đáng để ý.

释7. Quyết âm — tháng Ba, âm trong dương

Bốn chứng cuối, giải bằng cảnh cuối xuân:

• Đồi sán; đàn bà thì bụng dưới sưng: quyết âm ứng với chi Thìn, tháng Ba là âm nằm trong dương, tà khí ở bên trong. Vương Băng dẫn đường kinh: mạch quyết âm men mặt trong đùi, vào vùng lông mu, vòng quanh bộ phận sinh dục rồi tới bụng dưới.
• Đau lưng và cột sống, không cúi ngửa được: tháng Ba vạn vật nảy nở rộ; mà vật đã cúi xuống thì không dựng thẳng lại được. Đây là một trong những lời giải mang tính ẩn dụ thuần túy nhất của thiên: người xưa lấy dáng cây cỏ mùa xuân trĩu xuống mà giải thích dáng người đau lưng.
• Đồi, long, sán, phu trướng: âm khí thịnh, mạch trướng lên mà không thông.
• Nặng thì họng khô, trong người nóng: âm dương đánh nhau mà sinh nhiệt.

Về chữ 癃 (long) trong danh sách này, Unschuld nêu một phỏng đoán đáng chú ý: trong ngữ cảnh mà cả bốn bệnh cùng nhóm đều liên quan tới sưng phồng, và vì chữ ấy ở chỗ khác chỉ tình trạng bí tiểu gần như hoàn toàn, có thể nó được dùng để chỉ chứng phì đại tuyến tiền liệt gây bí tiểu — một cách đọc rất hiện đại nhưng hợp lý về mặt lâm sàng.

• 正月太阳寅，寅，太阳也 · Chính nguyệt thái dương dần, dần, thái dương dã · Tháng Giêng thuộc thái dương là chi Dần; Dần chính là thái dương. → Câu thiết lập nguyên tắc gán kinh cho tháng, nền của toàn bộ phương pháp giải thích trong thiên.
• 阳气出在上而阴气盛，阳未得自次也 · Dương khí xuất tại thượng nhi âm khí thịnh, dương vị đắc tự thứ dã · Dương khí đã trồi lên trên mà âm khí còn thịnh, dương chưa tới lượt làm chủ. → Hình ảnh tháng Giêng trời còn rét, dùng giải chứng lưng sưng mông đau.
• 冬寒颇有不足者，故偏虚为跛也 · Đông hàn phả hữu bất túc giả, cố thiên hư vi bả dã · Cái lạnh mùa đông vốn có chỗ không đều, nên một bên hư mà thành khập khiễng. → Lấy sự không đồng đều của thời tiết giải thích sự không đối xứng của thân thể.
• 阳尽在上，而阴气从下，下虚上实，故狂颠疾也 · Dương tận tại thượng, nhi âm khí tòng hạ, hạ hư thượng thực, cố cuồng điên tật dã · Dương kiệt ở trên, âm khí theo lên từ dưới, dưới hư trên thực, nên sinh cuồng và điên. → Cơ chế "trên thực dưới hư" của các chứng thần chí, còn dùng tới ngày nay.
• 阴气与阳气相薄，水火相恶，故惕然而惊也 · Âm khí dữ dương khí tương bạc, thủy hỏa tương ố, cố dịch nhiên nhi kinh dã · Âm khí và dương khí đánh nhau, thủy hỏa ghét nhau, nên giật mình sợ hãi. → Giải thích trạng thái sợ hãi bằng xung đột nội tại chứ không bằng tác nhân bên ngoài.
• 阴阳复争而外并于阳，故使之弃衣而走也 · Âm dương phục tranh nhi ngoại tịnh ư dương, cố sử chi khí y nhi tẩu dã · Âm dương đánh nhau nhiều lần rồi cùng dồn ra phần dương, nên khiến người cởi áo mà chạy. → Mô tả sớm nhất về trạng thái kích động mất kiểm soát, quy về cơ chế âm dương.
• 秋气始至，微霜始下，而方杀万物，阴阳内夺 · Thu khí thủy chí, vi sương thủy hạ, nhi phương sát vạn vật, âm dương nội đoạt · Thu khí vừa tới, sương nhẹ bắt đầu xuống mà giết vạn vật, âm dương mất ở bên trong. → Lấy cảnh đầu thu giải thích chứng hoa mắt, bứt rứt, đứng ngồi không yên.
• 三月阳中之阴，邪在中，故曰㿉疝少腹肿也 · Tam nguyệt dương trung chi âm, tà tại trung, cố viết đồi sán thiếu phúc thũng dã · Tháng Ba là âm trong dương, tà ở bên trong, nên sinh đồi sán và bụng dưới sưng. → Mẫu mực của lối giải bệnh bằng vị trí âm dương trong vòng năm.

| Thuật ngữ | Chữ Hán | Giải nghĩa | |---|---|---| | Mạch giải | 脉解 | Giải nghĩa các chứng bệnh của kinh mạch, theo lối chú giải từng câu | | Thiên hư | 偏虚 | Một bên thân thể hư yếu, dẫn tới đi khập khiễng hoặc liệt một bên | | Cuồng, điên | 狂颠 | Cuồng là trèo cao ca hát cởi áo chạy rông; điên là ngã vật ra, mất ý thức | | Tiễn quyết | 煎厥 | Chứng quyết do dương khí hun đốt âm tinh, biểu hiện hụt hơi và dễ cáu giận | | Nội đoạt | 内夺 | Hao tổn từ bên trong, phần nhiều do phòng dục quá độ làm mất tinh | | Đồi sán | 㿉疝 | Chứng sưng sa bìu ở nam giới, kèm đau kéo xuống bụng dưới | | Long | 癃 | Bí tiểu, tiểu không thông; trong ngữ cảnh này có thể chỉ chứng phì đại tuyến tiền liệt | | Phu trướng | 肤胀 | Da căng trướng lên, thuộc nhóm bệnh phù | | Vật hậu | 物候 | Dấu hiệu của cây cỏ chim muông theo mùa, dùng làm mốc đối chiếu với bệnh chứng | | Thiên nhân tương ứng | 天人相应 | Người và trời đất cùng một nhịp, trạng thái cơ thể phản chiếu trạng thái tiết khí |

Dương Thượng Thiện là nhà chú giải hợp với thiên này nhất, vì ông nắm chắc lịch pháp và dùng nó rất tự nhiên. Lời giải của ông về chứng "thiên hư mà khập khiễng" là một mẫu mực: tháng Giêng ba dương đã sinh, băng vỡ, dương khí rời khỏi đất; nhưng cái lạnh mùa đông vốn không rút đều, chỗ còn chỗ hết — thân người cũng vậy, nửa này dương đủ, nửa kia dương thiếu, nên đi lệch một bên. Ông cũng là người phân biệt rành mạch hai chữ cuồng và điên bằng mô tả hành vi thay vì bằng lý luận.

Trương Giới Tân đóng góp ở chỗ nối lời giải theo mùa trở lại với lý luận tạng phủ, khiến thiên này không tách rời phần còn lại của Nội Kinh. Với chứng đau tim đau sườn của thiếu dương, ông chỉ ra quan hệ mộc sinh hỏa: gốc bệnh ở đởm mà dấu hiệu hiện ở tim. Với chứng nôn ho khí nghịch của thiếu âm, ông phát biểu một câu có giá trị khái quát vượt khỏi thiên: dương lấy gốc ở âm, âm lấy gốc ở dương, mất một bên thì bên kia hóa trơ trọi.

Trình Sĩ Đức, Hồ Thiên Hùng và các nhà khảo chứng cho thấy bản thông hành của thiên này có khá nhiều chỗ sai. Hai chỗ quan trọng nhất: mục Thiếu âm chép "tháng Mười" trong khi nội dung nói rõ về đầu thu, nên bản Thái Tố chép "tháng Bảy" mới đúng; và mục Thái âm chép "tháng Mười Hai" trong khi câu giải nói về đông chí, nên "tháng Mười Một" của Thái Tố mới hợp. Hai chữ "thái âm" lạc vào giữa mục dương minh cũng bị Đan Ba nghi là chép nhầm từ dòng dưới lên. Những phát hiện ấy nhắc rằng ngay cả khung lịch pháp chặt chẽ của thiên cũng đã bị thời gian làm xô lệch.

Các nhà nghiên cứu văn bản hiện đại đóng góp phần quan trọng nhất về mặt lịch sử: việc lập bảng đối chiếu từng câu của thiên 49 với Linh Khu thiên 10 và các thiên khác cho thấy đây là bài chú giải lâu đời nhất còn giữ được của y học Trung Hoa — cổ hơn Vương Băng tám thế kỷ, cổ hơn Toàn Nguyên Khởi sáu thế kỷ. Đọc nó, ta đang đọc cách một người thời Hán hiểu những câu kinh văn mà chính họ cũng đã thừa hưởng từ người trước.

• Ý niệm cơ thể thay đổi theo mùa vẫn đứng vững. Dù cơ chế "âm dương theo tháng" không còn được dùng, việc giấc ngủ, khí sắc, sức đề kháng và cả tâm trạng biến động theo mùa là điều y học hiện đại xác nhận; lịch sinh hoạt nên nới lỏng theo mùa thay vì giữ nguyên quanh năm.
• Cảm giác lo sợ vô cớ, bứt rứt, đứng ngồi không yên vào đầu thu là hiện tượng có thật. Kinh văn xếp nhóm chứng này vào mùa thu và mô tả rất sát; ngày nay hiện tượng ấy được gọi bằng tên khác nhưng vẫn đáng được quan tâm thay vì bỏ qua.
• Hoa mắt khi đứng dậy đột ngột là dấu hiệu nên theo dõi. Chứng "không ngồi lâu đứng lâu được, đứng dậy thì mắt mờ" mà thiên này ghi trùng với biểu hiện tụt huyết áp tư thế, thường gặp ở người lớn tuổi và người thiếu máu.
• Ho ra máu luôn là dấu hiệu cần khám ngay. Kinh văn xếp nó vào nhóm chứng nặng của thiếu âm; ngày nay đây là triệu chứng bắt buộc phải làm rõ nguyên nhân.
• Đọc thiên này như một bài học về phương pháp, không phải bảng tra bệnh. Giá trị của nó nằm ở cách người xưa đặt bệnh vào một trật tự lớn hơn cơ thể, chứ không ở việc mỗi lời giải có còn đúng hay không.

• Linh Khu · Thiên 10 · Kinh mạch (经脉): nguồn của hai mươi ba trong ba mươi bốn câu được thiên này trích giải; đọc song song hai thiên sẽ thấy rõ quan hệ kinh văn và lời chú.
• Thiên 30 · Dương minh mạch giải (阳明脉解): dành trọn một thiên để bàn riêng nhóm chứng ghét người ghét lửa, trèo cao ca hát, cởi áo chạy rông mà thiên này chỉ nêu tóm tắt.
• Thiên 3 · Sinh khí thông thiên luận (生气通天论): nơi khái niệm tiễn quyết xuất hiện lần đầu, được thiên này nhắc lại khi giải chứng hụt hơi hay cáu giận.
• Thiên 2 · Tứ khí điều thần đại luận (四气调神大论): cùng dựa trên nguyên lý thiên nhân tương ứng, nhưng dùng nó để dạy dưỡng sinh thay vì để giải bệnh chứng.
• Thiên 48 · Đại kỳ luận (大奇论): một trong những nguồn được thiên này trích dẫn, cho thấy các thiên trong Tố Vấn đã tham chiếu lẫn nhau từ rất sớm.