Thiên này mở đầu bằng một câu hỏi rất "lịch sử": vì sao người thượng cổ chữa bệnh chỉ cần di tinh biến khí, chúc do là xong, mà người đời nay phải dùng độc dược công bên trong, châm thạch trị bên ngoài, lại vẫn kẻ khỏi người không? Hoàng Đế hỏi, Kỳ Bá đáp, và câu trả lời không nằm ở chỗ thuốc hay châm hay dở, mà nằm ở chỗ hoàn cảnh sống và tâm tính con người đã đổi. Thời xưa người ở giữa cầm thú, vận động để tránh rét, náu chỗ râm để tránh nắng, trong lòng không có cái lụy quyến luyến, ngoài thân không có cái dáng vươn tới chốn quan trường; đó là cái đời điềm đạm, tà khí không vào sâu được, nên một lời chúc do cũng đủ chuyển bệnh. Thời nay ưu hoạn quấn lấy bên trong, lao hình tổn thương bên ngoài, lại mất phép thuận theo bốn mùa, nghịch với hàn thử; tặc phong luôn tới, hư tà sớm chiều, trong thấu ngũ tạng cốt tủy, ngoài thương khổng khiếu cơ phu — cho nên bệnh nhẹ tất nặng, bệnh nặng tất chết, chúc do không còn đủ sức.

Phần sau của thiên rẽ sang một chủ đề tưởng như khác nhưng thực ra là hệ quả: nếu chúc do không còn đủ, thì cái gì là yếu lĩnh của trị bệnh? Kỳ Bá đáp: sắc và mạch. Sắc ứng với mặt trời, mạch ứng với mặt trăng; đó là điều "thượng đế" (các bậc đế vương thời trước) quý trọng, tiên sư truyền lại, từ thời Cứu Đại Quý đã lấy sắc mạch mà hợp với ngũ hành, bốn mùa, tám gió, sáu hợp. Rồi thiên điểm lại ba tầng lịch sử trị liệu — thượng cổ chúc do, trung cổ thang dịch, mộ thế châm thuốc lẫn lộn — để cuối cùng quy về một chữ: nhất. Mà cái "nhất" ấy, hóa ra, là thần: "được thần thì thịnh, mất thần thì chết".

Vị trí của thiên trong Tố Vấn rất đặc biệt. Nó nằm trong cụm "trị pháp và yếu lĩnh chẩn đoán" (thiên 12–16), nối tiếp Dị pháp phương nghi luận bàn về địa phương khác thì phép trị khác, và mở đường cho Thang dịch lao lễ luận (thiên 14) bàn về thang dịch, Ngọc bản luận yếu (15), Chẩn yếu kinh chung luận (16). Nhưng hơn thế, đây là một trong ít chỗ Nội Kinh tự đặt mình vào lịch sử: thừa nhận có thuật chúc do, thừa nhận nó từng hiệu nghiệm, rồi lịch sự mà tiễn nó lui về quá khứ, đặt sắc mạch và thần khí lên ngôi. Unschuld đọc câu "di tinh biến khí" và "chúc do" ở đây như một lời phản biện ngầm đối với các thuật dưỡng sinh - phù chú: chúng thuộc về một thế giới đã mất.

释1. Câu hỏi của Hoàng Đế: xưa chỉ chúc do, nay phải thuốc và châm

Nguyên văn mở đầu: 余闻古之治病，惟其移精变气，可祝由而已 — "Ta nghe rằng người xưa chữa bệnh, chỉ cần chuyển cái tinh, đổi cái khí, chúc do là khỏi." Còn nay thì "độc dược trị kỳ nội, châm thạch trị kỳ ngoại", mà "hoặc dũ hoặc bất dũ" — có người khỏi, có người không. Vì sao?

Hai chữ di tinh biến khí (移精变气) được các y gia giảng khác nhau. Vương Băng đọc di là biến, biến là cải: khiến tà không phạm chính, tinh thần phục cường mà giữ bên trong — dẫn ngay câu "tinh thần nội thủ, bệnh an tòng lai" của thiên 1. Ngô Côn giảng sâu hơn theo thuyết ngũ chí tương thắng: lấy tư thắng nộ, lấy khủng thắng hỷ, lấy nộ thắng tư, lấy hỷ thắng ưu, lấy tư thắng khủng, rồi điều hòa doanh vệ — tức là chuyển đổi trạng thái tinh thần và khí của tạng phủ. Cách hiểu này khiến "di tinh biến khí" trở thành tổ tiên xa của liệu pháp tâm lý Đông y.

Chữ chúc do (祝由) còn nhiều tranh luận hơn. Mã Thời, Trương Chí Thông hiểu theo nghĩa cầu khấn: "lời nói hướng tới quỷ thần gọi là chúc"; Trương Giới Tân giảng do là "chỗ bệnh phát sinh", tức khấn cầu vào cái gốc của bệnh. Một dòng khảo chứng khác dẫn Công Dương truyện, Cốc Lương truyện, Quảng nhã để chứng minh 祝 có nghĩa là 断 (cắt đứt), 由 là 因 (nguyên nhân) — vậy "chúc do" là cắt đứt căn nguyên của bệnh. Người đọc hôm nay nên biết cả hai ngả: một ngả đưa về vu thuật (thời Chiến Quốc trở về trước, vu và y chưa tách hẳn), một ngả đưa về ám thị tâm lý và truy tìm nguyên nhân.

释2. Kỳ Bá luận về đời thượng cổ: điềm đạm nên tà không vào sâu

Kỳ Bá không trả lời bằng lý thuyết dược, mà bằng nhân học. Người thượng cổ "cư cầm thú chi gian" — sống giữa muông thú, hang hốc; "động tác dĩ tị hàn" — cử động lao tác cho dương khí thịnh mà chống rét; "âm cư dĩ tị thử" — ở nơi râm mát mà tránh nắng. Cái tránh nóng tránh lạnh ấy không nhờ áo lò, mà nhờ thân thể và nếp ở.

Then chốt là hai vế sau: 内无眷慕之累，外无伸宦之形 — trong không có cái lụy của quyến luyến ái mộ, ngoài không có cái dáng vươn mình cầu quan tước. Cao Sĩ Tông giảng quyến là nhớ thương vương vấn; Trương Giới Tân giảng thân hoạn là "cái nhọc của tiền tài danh vị". (Bản Toàn Nguyên Khởi chép 挽 thay 伸; có thuyết ngờ chữ 宦 vốn là 患 — "ưu hoạn" — để đối với vế trên. Dù chữ nào, ý vẫn quy về: không bị danh lợi và tình ái ràng buộc.)

Kết luận: 此恬憺之世，邪不能深入也 — đó là cái đời điềm đạm, tà khí không thể vào sâu. Cho nên độc dược không cần dùng để trị bên trong, châm thạch không cần dùng để trị bên ngoài; chỉ cần di tinh chúc do là xong. Câu này rất đáng lưu ý: Nội Kinh không nói chúc do "linh nghiệm", mà nói bệnh khi ấy vốn nông, nên phép nhẹ cũng đủ.

释3. Người đời nay: ưu hoạn bên trong, lao hình bên ngoài

Đối lại: 当今之世不然，忧患缘其内，苦形伤其外 — lo buồn quấn lấy bên trong, lao khổ hình thể thương tổn bên ngoài. Lại thêm "thất tứ thời chi tòng, nghịch hàn thử chi nghi" — mất phép thuận bốn mùa, làm trái cái thích nghi của nóng lạnh. Hệ quả: "tặc phong sác chí, hư tà triêu tịch" — gió độc thường tới, hư tà sớm chiều rình rập; "nội chí ngũ tạng cốt tủy, ngoại thương không khiếu cơ phu".

Từ đó suy ra một quy luật tiến triển: 小病必甚，大病必死 — bệnh nhỏ tất thành nặng, bệnh nặng tất chết. Cho nên "chúc do bất năng dĩ dã". Đây là câu chốt của cả nửa đầu thiên: không phải chúc do mất thiêng, mà con người đã đổi. Lối lập luận này rất nhất quán với thiên 1 (Thượng cổ thiên chân luận): ở đó người xưa "thực ẩm hữu tiết, khởi cư hữu thường, bất vọng tác lao"; người nay "dĩ tửu vi tương, dĩ vọng vi thường". Nội Kinh xuyên suốt xem sự suy thoái của thân thể là hệ quả của sự suy thoái trong lối sống.

释4. Hoàng Đế hỏi yếu lĩnh sinh tử: sắc và mạch

Hoàng Đế khen "thiện" rồi đặt câu hỏi thứ hai: ta muốn khi tới bên người bệnh, xem mà biết sống chết, dứt hết ngờ vực, nắm được cái cốt yếu sáng tỏ như ánh mặt trời mặt trăng. Có thể nghe chăng?

Kỳ Bá đáp: 色脉者，上帝之所贵也，先师之所传也 — sắc và mạch là cái các bậc đế vương thượng cổ quý trọng, là cái tiên sư truyền lại. Rồi dẫn một tên tuổi hiếm gặp: thời thượng cổ sai Cứu Đại Quý (僦贷季) "lý sắc mạch nhi thông thần minh" — sắp xếp phép sắc mạch cho thông với thần minh, phối hợp với kim mộc thủy hỏa thổ, với bốn mùa, tám gió, sáu hợp; xét chỗ "bất ly kỳ thường" (không rời lẽ thường) và chỗ "biến hóa tương di" (biến hóa dời đổi lẫn nhau), nhờ đó mà thấy cái vi diệu, biết cái cốt yếu. La Bí đời Tống trong Lộ sử chép rằng Thần Nông sau khi lập sách phương thuốc, sai Cứu Đại Quý lý sắc mạch — một mảnh truyền thuyết y sử đáng ghi nhận, chứ không nên coi là sử thực.

Vương Băng chú rất cụ thể: sắc trắng mạch mao thuộc kim ứng thu; sắc xanh mạch huyền thuộc mộc ứng xuân; sắc đen mạch thạch thuộc thủy ứng đông; sắc đỏ mạch hồng thuộc hỏa ứng hạ; sắc vàng mạch đại thuộc thổ ứng trưởng hạ. Đây chính là khung "sắc mạch hợp tứ thời ngũ hành" mà các thiên chẩn pháp về sau triển khai.

释5. Sắc ứng mặt trời, mạch ứng mặt trăng

色以应日，脉以应月 — sắc ứng với mặt trời, mạch ứng với mặt trăng; "thường cầu kỳ yếu, tắc kỳ yếu dã" — thường xuyên tìm cái cốt yếu ấy, đó chính là cốt yếu. Dương Thượng Thiện giảng: hình và sắc hiện ra ngoài thuộc dương nên ứng nhật; mạch và huyết ẩn bên trong thuộc âm nên ứng nguyệt. Trương Giới Tân giảng tinh hơn: sắc theo loại ngũ hành mà có sáng tối, mặt trời có mười can mà có tỏ mờ; mạch có mười hai kinh mà có hư thực, mặt trăng có mười hai chi mà có tròn khuyết.

Sự biến hóa của sắc ứng với mạch bốn mùa — đó là cái mà bậc thượng đế quý trọng, dùng để hợp với thần minh, nhờ đó mà 远死而近生 (xa cái chết, gần cái sống), 生道以长，命曰圣王 — đạo sống nhờ vậy mà dài lâu, nên gọi là thánh vương. Ở đây chẩn đoán được nâng lên tầm trị quốc: người biết xem sắc mạch mà giữ mạng dân, xứng danh thánh vương.

释6. Ba tầng lịch sử trị liệu: trung cổ thang dịch, mộ thế hỗn loạn

Trung cổ trị bệnh: "chí nhi trị chi" — bệnh đến rồi mới trị, dùng thang dịch mười ngày để trừ bệnh bát phong ngũ tý. Trương Giới Tân nhấn mạnh: thang dịch ở đây làm từ ngũ cốc, không phải thuốc. Vương Băng giải "bát phong" là gió tám phương, "ngũ tý" là tý của bì, nhục, cân, cốt, mạch. Nếu mười ngày không khỏi thì "trị dĩ thảo tô, thảo cai chi chi, bản mạt vi trợ" — dùng lá cỏ, rễ cỏ, cành cỏ, gốc ngọn hỗ trợ nhau (chữ tô, cai các nhà chú giải người bảo là lá, người bảo là rễ, người lại coi là tên hai vị thuốc dễ kiếm). Kết: 标本已得，邪气乃服 — tiêu bản đã nắm được, tà khí mới chịu phục.

Chữ tiêu bản ở đây có hai tầng. Vương Băng dẫn thiên 14: "bệnh vi tiêu, công vi bản" — bệnh là ngọn, thầy thuốc là gốc; tiêu bản không hợp thì tà khí không phục, nghĩa là thầy và bệnh phải tương ứng. Ngô Côn lại hiểu theo bệnh lý: nơi bệnh thụ là bản, nơi bệnh truyền là tiêu. Cả hai đều dùng được.

Đến "mộ thế" (đời sau, tức đời của người biên soạn) thì khác hẳn: 治不本四时，不知日月，不审逆从 — trị bệnh không lấy bốn mùa làm gốc, không biết nhật nguyệt, không xét nghịch tòng. Đợi "bệnh hình dĩ thành" mới muốn dùng vi châm trị ngoài, thang dịch trị trong. Rồi câu phê phán nổi tiếng: 粗工凶凶，以为可攻 — thầy thô vụng hùng hổ, tưởng rằng có thể công phạt; kết quả "bệnh vị dĩ, tân bệnh phục khởi" — bệnh cũ chưa dứt, bệnh mới lại sinh. Đây là một trong những lời cảnh cáo sớm nhất về tai họa do điều trị gây ra.

释7. Yếu đạo: chớ bỏ sót sắc mạch, chớ mất thần mất nước

Hoàng Đế xin nghe "yếu đạo". Kỳ Bá đáp gọn: 治之要极，无失色脉，用之不惑，治之大则 — cái cực yếu của trị liệu là không bỏ sót sắc mạch, dùng nó mà không mê lầm; đó là đại pháp. (Bản Thái Tố chép "mạch sắc" thay "sắc mạch", hợp vần hơn với các chữ hoặc, tắc, hành, đắc, quốc — dấu vết cho thấy đoạn này vốn là văn vần.)

Tiếp đó: 逆从倒行，标本不得，亡神失国 — nghịch tòng đảo lộn, tiêu bản không hợp, thì mất thần, mất nước. Vương Băng bình rất hay: thầy thuốc và bệnh không hợp thì đâu chỉ hại thần khí của người bệnh; nếu đem cái lối ấy mà phò vua trị nước, thì ngôi nước cũng chẳng giữ nổi. Rồi một câu như châm ngôn: 去故就新，乃得真人 — bỏ cái cũ, tới cái mới, mới thành được chân nhân. Vương Băng hiểu là bỏ ông thầy hủ lậu mà tìm bậc minh triết; Trương Giới Tân hiểu là bỏ cái sở đoản của lối cũ mà theo cái thành tựu của sự đổi mới hằng ngày; Ngô Côn hiểu là trừ tà khí cũ, nuôi sinh khí mới — chính là việc "di tinh biến khí".

释8. Quy về chữ "nhất": được thần thì thịnh, mất thần thì vong

Hoàng Đế thưa: lời phu tử chưa từng rời sắc mạch, điều đó ta đã biết. Kỳ Bá nói thêm một bậc: 治之极于一 — cái cùng cực của trị liệu nằm ở một. Hỏi "một là gì?", đáp: 一者因得之 — cái "một" ấy do hỏi mà được. Hỏi "làm thế nào?", đáp:

闭户塞牖，系之病者，数问其情，以从其意 — đóng cửa che song, buộc lòng mình vào người bệnh, hỏi đi hỏi lại tình trạng của họ, thuận theo ý họ. Trương Giới Tân chú: đóng cửa che song cho yên tĩnh không ai quấy, cả hai bên thư thái, người hỏi không ngại, người bệnh không chán, nhờ đó mới xét được đầu đuôi nguyên do mà trị không sai. Đây là mô tả sớm và tinh tế về không gian và thái độ vấn chẩn.

Kết: 得神者昌，失神者亡. Chữ thần ở đây hiểu theo nghĩa rộng: Trương Chí Thông nói "nhất giả, thần dã" — được thần thì sống, thần khí tán thì lương y cũng bó tay. Các nhà hiện đại giảng: sắc mặt sáng nhuận, mạch hòa hoãn là hữu thần; hình gầy sắc xám, mạch nghịch bốn mùa là thất thần. Một chi tiết y sử thú vị: Trần Ngôn đời Tống đặt tên sách Tam nhân cực nhất bệnh chứng phương luận chính là lấy ý từ câu "cực ư nhất… nhân đắc chi" này.

• 内无眷慕之累，外无伸宦之形 · Nội vô quyến mộ chi lụy, ngoại vô thân hoạn chi hình · Trong không có cái lụy quyến luyến mến mộ, ngoài không có cái dáng vươn mình cầu quan tước. — Gốc của "tà bất năng thâm nhập" không ở thuốc, mà ở chỗ lòng không bị danh lợi ái dục trói buộc.
• 此恬憺之世，邪不能深入也 · Thử điềm đạm chi thế, tà bất năng thâm nhập dã · Đó là cái đời điềm đạm, tà khí không thể vào sâu. — Phép trị nhẹ chỉ đủ cho bệnh nông; bệnh nông là hệ quả của nếp sống thanh đạm.
• 忧患缘其内，苦形伤其外 · Ưu hoạn duyên kỳ nội, khổ hình thương kỳ ngoại · Lo buồn quấn lấy bên trong, nhọc nhằn hình thể tổn thương bên ngoài. — Hai đường sinh bệnh của người hiện đại, tình chí và lao tổn, đã được nêu đủ trong tám chữ.
• 色脉者，上帝之所贵也，先师之所传也 · Sắc mạch giả, thượng đế chi sở quý dã, tiên sư chi sở truyền dã · Sắc và mạch là cái bậc đế vương thượng cổ quý trọng, là cái tiên sư truyền lại. — Đặt vọng chẩn và thiết chẩn vào vị trí trung tâm của y đạo.
• 色以应日，脉以应月 · Sắc dĩ ứng nhật, mạch dĩ ứng nguyệt · Sắc ứng với mặt trời, mạch ứng với mặt trăng. — Sắc hiện ra ngoài thuộc dương, mạch ẩn bên trong thuộc âm; xem cả hai mới trọn âm dương.
• 粗工凶凶，以为可攻 · Thô công hung hung, dĩ vi khả công · Thầy thuốc thô vụng hùng hổ, cho rằng có thể công phạt. — Lời cảnh cáo bất hủ về sự nôn nóng dùng phép công tả.
• 去故就新，乃得真人 · Khứ cố tựu tân, nãi đắc chân nhân · Bỏ cái cũ, đến với cái mới, mới thành được chân nhân. — Học y phải không ngừng tự đổi; giữ khư khư lối cũ là tự hại mình và hại người.
• 得神者昌，失神者亡 · Đắc thần giả xương, thất thần giả vong · Được thần thì hưng thịnh, mất thần thì chết. — Câu tổng kết tiên lượng của Đông y, đến nay vẫn dùng.

| Thuật ngữ | Chữ Hán | Giải nghĩa | |---|---|---| | Di tinh biến khí | 移精变气 | Chuyển dời tinh thần, biến đổi khí của tạng phủ; theo Ngô Côn là dùng ngũ chí tương thắng để điều hòa doanh vệ | | Chúc do | 祝由 | Phép trị cổ: một thuyết là khấn cầu thần linh, một thuyết đọc 祝=đoạn, 由=nhân, tức "cắt đứt căn nguyên bệnh" | | Điềm đạm | 恬憺 | Yên tĩnh, đạm bạc, ít dục; trạng thái tâm khiến tà khí khó vào sâu | | Tặc phong, hư tà | 贼风、虚邪 | Gió độc trái mùa và tà khí thừa lúc chính khí hư mà xâm nhập | | Sắc mạch | 色脉 | Sắc diện và mạch tượng — hai trụ cột của chẩn đoán trong thiên này | | Bát phong ngũ tý | 八风五痹 | Gió tám phương gây bệnh; tý ở bì, nhục, cân, cốt, mạch | | Thang dịch | 汤液 | Nước nấu từ ngũ cốc (theo Trương Giới Tân), phép trị của trung cổ, chưa phải thuốc thang đời sau | | Tiêu bản | 标本 | Ngọn và gốc; ở đây vừa chỉ gốc ngọn của bệnh, vừa chỉ sự tương ứng giữa thầy thuốc và người bệnh | | Nghịch tòng | 逆从 | Trái hay thuận với quy luật bốn mùa, với chiều đi của khí; căn cứ để định phép trị | | Thô công | 粗工 | Thầy thuốc vụng về, thiếu học, hành sự lỗ mãng | | Thần | 神 | Nghĩa rộng: toàn bộ biểu hiện sinh khí — sắc mặt, thần nhãn, phản ứng, mạch tượng | | Chân nhân | 真人 | Bậc đắc đạo dưỡng sinh ở thiên 1; ở đây chỉ người học biết bỏ cũ theo mới mà thành tựu |

Vương Băng chú thiên này theo hướng dưỡng sinh - khí hóa. Ông giảng di là biến, biến là cải, cốt khiến "tinh thần phục cường nhi nội thủ", rồi dẫn thẳng thiên 1 và thiên 3 làm chứng. Về đoạn "mộ thế trị bệnh", ông chú rất dài, dẫn thiên 64 (khí bốn mùa ở kinh mạch, tôn lạc, cơ nhục, bì phu, cốt tủy) và thiên 26 (châm pháp phải xem nhật nguyệt tinh thần, bát chính tứ thời: trời ấm ngày sáng thì huyết dịch dồi dào vệ khí nổi, trời rét ngày u thì huyết ngưng vệ khí chìm; nguyệt sinh chớ tả, nguyệt mãn chớ bổ, nguyệt khuếch chớ trị). Nhờ chú của ông, ba chữ "bất tri nhật nguyệt" mới lộ ra toàn bộ nội hàm châm pháp thời lệnh.

Trương Giới Tân trong Loại Kinh đóng góp hai điểm sắc sảo. Thứ nhất, ông xác định thang dịch trung cổ làm từ ngũ cốc chứ không phải dược vật — một nhận xét quan trọng cho lịch sử phương tễ, ăn khớp với thiên 14. Thứ hai, ông giảng "bế hộ tắc dũ" thành một quy tắc y đức: giữ yên tĩnh để người bệnh thư thái mà chịu nói thật, "người hỏi không ngượng, người bệnh không chán", nhờ đó mới xét được đầu đuôi. Đáng chú ý, đời Minh chính Trương Giới Tân đã vận dụng tinh thần "chúc do" cổ — tức ám thị bằng lời — phối hợp với thuốc để trị các chứng tâm thần, và đạt hiệu quả tốt.

Ngô Côn và Mã Thời chia hai ngả về chúc do. Mã Thời giữ nghĩa cầu khấn: thời thượng cổ chưa có độc dược, châm thạch, chỉ nhờ di tinh biến khí mà "chúc do" cái nguyên do của bệnh. Ngô Côn thì hoàn toàn lý giải theo tình chí: khi tình cảm lệch khỏi trung đạo, một trong năm chí thiên thắng thì khí sinh bệnh — giận thì khí thăng, sợ thì khí giáng; người xưa thấu rõ tình người mà "trị bằng cái thắng nó, hòa bằng cái sinh nó". Cách đọc của Ngô Côn ảnh hưởng lớn tới khuynh hướng hiện đại xem thiên 13 là văn bản sớm về tâm lý trị liệu. Trương Chí Thông thì gọn mà trúng khi chú chữ "nhất": "nhất giả, thần dã" — được thần thì sống, thần tán thì lương y vô kế.

Về mặt văn bản học, Đan Ba Nguyên Giản ghi nhận Trần Ngôn đời Tống lấy chữ trong câu "cực ư nhất… nhân đắc chi" mà đặt tên bộ Tam nhân cực nhất bệnh chứng phương luận, khiến chữ 因 về sau mang nghĩa "bệnh nhân" (nguyên nhân gây bệnh). Unschuld lưu ý rằng bản Thái Tố chép "mạch sắc" hợp vần hơn, cho thấy đoạn yếu đạo vốn là văn vần; ông cũng nhắc chữ 精 trước thế kỷ IV tr.CN chỉ những vật tinh khiết dùng tế thần, nên "di tinh chúc do" có thể từng mang sắc thái hiến tế — và cả thiên có thể đọc như một lời bác bỏ khéo léo việc cầu quỷ thần chữa bệnh. Có nhà nghiên cứu còn chỉ ra: từ thiên này thấy được thời Chiến Quốc trở về trước, vu và y chưa tách hẳn, hoặc còn song hành.

• Xem "ưu hoạn duyên nội, khổ hình thương ngoại" như bản đồ bệnh thời nay. Áp lực tinh thần kéo dài và lao lực quá độ vẫn là hai nguồn bệnh lớn nhất; giảm bớt một trong hai đã là nửa phần điều trị.
• Giữ nếp "động tác dĩ tị hàn, âm cư dĩ tị thử". Mùa lạnh nên vận động cho dương khí lưu hành thay vì chỉ trông vào lò sưởi; mùa nóng nên tìm chỗ râm mát, tránh phơi nắng gắt và cũng tránh lạm dụng gió lạnh nhân tạo.
• Tập "di tinh biến khí" ở mức dưỡng sinh. Khi lo nghĩ bó chặt, hãy chủ động chuyển cảnh, chuyển việc, chuyển hơi thở — đi bộ, nghe nhạc, làm việc tay chân nhẹ — thay vì để một loại tình chí độc chiếm tâm khí.
• Người hành nghề nên giữ phép "bế hộ tắc dũ, sổ vấn kỳ tình". Không gian riêng tư, thái độ kiên nhẫn hỏi đi hỏi lại, thuận theo tâm ý người bệnh — đó là điều kiện để lời khai bệnh được thành thật.
• Nhớ lời cảnh cáo "thô công hung hung". Không vội dùng phép công tả mạnh, không chồng chất nhiều phương pháp cùng lúc, để tránh "bệnh cũ chưa dứt, bệnh mới lại sinh".
• "Khứ cố tựu tân" trong học thuật. Người học Đông y nên thường xuyên rà lại điều mình tưởng đã chắc; giữ nguyên lý cổ nhưng không giữ khư khư thói quen cũ.

• Thiên 1 – Thượng cổ thiên chân luận: cùng một lối đối chiếu "người xưa / người nay"; câu "tinh thần nội thủ, bệnh an tòng lai" là chú giải tự nhiên cho "di tinh biến khí".
• Thiên 12 – Dị pháp phương nghi luận: thiên trước bàn phép trị khác nhau theo không gian (năm phương), thiên này bàn phép trị khác nhau theo thời gian (thượng cổ, trung cổ, mộ thế).
• Thiên 14 – Thang dịch lao lễ luận: nối tiếp trực tiếp đoạn "trung cổ trị chi dĩ thang dịch"; cũng chính là nơi có câu "bệnh vi tiêu, công vi bản" mà Vương Băng dẫn để giải chữ tiêu bản ở đây.
• Thiên 26 – Bát chính thần minh luận: triển khai đầy đủ ý "bất tri nhật nguyệt" — châm pháp phải theo trời ấm lạnh, trăng tròn khuyết.
• Thiên 43 – Tý luận và thiên 42 – Phong luận: cung cấp nội dung cụ thể cho cụm "bát phong ngũ tý" được nhắc thoáng qua trong thiên này.