Phương thịnh suy luận bàn về việc so sánh thịnh và suy — chữ phương ở đây mang nghĩa đối chiếu, cân đo. Thiên đặt ra một câu hỏi rất thực tế: cùng một dấu hiệu, vì sao ở người này là bình thường mà ở người kia là bệnh nặng?

Câu trả lời nằm ở bốn trục so sánh mà thiên nêu ngay từ đầu:

Dương khí đi theo bên trái, âm khí đi theo bên phải. Ở người già thì khí đi theo phía trên, ở người trẻ thì đi theo phía dưới.

Từ đó suy ra một nguyên tắc tiên lượng rất sắc: đầu gối lạnh ở người già là chuyện thường, nhưng ở người trẻ là dấu hiệu nghịch. Cùng một triệu chứng, hai ý nghĩa trái ngược — vì nền tảng sinh lý của hai lứa tuổi khác nhau.

Phần nổi tiếng nhất của thiên là bảng giấc mơ theo tạng hư. Khi khí của một tạng hư, người ta nằm mơ thấy những hình ảnh đặc trưng: phế hư thì mơ thấy vật trắng và cảnh chém giết máu chảy; thận hư thì mơ thấy thuyền và người chết đuối; can hư thì mơ thấy cỏ thơm cây non; tâm hư thì mơ thấy dập lửa; tỳ hư thì mơ thấy ăn uống không đủ.

Đây là một trong những ghi chép sớm nhất trên thế giới về việc dùng nội dung giấc mơ làm dấu hiệu chẩn đoán, và nó đi kèm một nhận định cơ chế rõ ràng: mơ loạn xảy ra khi dương khí có thừa mà âm khí không đủ.

Thiên kết bằng một quy trình khám bệnh đầy đủ và lời răn cuối: kẻ không biết đạo này thì nói càn và đoán bừa — ấy gọi là mất đạo.

释1. Bốn trục so sánh

Lôi Công hỏi về khí nhiều hay ít, thuận hay nghịch. Hoàng Đế đáp bằng bốn mệnh đề ngắn:

Dương khí đi theo bên trái. Âm khí đi theo bên phải. Ở người già thì đi theo phía trên. Ở người trẻ thì đi theo phía dưới.

Trương Giới Tân giải hai vế đầu: dương khí chủ về đi lên nên khởi từ bên trái; âm khí chủ về đi xuống nên khởi từ bên phải. Trương Chí Thông giải theo mùa: khí xuân hạ khởi từ trái chuyển sang phải, khí thu đông khởi từ phải chuyển sang trái.

Hai vế sau quan trọng hơn về lâm sàng. Mori cho lời chú cụ thể nhất và đáng đọc nhất:

Ở người già, khi tỳ và thận đã suy mà tâm và phế còn thịnh thì đó là trạng thái bình thường — nên nói "khởi từ phía trên". Người già mà chân yếu, gối lạnh, đại tiện khó, tiểu tiện nhiều, nhưng tai mắt vẫn tinh tường — đó chính là nghĩa của "khởi từ phía trên".

Ở người trẻ, khi tỳ thận thịnh mà tâm phế còn yếu thì đó là bình thường — nên nói "khởi từ phía dưới". Người trẻ ăn uống gấp đôi, dục vọng mạnh, suy nghĩ chỉ hướng vào việc trước mắt, mà ngực đầy sinh ho và suyễn — đó là nghĩa của "khởi từ phía dưới".

Lời chú này biến một mệnh đề trừu tượng thành hai bức chân dung sinh lý rất dễ nhận: người già mạnh phần trên yếu phần dưới, người trẻ ngược lại.

释2. Sống chết theo mùa

Từ bốn trục trên, kinh văn rút ra nguyên tắc tiên lượng:

Cho nên vào mùa xuân và mùa hạ, ứng với dương là sống, ứng với thu đông là chết. Ngược lại, [vào thu đông] ứng với thu đông là sống.

Vì vậy, hễ khí nhiều hay ít mà đi ngược đường thì đều là quyết.

Trương Giới Tân giải: xuân hạ là mùa dương thịnh, nên cả dấu hiệu bên ngoài lẫn mạch tượng đều phải thuộc dương thì mới là sống; nếu thấy dấu hiệu thuộc âm như lẽ ra chỉ có ở thu đông thì đó là đi ngược, và đi ngược nghĩa là chết.

Nguyên tắc này rất gọn: mạch phải hợp mùa. Cùng một mạch trầm, xuất hiện vào mùa đông là bình thường, xuất hiện vào mùa hè là dấu hiệu nguy.

Chữ quyết ở đây được định nghĩa rộng hơn nghĩa thông thường: không chỉ là chứng tay chân lạnh, mà là mọi trường hợp khí đi ngược đường.

释3. Đầu gối lạnh: già khác trẻ

Lôi Công hỏi về chứng quyết khi khí có thừa. Hoàng Đế đáp:

Khi khí đi lên mà không đi xuống, thì hàn quyết lên tới đầu gối.

Người trẻ thì chết vào thu đông. Người già thì sống qua thu đông.

Đây là đoạn hay nhất của thiên về mặt lập luận. Trương Giới Tân giải rất rõ:

Ở người già, dương khí vốn khởi từ phía trên, nên đầu gối lạnh không thành vấn đề. Ở người trẻ, dương khí khởi từ phía dưới, nên đầu gối lạnh là đi ngược. Dương của người trẻ lẽ ra không được yếu; nếu đã yếu thì mùa âm thịnh là mùa đáng sợ nhất. Còn ở người già, dương khí vốn đã yếu sẵn — đó là trạng thái bình thường, nên không có lý do gì phải lo vào thu đông.

Lập luận này là một mẫu mực về diễn giải triệu chứng theo nền tảng cá nhân: cùng một dấu hiệu, ý nghĩa của nó phụ thuộc vào cái gì là bình thường đối với người ấy.

Kinh văn nêu thêm một biến thể: khi khí đi lên mà không xuống thì cũng sinh đau đầu và bệnh ở đỉnh đầu. Diêu Thiệu Ngu giải: khi khí huyết dồn lên thì không chỉ chân lạnh tới gối mà bên trên tất phải sinh bệnh ở đỉnh đầu. Đây là bệnh cảnh trên thực dưới hư điển hình.

释4. Khi mọi dấu hiệu đều mất

Đoạn tiếp theo mô tả một tình huống chẩn đoán bế tắc, và nó được viết bằng ngôn ngữ gần như thơ:

Tìm dương thì không thấy; tìm âm thì không nhận ra. Năm bộ cách biệt nhau, không có gì làm chứng.

Như sống giữa đồng hoang mênh mông; như ẩn trong căn phòng trống không.

Hơi thở mảnh như sợi chỉ — ấy là dấu hiệu chết yểu.

Vương Băng giải chuỗi này rất sát: khi thầy thuốc gọi đó là mạch dương thì lại thấy dáng vẻ của âm thịnh; gọi là mạch âm thì lại thấy dáng vẻ của dương thịnh; tìm dương không thấy nhiệt, tìm âm không thấy hàn, năm bộ của năm tạng cách xa nhau, không có gì đáng tin làm bằng chứng.

Rồi ông giải hai hình ảnh cuối bằng ngôn ngữ tâm lý:

"Như sống giữa đồng hoang" nghĩa là thần của tâm đã tán ra ngoài ranh giới của nó. "Như ẩn trong phòng trống" nghĩa là ý chí và tình cảm đã lặn sâu xuống.

Và ông giải thích cơ chế: thần tán ra ngoài vì khí đi ngược quá lâu, gây đau cùng cực không dứt; ý chí lặn sâu vì cơn đau đã tạm yên nhưng vẫn còn nỗi sợ nó quay lại.

Đoạn này đáng chú ý vì nó mô tả trạng thái tinh thần của người bệnh mạn tính nặng với độ chính xác hiếm thấy: vừa mất phương hướng, vừa co rút vào trong, vừa sợ cơn đau tái phát.

释5. Giấc mơ và tạng hư

Đây là phần nổi tiếng nhất của thiên. Nó bắt đầu bằng mệnh đề cơ chế:

Cho nên chứng quyết mà đoản khí khiến người ta nằm mơ lung tung; nặng thì sinh ảo giác.

Khi ba kinh dương dứt đoạn và ba kinh âm yếu ớt, ấy là đoản khí.

Trương Giới Tân giải rõ cơ chế: khi ba dương cách tuyệt thì âm tiêu ở trên, khi ba âm yếu ớt thì dương tiêu ở dưới; âm dương không sinh hóa cho nhau nên khí thiếu, không đủ cho hô hấp. Ông cũng giải riêng chứng mơ loạn: tâm chủ dương và tàng thần, thận chủ âm và tàng tinh; khi hai bên không giao nhau thì tinh và thần tản mác, sinh ra mộng mị.

Rồi tới bảng năm tạng:

| Tạng hư | Mơ thấy | Khi đúng mùa của tạng ấy | |---|---|---| | Phế | vật màu trắng, cảnh người bị chém, máu chảy khắp nơi | mơ thấy binh khí và giao chiến | | Thận | thuyền và người chết đuối | mơ thấy nằm dưới nước, như có gì đáng sợ | | Can | cỏ thơm và cây non | mơ thấy nằm dưới gốc cây không dám dậy | | Tâm | dập lửa và các vật thuộc dương | mơ thấy cháy | | Tỳ | ăn uống không đủ | mơ thấy xây tường dựng nhà |

Logic của bảng rất nhất quán: mỗi giấc mơ lấy hình ảnh từ thuộc tính ngũ hành của tạng ấy. Phế thuộc kim sắc trắng nên mơ vật trắng và binh khí; thận thuộc thủy nên mơ nước và thuyền; can thuộc mộc nên mơ cỏ cây; tâm thuộc hỏa nên mơ lửa; tỳ thuộc thổ nên mơ xây cất.

Kinh văn kết luận phần này bằng cơ chế chung:

Trong tất cả những trường hợp ấy, khí của một trong năm tạng đã hư. Dương khí có thừa mà âm khí không đủ.

Nhận định này đáng chú ý vì nó khớp với hiểu biết hiện đại: giấc mơ sống động và rối loạn thường đi kèm giấc ngủ nông và trạng thái kích thích — điều mà Đông y gọi là dương thừa âm thiếu.

Cần nói thêm một điều để đọc bảng này cho đúng: đây không phải là phép giải mộng. Kinh văn không nói giấc mơ báo trước điều gì; nó nói giấc mơ phản ánh trạng thái sinh lý hiện tại. Sự khác biệt ấy rất quan trọng.

释6. Mười phép đo

Tiếp theo là một đoạn ngắn về quy trình chẩn đoán:

Chẩn đoán gồm mười phép đo: đo mạch, đo tạng, đo thịt, đo gân, đo du huyệt.

Vì sao năm mục mà gọi là mười phép? Mã Thời giải: vì năm mục ấy đều phải đo cả bên trái lẫn bên phải, nên thành mười. Trương Chí Thông thì đếm khác: ngoài năm mục ấy còn phải đo âm dương, trên dưới, dân thường, vua chúa, người quyền quý — cộng lại thành mười.

Cách đếm thứ hai nối thẳng với câu ngay sau đó:

Chẩn đoán phải xét địa vị cao thấp. Xem người ấy là dân thường, là vua, hay là quan.

Đây lại là chủ đề đã xuất hiện ở thiên 75, 77 và 78. Việc nó lặp lại bốn lần trong nhóm bảy thiên cuối cho thấy đó là mối bận tâm trung tâm của người soạn: hoàn cảnh xã hội của người bệnh là dữ kiện y học.

释7. Quy trình khám hoàn chỉnh

Đoạn cuối thiên nêu một quy trình đầy đủ, và nó là phần thực dụng nhất:

Cốt phải trong sáng và thuần khiết; nhìn lên trên và nhìn xuống dưới; kiểm soát tà khí của tám tiết; phân biệt các bộ phận của năm thứ bên trong.

Ấn mạch xem có động hay không; rà theo bộ xích xem trơn hay sáp. Để hiểu ý nghĩa của hàn hay ôn, hãy xem phân và nước tiểu, rồi hợp tất cả với biểu hiện của bệnh.

Khi đã hiểu thuận hay nghịch và biết được tên bệnh, thì chẩn đoán sẽ thành công trong mọi ca, và bản tính vốn có của con người sẽ không bị bỏ sót.

Một lời chú giải thích cụm "nhìn lên nhìn xuống": nhìn lên là xem thần sắc, nhìn xuống là xem hình thể.

Và một câu được tách riêng như lời nhấn mạnh:

Cho nên trong chẩn đoán, có khi cần quan sát hơi thở để nhận ra tình ý của người bệnh.

Lời chú giải câu này theo hai hướng đều đáng ghi: một là nhịp thở cho biết tần số mạch, hai là hơi thở cho thấy trạng thái thần khí. Cả hai đều đúng, và việc kinh văn nêu riêng chi tiết này cho thấy người xưa coi quan sát hô hấp là một mục khám độc lập, không chỉ là phụ trợ cho bắt mạch.

释8. Lời răn cuối

Thiên khép lại bằng hai vế đối nhau:

Nếu không bỏ sót trình tự thường quy, thì đạo rất sáng tỏ, và có thể lâu dài.

Kẻ không biết đạo này thì bỏ lỡ kinh mạch, phá vỡ thớ da, nói càn và đoán bừa. Ấy gọi là mất đạo.

Cụm "nói càn và đoán bừa" lặp lại chính xác lời phê ở thiên 78, nơi kẻ dốt bị trách vì "nói càn rồi đặt bừa tên bệnh". Sự lặp lại này cho thấy hai thiên được soạn trong cùng một mạch.

Riêng cụm "phá vỡ thớ da" là một chi tiết cụ thể: nó chỉ việc châm sai làm tổn thương da thịt — tức là cái hại vật lý thật sự do thiếu hiểu biết gây ra, không chỉ là sự vô ích.

• 阳从左，阴从右；老从上，少从下 · Dương tòng tả, âm tòng hữu; lão tòng thượng, thiếu tòng hạ · Dương theo bên trái, âm theo bên phải; người già theo phía trên, người trẻ theo phía dưới. → Bốn trục so sánh, nền của toàn bộ phép luận thịnh suy trong thiên.
• 少者秋冬死，老者秋冬生 · Thiếu giả thu đông tử, lão giả thu đông sinh · Người trẻ thì chết vào thu đông, người già thì sống qua thu đông. → Cùng một triệu chứng mà tiên lượng trái ngược tùy lứa tuổi.
• 求阳不得，求阴不审，五部隔无征 · Cầu dương bất đắc, cầu âm bất thẩm, ngũ bộ cách vô trưng · Tìm dương không thấy, tìm âm không nhận ra, năm bộ cách biệt không có gì làm chứng. → Mô tả tình huống chẩn đoán bế tắc khi mọi dấu hiệu đều mất.
• 若居旷野，若伏空室，绵绵乎属不满日 · Nhược cư khoáng dã, nhược phục không thất, miên miên hồ thuộc bất mãn nhật · Như sống giữa đồng hoang, như ẩn trong phòng trống, hơi thở mảnh như sợi chỉ không đủ qua hết ngày. → Mô tả trạng thái tinh thần và thể chất của người bệnh nguy kịch.
• 是以少气之厥，令人妄梦，其极至迷 · Thị dĩ thiểu khí chi quyết, linh nhân vọng mộng, kỳ cực chí mê · Chứng quyết mà đoản khí khiến người nằm mơ lung tung, nặng thì sinh ảo giác. → Nối rối loạn giấc mơ với trạng thái khí hư, mở đầu bảng giấc mơ theo tạng.
• 肺气虚，则使人梦见白物，见人斩血藉藉 · Phế khí hư, tắc sử nhân mộng kiến bạch vật, kiến nhân trảm huyết tạ tạ · Phế khí hư thì khiến người mơ thấy vật trắng, thấy người bị chém máu chảy khắp nơi. → Mục đầu tiên trong bảng giấc mơ theo tạng hư.
• 此皆五藏气虚，阳气有余，阴气不足 · Thử giai ngũ tạng khí hư, dương khí hữu dư, âm khí bất túc · Tất cả đều là khí năm tạng hư, dương khí có thừa mà âm khí không đủ. → Cơ chế chung của mọi giấc mơ bệnh lý.
• 诊有十度 · Chẩn hữu thập độ · Chẩn đoán có mười phép đo. → Danh mục các mục phải khám, gồm cả địa vị xã hội của người bệnh.
• 视息视意，故不失条理，道甚明察，故能长久 · Thị tức thị ý, cố bất thất điều lý, đạo thậm minh sát, cố năng trường cửu · Xem hơi thở để biết tình ý; không bỏ sót trình tự thì đạo rất sáng tỏ và có thể lâu dài. → Nêu hô hấp thành một mục khám riêng, và khẳng định giá trị của trình tự.
• 不知此道，失经绝理，妄言妄期，此谓失道 · Bất tri thử đạo, thất kinh tuyệt lý, vọng ngôn vọng kỳ, thử vị thất đạo · Không biết đạo này thì bỏ lỡ kinh mạch phá vỡ thớ da, nói càn đoán bừa, ấy gọi là mất đạo. → Lời răn kết thiên, cùng giọng với thiên 78.

| Thuật ngữ | Chữ Hán | Giải nghĩa | |---|---|---| | Phương thịnh suy | 方盛衰 | So sánh và cân đo sự thịnh suy của khí để luận bệnh | | Quyết | 厥 | Ở đây chỉ mọi trường hợp khí đi ngược đường, không chỉ chứng tay chân lạnh | | Hàn quyết | 寒厥 | Khí đi lên không xuống nên lạnh từ chân lên tới gối | | Điên tật | 巅疾 | Bệnh ở đỉnh đầu; ở đây chỉ chứng đau đầu do khí dồn lên | | Thiểu khí | 少气 | Đoản khí; trạng thái ba dương dứt đoạn và ba âm yếu ớt | | Vọng mộng | 妄梦 | Mơ lung tung; dấu hiệu của khí hư và âm dương không giao nhau | | Thập độ | 十度 | Mười phép đo trong chẩn đoán, gồm mạch, tạng, thịt, gân, du huyệt và địa vị | | Ngũ bộ | 五部 | Năm bộ vị ứng với năm tạng khi bắt mạch | | Bát chính | 八正 | Tám tiết trong năm: bốn lập, hai phân, hai chí |

Mori để lại lời chú thực dụng nhất của thiên khi vẽ hai bức chân dung sinh lý đối lập: người già chân yếu gối lạnh, đại tiện khó, tiểu tiện nhiều, mà tai mắt vẫn tinh; người trẻ ăn khỏe, dục vọng mạnh, mà ngực đầy sinh ho suyễn. Hai bức chân dung ấy biến mệnh đề "già theo phía trên, trẻ theo phía dưới" từ một quy ước trừu tượng thành điều nhận ra được ngay ở phòng khám.

Trương Giới Tân cho lập luận mẫu mực về đầu gối lạnh: cùng một triệu chứng mà ở người già là bình thường, ở người trẻ là đi ngược — vì nền tảng sinh lý của hai lứa tuổi khác nhau. Ông cũng giải cơ chế mơ loạn qua sự không giao nhau của tâm và thận, khiến tinh và thần tản mác. Cả hai lời chú đều theo cùng một nguyên tắc: diễn giải dấu hiệu theo cái gì là bình thường đối với người ấy.

Vương Băng viết đoạn chú giàu chất văn nhất trong thiên khi giải hai hình ảnh "đồng hoang" và "phòng trống": thần của tâm tán ra ngoài ranh giới vì đau lâu không dứt, còn ý chí lặn sâu xuống vì sợ cơn đau quay lại. Lời chú ấy mô tả chính xác trạng thái tinh thần của người bệnh mạn tính nặng, và nó cho thấy người xưa quan sát không chỉ thân thể mà cả đời sống nội tâm của người bệnh.

Mã Thời và Trương Chí Thông bất đồng về cách đếm mười phép đo, và chính sự bất đồng ấy lại hữu ích. Mã Thời đếm năm mục nhân hai bên trái phải; Trương Chí Thông thêm vào các mục âm dương, trên dưới, dân thường, vua chúa, người quyền quý. Cách đếm thứ hai nối liền mạch với câu ngay sau đó về việc phải xét địa vị người bệnh, nên có phần thuyết phục hơn.

Diêu Thiệu Ngu giải chứng đau đỉnh đầu bằng một câu gọn: khi khí huyết dồn lên thì không chỉ chân lạnh tới gối mà bên trên tất phải sinh bệnh. Nhờ đó hai triệu chứng tưởng rời rạc hiện ra là hai mặt của cùng một cơ chế trên thực dưới hư.

• Cùng một dấu hiệu có thể bình thường ở người này và bất thường ở người kia. Ví dụ đầu gối lạnh ở người già và người trẻ là bài học kinh điển về việc diễn giải triệu chứng theo nền tảng cá nhân.
• Giấc mơ rối loạn có thể phản ánh trạng thái cơ thể. Bảng giấc mơ theo tạng không phải phép giải mộng mà là ghi nhận rằng giấc ngủ nông và mộng nhiều đi kèm trạng thái kích thích.
• Người già mạnh phần trên yếu phần dưới, người trẻ thì ngược lại. Hai bức chân dung của Mori vẫn đúng và hữu ích khi đánh giá một triệu chứng có đáng lo hay không.
• Quan sát hơi thở là một mục khám độc lập. Việc kinh văn nêu riêng chi tiết này nhắc rằng nhịp thở và kiểu thở cho biết nhiều điều mà mạch không cho biết.
• Khi mọi dấu hiệu đều mơ hồ, đó tự nó là một dấu hiệu. Mô tả "tìm dương không thấy, tìm âm không nhận ra" nói rằng sự vắng mặt của mọi manh mối rõ ràng là tình huống cần cảnh giác.
• Trình tự khám có giá trị riêng của nó. Câu "không bỏ sót trình tự thì đạo rất sáng tỏ" nhắc rằng một quy trình đầy đủ bảo vệ người thầy thuốc khỏi sai sót do bỏ bước.

• Thiên 79 · Âm dương loại luận (阴阳类论): thiên liền trước, cùng bàn về thịnh suy của âm dương nhưng theo trục kinh mạch.
• Thiên 78 · Trưng tứ thất luận (征四失论): chứa cùng lời phê "nói càn đoán bừa", cho thấy hai thiên được soạn trong cùng một mạch.
• Thiên 77 · Sơ ngũ quá luận (疏五过论): cùng nhấn mạnh việc phải xét địa vị xã hội của người bệnh khi chẩn đoán.
• Thiên 17 · Mạch yếu tinh vi luận (脉要精微论): cũng có đoạn bàn về giấc mơ theo trạng thái âm dương thịnh suy, đọc đối chiếu sẽ thấy hai bảng bổ sung nhau.
• Thiên 43 · Dâm tà phát mộng (淫邪发梦) của Linh Khu: khai triển đầy đủ nhất về giấc mơ trong Nội Kinh, là bản mở rộng của bảng ở thiên này.
• Thiên 26 · Bát chính thần minh luận (八正神明论): nguồn của khái niệm tám tiết mà quy trình khám ở đây nhắc tới.