Thiên thứ mười của Tố Vấn bàn về hai chữ "sinh thành" (生成) của ngũ tạng: tạng khí bên trong sinh ra và nuôi dưỡng những bộ phận hữu hình bên ngoài — mạch, bì, cân, nhục, cốt — đồng thời phô bày vẻ tươi nhuận của mình lên sắc mặt, lông, móng, môi, tóc. Có sinh thì có chế: mỗi tạng lại chịu sự chế ước của một tạng khác, gọi là "kỳ chủ" (其主). Sinh mà không chế thì loạn, chế mà không sinh thì cạn; cả bộ máy ngũ tạng vận hành nhờ thế cân bằng ấy.

Từ nguyên lý sinh - chế ấy, thiên triển khai sang ba phương diện rất thực dụng: một là ngũ vị ăn quá nhiều thì tổn thương tạng bị khắc, biểu hiện ngay trên thể bề ngoài; hai là ngũ sắc hiện trên mặt, phân biệt sắc chết và sắc sống, sắc tươi nhuận hàm súc và sắc khô bại lộ liễu; ba là phép hợp mạch với sắc để quyết đoán bệnh — "năng hợp mạch sắc, khả dĩ vạn toàn".

Trong cụm thiên Tạng tượng (Thiên 8 đến Thiên 11), nếu Thiên 8 Linh Lan bí điển luận nói về chức trách của mười hai quan, Thiên 9 Lục tiết tạng tượng luận đặt tạng khí vào nhịp trời đất, thì Thiên 10 kéo tạng tượng về thân thể cụ thể: xem mặt, sờ mạch, nhìn móng tay, ngón chân, thấy được tạng bên trong. Đây là một trong những văn bản gốc của phép "vọng sắc" và của lý luận "ngũ tạng ngoại hợp" mà đời sau dùng suốt trong chẩn đoán.

释1. Ngũ tạng: sở hợp, sở vinh, sở chủ

Mở đầu thiên không có đối thoại Hoàng Đế – Kỳ Bá, mà đi thẳng vào một bảng liệt kê rất chặt: "心之合脉也，其荣色也，其主肾也" — Tâm hợp với mạch, vẻ tươi của nó hiện ở sắc mặt, kẻ chủ nó là thận. Tiếp đó: phế hợp bì, vinh ở lông, chủ là tâm; can hợp cân, vinh ở móng, chủ là phế; tỳ hợp nhục, vinh ở môi, chủ là can; thận hợp cốt, vinh ở tóc, chủ là tỳ.

Ba chữ hợp – vinh – chủ cần phân biệt. Hợp là cái mà tạng ấy cai quản và cấu thành trong thân hình: tâm chủ huyết mạch nên mạch là "phối ngẫu" của tâm — có nhà chú giải đọc hợp là phối, trong ngoài thành một cặp. Vinh là chỗ tạng khí đủ hay thiếu lộ ra rõ nhất, như hoa nở trên cành. Chủ là tạng khắc nó. Vương Băng giải chủ theo nghĩa "úy" — sợ, kiêng dè: hỏa kiêng dè thủy, nên thận là chủ của tâm; kim kiêng dè hỏa, nên tâm là chủ của phế. Trương Chí Thông nói rõ hơn: tâm chủ hỏa mà bị thận thủy chế, cho nên thận là "chủ" của sự sinh hóa nơi tâm tạng.

Cách đặt vấn đề này rất đáng lưu ý: tạng không tự tung tự tác, mỗi tạng đều có một tạng khác đứng trên làm chủ. Đó là hình ảnh một triều đình có quan giám sát, tương ứng với tinh thần Thiên 8. Về mặt lâm sàng, nó cho ta hai đường quan sát: nhìn cái "hợp" và cái "vinh" để đoán hư thực của tạng; nhìn cái "chủ" để tìm gốc bệnh ở tạng khắc nó.

释2. Ngũ vị ăn quá độ làm tổn hại ngũ tạng

Đoạn tiếp theo là hệ quả trực tiếp: "多食咸，则脉凝泣而变色" — ăn nhiều vị mặn thì mạch ngưng sáp mà sắc mặt biến đổi. Rồi: ăn nhiều vị đắng thì da khô mà lông rụng; ăn nhiều vị cay thì gân co rút mà móng khô héo; ăn nhiều vị chua thì thịt chai dày nhăn nhúm mà môi bong tróc; ăn nhiều vị ngọt thì xương đau mà tóc rụng. Kết lại: "此五味之所伤也" — đó là chỗ ngũ vị làm tổn thương.

Cơ chế nằm gọn trong chữ chủ vừa nói. Mặn vào thận, thận thủy vượng thì khắc tâm hỏa, mà tâm hợp mạch, vinh ở sắc, nên mạch ngưng sắc đổi. Đắng vào tâm, tâm hỏa vượng khắc phế kim, phế hợp bì vinh ở mao, nên da khô lông rụng. Cay vào phế, kim vượng khắc can mộc, nên gân co móng khô. Chua vào can, mộc vượng khắc tỳ thổ, nên nhục chai môi tróc. Ngọt vào tỳ, thổ vượng khắc thận thủy, nên xương đau tóc rụng. Vương Băng nói gọn: vị nào đó làm lợi cho tạng của nó thì đồng thời khiến tạng ấy lấn át tạng bị nó khắc, khiến tạng kia "không thể thịnh vượng".

Điều đáng ghi nhớ là chữ đa (多). Thiên không bảo năm vị là độc; ngay sau đó còn nói ngũ tạng đều "dục" — ưa thích — vị tương ứng của mình. Vấn đề là ở chỗ thiên lệch, ăn dồn một vị lâu ngày. Đây là một trong những phát biểu sớm nhất và rõ nhất của Nội Kinh về nguyên tắc "ngũ vị điều hòa", về sau được Thiên 3 và Thiên 23 nhắc lại theo những cách khác.

释3. Ngũ tạng sở dục và khí của ngũ tạng

"Tâm dục khổ, phế dục tân, can dục toan, tỳ dục cam, thận dục hàm" — tâm ưa vị đắng, phế ưa cay, can ưa chua, tỳ ưa ngọt, thận ưa mặn. Vương Băng giải đơn giản: vì tâm thuộc hỏa mà khổ thuộc hỏa, phế thuộc kim mà tân thuộc kim, cứ thế theo ngũ hành.

Câu kết đoạn có dị văn đáng lưu ý. Bản thông hành chép "此五味之所合也" kèm bốn chữ "五脏之气"; Lâm Ức khi hiệu chính đã chỉ ra bản Toàn Nguyên Khởi và Thái Tố chép là "五味之所合，五脏之气也" — nghĩa liền mạch hơn: đó là chỗ ngũ vị hợp với khí của ngũ tạng. Một chi tiết nhỏ nhưng cho thấy văn bản Tố Vấn từng có nhiều dòng truyền khác nhau, và bản Vương Băng không phải lúc nào cũng là bản tối cổ.

释4. Ngũ sắc chết và ngũ sắc sống

Đây là phần nổi tiếng nhất của thiên, cũng là mẫu mực cho phép vọng chẩn đời sau. Sắc chết: xanh như cỏ úa (thảo tư), vàng như quả chỉ thực, đen như bồ hóng (thai), đỏ như huyết bầm đọng (bi huyết), trắng như xương khô. Sắc sống: xanh như lông chim trả, đỏ như mào gà, vàng như bụng cua, trắng như mỡ lợn, đen như lông quạ.

Điểm phân biệt không nằm ở màu, mà ở thần của màu. Cùng là màu xanh, lông chim trả thì xanh mà trong, có ánh; cỏ úa thì xanh mà đục, khô, tối. Cùng là màu đen, lông quạ đen mà bóng nhuận; bồ hóng đen mà xỉn, tán. Trương Chí Thông nói: ngũ sắc khô héo tiều tụy lại thêm sắc bại lộ ra, cho nên chết. Nói theo ngôn ngữ y học cổ truyền, ấy là có thần khí hay không có thần khí, có vị khí hay không có vị khí.

Tiếp đó là năm câu ví von tuyệt đẹp: "生于心，如以缟裹朱" — sắc sinh ra từ tâm thì như lấy lụa trắng bọc son đỏ; sinh từ phế như lụa trắng bọc màu hồng; sinh từ can như lụa trắng bọc màu xanh biếc; sinh từ tỳ như lụa trắng bọc quả qua lâu chín; sinh từ thận như lụa trắng bọc màu tía. Chữ cảo khỏa (缟裹 — lụa trắng bọc ngoài) chính là mỹ học của sắc mặt khỏe mạnh: sắc phải tươi mà kín, có ánh sáng từ bên trong hắt ra qua một lớp mờ, chứ không được phơi bày trần trụi. Vương Băng nhận xét rằng sắc tuy sáng đẹp, song hơi ẩn đi một chút thì càng tốt. Sắc lộ liễu chói gắt là tạng khí bung ra ngoài — đó là điềm chẳng lành.

释5. Sắc, vị và thể chất tương ứng

"白当肺辛，赤当心苦，青当肝酸，黄当脾甘，黑当肾咸" — trắng ứng phế và vị cay, đỏ ứng tâm và vị đắng, xanh ứng can và vị chua, vàng ứng tỳ và vị ngọt, đen ứng thận và vị mặn. Rồi quy về hình thể: trắng ứng bì, đỏ ứng mạch, xanh ứng cân, vàng ứng nhục, đen ứng cốt. Đây là bảng quy loại ngũ hành hoàn chỉnh nối sắc – vị – tạng – thể, làm nền cho toàn bộ phép biện chứng "tạng tượng" về sau.

释6. "Chư mạch giả giai thuộc ư mục" — năm chỗ quy tụ

Một đoạn ngắn mà hàm lượng lý luận rất lớn: các mạch đều thuộc về mắt, các tủy đều thuộc về não, các cân đều thuộc về khớp, các huyết đều thuộc về tâm, các khí đều thuộc về phế. Rồi kết: "thử tứ chi bát khê chi triêu tịch dã".

Câu kết này gây tranh luận nhiều đời. Vương Băng giải khê là những kẽ nhỏ trong thớ thịt, bát khê là khuỷu, gối, cổ tay cổ chân; triêu tịch là sớm chiều, chỉ sự thịnh suy luân phiên của khí huyết ở đó. Trương Giới Tân giải rộng hơn: tay có khuỷu và nách, chân có háng và khoeo; "sớm chiều" nghĩa là mạch, tủy, cân, huyết, khí đều xuất nhập ở đây, sớm chiều không rời. Ngô Côn lại đọc triêu theo nghĩa chầu hầu, như bề tôi chầu vua sớm chiều. Còn một cách nữa: triêu tịch đọc như triều tịch — thủy triều lên xuống, ví khí huyết trong người có nhịp thịnh suy đều đặn như con nước. Cả ba cách hiểu đều dẫn đến một ý chung: tứ chi và tám khe khớp lớn là nơi khí huyết tụ tán có nhịp, cũng là nơi tà khí dễ trú ẩn — điều này ăn khớp với Linh Khu thiên 71 nói tám khe là "cơ quan chi thất", nơi chân khí đi qua và huyết lạc men theo.

释7. Huyết quy về can khi nằm — công năng do huyết mà có

"人卧血归于肝，肝受血而能视，足受血而能步，掌受血而能握，指受血而能摄" — người nằm thì huyết trở về can; can được huyết thì thấy được, chân được huyết thì đi được, lòng bàn tay được huyết thì nắm được, ngón tay được huyết thì cầm được. Vương Băng giải: can tàng huyết, tâm hành huyết; khi động thì huyết đi khắp các kinh, khi tĩnh thì huyết quy về can tạng. Về chữ "can thụ huyết nhi năng thị", Lý Đông Viên trong Tỳ Vị luận ngờ chữ can vốn là chữ mục (mắt), vì các vế sau đều nói bộ phận cụ thể — một hiệu chính hợp lý mà nhiều nhà sau tán thành.

Tiếp đó là mặt trái: vừa nằm dậy đi ra ngoài gặp gió thổi, huyết ngưng ở bì phu thì thành tý (tê); ngưng ở mạch thì thành sáp (huyết hành không thông); ngưng ở chân thì thành quyết (chân lạnh, khí nghịch). Ba chứng ấy đều do huyết đã đi mà không trở về được chỗ trống nó vừa rời. Đây là mô tả sớm về cơ chế phong hàn thừa lúc vệ khí chưa kịp ra ngoài biểu mà xâm nhập — một quan sát vẫn còn nguyên giá trị đối với thói quen sinh hoạt hiện nay.

释8. Đại cốc, tiểu khê và chỗ tà khí trú ngụ

"Người có mười hai đại cốc, ba trăm năm mươi tư tiểu khê, bớt đi mười hai du" — đây là chỗ văn bản rối nhất của thiên. Vương Băng tính: 365 tiểu lạc trừ 12 du huyệt còn 353, nên ngờ chữ "tứ" là chép nhầm của chữ "tam". Trương Giới Tân bác cách hiểu "thập nhị phận" là mười hai kinh mạch, cho rằng đó là mười hai khớp lớn ở tứ chi (mỗi chi ba khớp). Lâm Ức ghi bản Toàn Nguyên Khởi và Thái Tố chép chữ tiết (khớp) thay cho chữ du. Có nhà hiện đại cho bốn chữ "thiếu thập nhị du" vốn là lời chú của người sau lọt vào chính văn. Người đọc hôm nay không cần câu nệ con số, chỉ cần nắm ý chính, mà chính văn đã nói rõ: "此卫气之所留止，邪气之所客也" — đó là nơi vệ khí dừng lại, cũng là nơi tà khí làm khách; kim và đá châm vào để trừ đi.

释9. Ngũ quyết, mạch sắc tương hợp và năm chứng tý

Phần cuối chuyển sang chẩn đoán. "诊病之始，五决为纪；欲知其始，先建其母" — xét bệnh lúc mới khởi, lấy ngũ quyết làm giềng mối; muốn biết chỗ khởi đầu, trước hết phải xác lập cái "mẫu" của nó. Ngũ quyết tức là mạch của ngũ tạng. Chữ mẫu được giải nhiều cách: Vương Băng cho là chủ khí ứng với mùa; Ngô Côn cho là vị khí ứng mùa (xuân mạch hơi huyền, hạ hơi câu, trưởng hạ hơi nhuyễn, thu hơi mao, đông hơi thạch, ấy là bình mạch có vị khí); Mã Thời cho là tạng mẹ trong quan hệ tương sinh; Trương Giới Tân cho thẳng là nguyên nhân gây bệnh. Các cách giải tuy khác mà không chống nhau: đều nhắm tới việc tìm cái gốc thay vì chạy theo ngọn.

Tiếp đó thiên liệt kê năm nhóm bệnh theo hư thực trên dưới và kinh mạch mắc lỗi: đau đầu bệnh ở đỉnh, dưới hư trên thực, lỗi ở túc thiếu âm và cự dương, nặng thì vào thận; hoa mắt chóng mặt, mắt mờ tai điếc, dưới thực trên hư, lỗi ở túc thiếu dương và quyết âm, nặng thì vào can; bụng đầy trướng, chống lên cách và hông sườn, lỗi ở túc thái âm – dương minh; ho và khí nghịch, quyết ở trong ngực, lỗi ở thủ dương minh – thái âm; tâm phiền đau đầu, bệnh ở trong cách, lỗi ở thủ cự dương – thiếu âm.

Rồi đến phương pháp luận cô đọng: mạch có nhỏ lớn hoạt sáp phù trầm, ngón tay có thể phân biệt; tượng của ngũ tạng có thể loại suy; âm thanh của ngũ tạng có thể lấy ý mà hiểu; ngũ sắc vi diệu có thể lấy mắt mà xét — "能合脉色，可以万全": hợp được mạch với sắc thì vạn phần chu toàn.

Phần kế là năm cặp sắc – mạch – chứng tý: mạch đỏ mà suyễn kiên, tích khí ở giữa, hay hại việc ăn, gọi là tâm tý, do lo nghĩ hao tổn mà tâm hư, tà theo đó mà vào; mạch trắng mà suyễn phù, trên hư dưới thực, hay kinh sợ, tích khí ở ngực, gọi là phế tý, sinh hàn nhiệt, mắc do say rượu rồi nhập phòng; mạch xanh dài mà tả hữu đàn, tích khí dưới tim, chống lên hông sườn, gọi là can tý, mắc do hàn thấp, cùng luật với chứng sán, lưng đau chân lạnh đầu nhức; mạch vàng đại mà hư, tích khí trong bụng, có quyết khí, gọi là quyết sán, mắc do tứ chi vận động gấp, mồ hôi ra mà gặp gió; mạch đen, phần trên kiên đại, tích khí ở bụng dưới và vùng âm, gọi là thận tý, mắc do tắm nước lạnh rồi đi nằm.

Kết thiên là phép xem sắc mặt phối với sắc mắt: mặt vàng mà mắt xanh, mắt đỏ, mắt trắng, mắt đen — đều không chết; mặt xanh mắt đỏ, mặt đỏ mắt trắng, mặt xanh mắt đen, mặt đen mắt trắng, mặt đỏ mắt xanh — đều chết. Vương Băng giải then chốt: hễ còn sắc vàng là còn vị khí, mà ngũ tạng lấy vị khí làm gốc; không còn sắc vàng là vị khí tuyệt, nên chết. Đây là phát biểu sớm của nguyên tắc "hữu vị khí tắc sinh, vô vị khí tắc tử" — về sau thành một trụ cột của mạch học.

• 心之合脉也，其荣色也，其主肾也 · Tâm chi hợp mạch dã, kỳ vinh sắc dã, kỳ chủ thận dã · Tâm hợp với mạch, vẻ tươi hiện ở sắc mặt, kẻ chủ nó là thận. · Một câu gồm đủ ba tầng: tạng cai quản gì, phô bày ở đâu, và bị ai chế ước.
• 多食咸，则脉凝泣而变色 · Đa thực hàm, tắc mạch ngưng sáp nhi biến sắc · Ăn nhiều vị mặn thì mạch ngưng trệ mà sắc mặt biến đổi. · Ăn uống thiên lệch một vị lâu ngày thì tổn thương không ở tạng nhận vị ấy mà ở tạng bị nó khắc.
• 生于心，如以缟裹朱 · Sinh ư tâm, như dĩ cảo khỏa chu · Sắc sinh từ tâm thì như lấy lụa trắng bọc son đỏ. · Sắc khỏe là sắc tươi mà hàm súc, sáng từ trong ra chứ không phô ra ngoài.
• 诸脉者皆属于目，诸髓者皆属于脑，诸筋者皆属于节，诸血者皆属于心，诸气者皆属于肺 · Chư mạch giả giai thuộc ư mục, chư tủy giả giai thuộc ư não, chư cân giả giai thuộc ư tiết, chư huyết giả giai thuộc ư tâm, chư khí giả giai thuộc ư phế · Các mạch đều thuộc mắt, các tủy đều thuộc não, các cân đều thuộc khớp, các huyết đều thuộc tâm, các khí đều thuộc phế. · Năm hệ thống hữu hình đều có chỗ quy tụ, nhờ đó xét một chỗ mà biết cả hệ.
• 人卧血归于肝，肝受血而能视，足受血而能步，掌受血而能握，指受血而能摄 · Nhân ngọa huyết quy ư can, can thụ huyết nhi năng thị, túc thụ huyết nhi năng bộ, chưởng thụ huyết nhi năng ác, chỉ thụ huyết nhi năng nhiếp · Người nằm thì huyết về can; can được huyết thì thấy, chân được huyết thì đi, bàn tay được huyết thì nắm, ngón tay được huyết thì cầm. · Mọi công năng đều dựa vào huyết được nuôi tới nơi; động tĩnh có nhịp thì huyết mới điều hòa.
• 此卫气之所留止，邪气之所客也 · Thử vệ khí chi sở lưu chỉ, tà khí chi sở khách dã · Đó là nơi vệ khí dừng lại, cũng là nơi tà khí làm khách. · Chỗ nào khí huyết dễ đình trệ thì chỗ ấy tà khí dễ trú — cơ sở của phép chọn huyệt ở khe khớp.
• 诊病之始，五决为纪；欲知其始，先建其母 · Chẩn bệnh chi thủy, ngũ quyết vi kỷ; dục tri kỳ thủy, tiên kiến kỳ mẫu · Xét bệnh lúc mới phát, lấy ngũ quyết làm giềng mối; muốn biết chỗ khởi đầu, trước hết phải lập cái gốc của nó. · Chẩn đoán là truy gốc, không phải đuổi theo triệu chứng.
• 能合脉色，可以万全 · Năng hợp mạch sắc, khả dĩ vạn toàn · Hợp được mạch với sắc thì vạn phần chu toàn. · Một phép chẩn đơn độc dễ lầm; mạch và sắc soi chiếu nhau mới vững.

| Thuật ngữ | Chữ Hán | Giải nghĩa | |---|---|---| | Hợp | 合 | Bộ phận hữu hình mà tạng cai quản và cấu thành: tâm hợp mạch, phế hợp bì, can hợp cân, tỳ hợp nhục, thận hợp cốt | | Vinh | 荣 | Chỗ tạng khí phô ra vẻ tươi nhuận: sắc mặt, lông, móng, môi, tóc | | Chủ | 主 | Tạng khắc chế tạng ấy; Vương Băng đọc theo nghĩa "úy" (kiêng dè) | | Ngũ vị sở thương | 五味所伤 | Ăn thiên lệch một vị làm tạng bị khắc suy tổn, hiện ra ở thể và vinh của tạng đó | | Cảo khỏa | 缟裹 | "Lụa trắng bọc ngoài" — ví sắc khỏe mạnh: sáng nhuận mà kín đáo, không lộ liễu | | Bát khê | 八谿 | Tám khe khớp lớn: khuỷu, nách (hoặc cổ tay), háng, khoeo — nơi khí huyết tụ tán | | Tý | 痹 | Chứng bế tắc tê dại do khí huyết ngưng trệ; thiên nêu tâm tý, phế tý, can tý, thận tý | | Quyết | 厥 | Khí nghịch, âm dương trên dưới không giao, biểu hiện điển hình là chân lạnh | | Sáp (khấp) | 泣/涩 | Huyết hành không thông lợi, mạch đi rít trệ | | Ngũ quyết | 五决 | Năm phép quyết đoán, tức mạch của ngũ tạng, dùng định sinh tử | | Mẫu | 母 | Cái gốc của bệnh — hiểu là chủ khí theo mùa, vị khí, tạng mẹ, hoặc nguyên nhân gây bệnh | | Vị khí | 胃气 | Khí của trung tiêu, hiện ra ở sắc vàng nhuận trên mặt; còn vị khí thì còn sống |

Vương Băng chú thiên này theo hệ thống ngũ hành rất nhất quán: hỏa tính bốc nhanh nên hợp với mạch, kim tính cứng bền nên hợp với bì, mộc tính cong thẳng nên hợp với cân, thổ tính mềm dày nên hợp với nhục, thủy tính nhuận chảy nên thông với cốt tủy. Ông cũng là người đầu tiên giải chữ chủ thành quan hệ "úy" — sợ kẻ khắc mình. Ở đoạn cuối, chú giải của ông về sắc vàng và vị khí đã định hướng cho toàn bộ cách hiểu của đời sau. Song chính ông cũng để lại một số chỗ về sau bị nghi ngờ, đặc biệt là cách ngắt câu và cách tính con số ở đoạn "đại cốc – tiểu khê".

Trương Giới Tân trong Loại Kinh bác thẳng cách hiểu "thập nhị phận" là mười hai kinh mạch, chủ trương đó là mười hai khớp lớn của tứ chi, và chứng minh bằng Linh Khu thiên 71 nói về "bát hư" là nơi tà khí trú. Ông cũng giải "triêu tịch" theo nghĩa xuất nhập không rời, và giải "can thụ huyết nhi năng thị" bằng lẽ can khai khiếu ở mắt, huyết đủ thì thần tụ nơi mắt. Mã Thời và Ngô Côn phần lớn theo Vương Băng ở đoạn số huyệt; riêng Ngô Côn có hai đóng góp riêng: giải chữ mẫu là vị khí ứng mùa, và đọc "triêu tịch" theo nghĩa chầu hầu sớm chiều. Ông cũng dẫn đường đi của các kinh bàng quang, vị, đởm, tam tiêu, tâm, can để chứng minh "chư mạch giai thuộc ư mục".

Trương Chí Thông thiên về nghĩa lý: giải "chủ" là sự chế hóa, giải "quyết" là âm dương trên dưới không giao nhau, giải sắc chết là "khô héo lại thêm sắc bại". Đan Ba Nguyên Giản (Tanba) và các nhà khảo chứng Nhật Bản đóng góp phần đối chiếu dị bản: Mạch Kinh chép chữ tăng (lụa) thay cho cảo; Thiên Kim dực phương có thêm một chữ ở câu "hắc như thai". Đối chiếu với Thái Tố của Dương Thượng Thiện cho thấy nhiều chỗ bản Vương Băng đã bị sửa hoặc ngắt câu sai.

Bản dịch chú giải của Unschuld và Tessenow tập hợp đầy đủ các lớp tranh luận ấy và cho thấy một điều quan trọng với người đọc hôm nay: Thiên 10 không phải một văn bản liền mạch do một tay viết, mà là tập hợp nhiều đoạn ngắn có nguồn gốc khác nhau, trong đó có chỗ lời chú đã lọt vào chính văn (như bốn chữ "thiếu thập nhị du", hay ba chữ "chi kỳ mạch" ở đoạn cuối mà Giáp Ất Kinh không có). Biết được điều này giúp ta đọc thiên với thái độ đúng mực: trân trọng cái lý nhất quán, mà không câu nệ từng con số.

• Điều hòa ngũ vị, tránh thiên lệch. Bài học "đa thực hàm tắc mạch ngưng" vẫn đứng vững: ăn mặn triền miên hại huyết mạch và sắc diện; ăn ngọt quá độ hại xương và tóc. Không cần kiêng tuyệt vị nào, chỉ cần không để một vị áp đảo bữa ăn quanh năm.
• Tập thói quen tự soi sắc mặt buổi sáng. Không phải để tự chẩn bệnh, mà để nhận ra xu hướng: sắc có nhuận và hàm súc như "lụa trắng bọc son" hay khô xỉn, tối, lộ. Sắc mặt xám bệch kéo dài, môi bong tróc, móng khô giòn, tóc rụng nhiều là tín hiệu nên đi khám và xem lại ăn ngủ.
• Trọng giấc ngủ vì "nhân ngọa huyết quy ư can". Thức khuya kéo dài khiến huyết không được thu về, lâu ngày hiện ra ở mắt mờ, gân co, móng khô. Đây là căn cứ cổ điển cho việc ngủ đúng giờ, không phải một lời khuyên chung chung.
• Chú ý khoảnh khắc chuyển từ tĩnh sang động. Vừa ngủ dậy mà ra gió lạnh, hoặc vận động ra mồ hôi rồi đứng ngay trước quạt, máy lạnh — đúng là tình huống "ngọa xuất nhi phong xuy chi" mà thiên cảnh báo, dễ sinh tê mỏi, đau nhức, lạnh chân tay. Nên mặc ấm trong lúc chuyển tiếp, lau khô mồ hôi trước khi hứng gió.
• Giữ ấm và thư giãn tám khe khớp. Khuỷu, cổ tay, háng, khoeo là "chỗ vệ khí dừng, tà khí trú". Xoa bóp, vận động nhẹ nhàng những vùng này mỗi ngày, không để chúng chịu lạnh trực tiếp, là dưỡng sinh đơn giản mà hợp lý.
• Tránh hai thói quen thiên nêu đích danh: say rượu rồi nhập phòng (dẫn tới "phế tý"), và tắm nước lạnh xong đi nằm ngay (dẫn tới "thận tý"). Hai lời cảnh báo này ngắn gọn mà ứng nghiệm tới ngày nay.

• Thiên 3 – Sinh khí thông thiên luận: cũng bàn ngũ vị thái quá làm hại tạng, theo mạch lý tương tự nhưng nhấn vào tổn thương dương khí; đọc hai thiên cạnh nhau sẽ thấy rõ nguyên tắc "âm chi sở sinh, bản tại ngũ vị".
• Thiên 9 – Lục tiết tạng tượng luận: nêu "tâm giả, kỳ hoa tại diện, kỳ sung tại huyết mạch", đúng là biến thể của cặp "hợp – vinh" ở thiên này; hai thiên bổ sung nhau để hoàn chỉnh học thuyết tạng tượng.
• Thiên 17 – Mạch yếu tinh vi luận và Thiên 18 – Bình nhân khí tượng luận: triển khai chi tiết phép hợp mạch với sắc, và nguyên tắc "có vị khí thì sống" mà Thiên 10 mới nêu ở dạng phôi thai qua sắc vàng ở mặt.
• Thiên 23 – Tuyên minh ngũ khí: bảng quy loại ngũ tạng với ngũ vị, ngũ lao ("cửu thị thương huyết, cửu hành thương cân"), được Vương Băng dẫn ngay khi chú "chư mạch thuộc mục, chư cân thuộc tiết".
• Thiên 43 – Tý luận: bàn chuyên sâu về ngũ tạng tý, mở rộng từ năm chứng tý phác thảo ở cuối thiên này.
• Linh Khu thiên 71 – Tà khách: nói về "bát hư" là chỗ chân khí đi qua và tà khí lưu lại, làm sáng nghĩa cho "tứ chi bát khê" ở đây.