Thiên này ngắn nhưng nặng, giống một tấm bia khắc tóm lược những điều cốt yếu nhất của phép chẩn đoán. Nhan đề "Ngọc bản luận yếu" (玉版论要) tự nó đã nói rõ ý: những lời được chép ở đây quan trọng đến mức phải khắc lên phiến ngọc mà cất giữ, không phải loại tri thức truyền miệng tạm bợ. Mở đầu, Hoàng Đế hỏi Kỳ Bá về hai bộ sách cổ Quỹ độ (揆度) và Kỳ hằng (奇恒) — hai thư tịch y học đã thất truyền, chỉ còn tên được nhắc rải rác trong Tố Vấn. Kỳ Bá đáp: Quỹ độ là phép đo lường bệnh ở nông hay sâu; Kỳ hằng là phép luận về những bệnh khác thường. Rồi từ đó dẫn ra "chí số" (至数) — những con số, những mức độ chí yếu của đạo trời đất và thân người.

Vị trí của thiên trong cụm Thiên 12–16 rất rõ. Thiên 12 Dị pháp phương nghi luận bàn phép trị theo phương thổ; Thiên 13 Di tinh biến khí luận bàn sự suy vi của y đạo và phép "chúc do"; Thiên 14 Thang dịch giao lễ luận bàn thang dịch, giao lễ và "thần khứ chi tắc bệnh bất dũ"; đến thiên này thì thu lại thành một bản cương yếu: xem sắc để biết nông sâu mà định phép trị và kỳ hạn, xem mạch để biết thuận nghịch mà định sinh tử. Có thể xem đây là bản "khẩu quyết" nối liền phần sắc chẩn (Thiên 10, 17) với phần mạch chẩn (Thiên 17, 18, 19).

Điều đáng lưu ý về mặt văn bản: đoạn "著之玉版" ở đây gần như trùng với một đoạn trong Thiên 19 Ngọc cơ chân tạng luận, nơi câu văn đầy đủ hơn ("khắc lên ngọc bản, cất trong tạng phủ, mỗi sớm đọc lại, gọi là Ngọc cơ"). Các nhà hiệu khám như Du Việt cho rằng chữ 合 trong "命曰合玉机" là chữ thừa do chép lặp, và đoạn này có lẽ là trích dẫn từ Thiên 19 đưa sang. Bản Thái Tố lại chép "命曰玉机" kèm cách hành văn khác, nên Trương Dị Chi cho rằng chữ 合 chưa hẳn phải bỏ. Đây là một thiên mà người đọc cần đi chậm, đối chiếu nhiều bản, vì chữ ít mà nghĩa dày, lại có nhiều chỗ tồn nghi.

释1. Hoàng Đế hỏi về hai bộ sách cổ: Quỹ độ và Kỳ hằng

Hoàng Đế mở lời: "Ta nghe nói Quỹ độ, Kỳ hằng, điều chúng bàn không giống nhau, vậy dùng chúng thế nào?" Chữ "ta nghe nói" (余闻) ở đây, như các nhà chú giải cận đại nhận xét, không chỉ sự truyền khẩu mà chỉ những thư tịch đã có sẵn bằng văn tự; lời đáp của Kỳ Bá chính là một bản giải đề cho hai cuốn sách ấy.

Kỳ Bá đáp gọn: "Quỹ độ là đo lường bệnh ở nông hay sâu (độ sự bệnh chi thiển thâm). Kỳ hằng là bàn về những bệnh khác thường (dị cơ chi bệnh)." Hai chữ "kỳ" (奇) và "hằng" (恒) vốn đối nhau: hằng là thường quy, kỳ là biến lệ. Trương Chí Thông giảng "kỳ là khác với cái thường". Có ý kiến cho rằng câu văn nguyên vốn đủ đôi — "Kỳ hằng luận kỳ bệnh, luận hằng bệnh" — nay bị khuyết mất vế sau. Cách hiểu ấy giúp ta thấy rõ ý: người thầy thuốc xem mạch, xem sắc là để phân biệt cái đang diễn ra là chính đạo hay biến cách; bệnh dương mà thấy mạch dương là "hằng", bệnh dương mà thấy mạch âm là "kỳ". Phân được kỳ – hằng rồi mới biết cát hung.

Kỳ Bá xin được nói về "thiên hạ chí số" — những mức độ cùng cực, những con số tận cùng của đạo. Vương Băng, Mã Thời và nhiều người sau đều xem Ngũ sắc, Mạch biến, Quỹ độ, Kỳ hằng là bốn tên sách cổ; nhưng dù đọc là tên sách hay đọc như bốn phương diện chẩn pháp, kết luận của Kỳ Bá vẫn là một: "đạo chi nhất dã" — đạo lý của chúng chỉ là một. Vương Băng chú: "Nhất" ấy chính là sự tương ứng giữa sắc và mạch; hiểu được sắc mạch hợp nhau thì mới đo được kỳ với hằng.

命宫2. "Thần chuyển bất hồi" — nguyên lý gốc của sinh mệnh

Tiếp đó là câu nổi tiếng nhất của thiên: 神转不回，回则不转，乃失其机 — "Thần vận chuyển mà không quay ngược; quay ngược thì không vận chuyển được nữa, tức là mất cái cơ (sinh mệnh)".

Chữ "thần" ở đây không phải thần linh, cũng không hẳn chỉ tinh thần ý thức. Vương Băng dẫn Thiên 26 Bát chính thần minh luận: "huyết khí là thần của con người, phải cẩn thận nuôi dưỡng" — vậy thần là khí huyết đang lưu hành hợp độ. Trương Giới Tân trong Loại Kinh giảng: thần là cái lẽ sinh tử, là sức vận hành không ngừng; hễ ngũ khí luân chuyển đúng thứ tự thì "thần chuyển mà chẳng hồi". Ngô Côn hiểu "chuyển" như cái cán quay của bánh xe, "hồi" là nghịch lại; Trương Chí Thông thì quy về thần khí của ngũ tạng huyết mạch, lấy tỳ làm "cô tạng" ở trung ương tưới nhuần bốn bên.

Ý cốt lõi: sự sống là một vòng tuần hoàn thuận chiều — mộc suy thì hỏa vượng, hỏa suy thì thổ vượng, thổ suy thì kim vượng, kim suy thì thủy vượng, thủy suy thì mộc vượng, hết rồi lại bắt đầu. Đó là tương sinh, là "chuyển". Còn nếu mộc suy mà thủy vượng, thủy suy mà kim vượng — tức đi ngược chiều tương sinh, hoặc truyền sang nơi khắc mình — thì gọi là "hồi". Đã "hồi" thì vòng đứt, không quay được nữa, sinh cơ tan. Một câu mười một chữ mà gói trọn quan niệm về sinh mệnh của Nội Kinh: sống là vận hành thuận chiều, chết là vòng vận hành bị bẻ ngược.

释3. Chí số chi yếu: khắc lên ngọc bản

"Chí số chi yếu, bách cận dĩ vi, trước chi ngọc bản, mệnh viết hợp Ngọc cơ." — Cái yếu của chí số vừa gần gũi ngay trước mắt, vừa vi tế khó thấy; nên khắc lên phiến ngọc, gọi là Hợp Ngọc cơ.

Vương Băng giảng: đạo cốt yếu của sự biến hóa năm sắc năm mạch vốn sát với lẽ thường của trời, mà đồng thời lại u vi huyền diệu. Trương Giới Tân mở rộng chữ "số": trời đất người hễ có khí thì khí tất đến, đã đến thì có số; ngũ sắc ngũ mạch của con người sở dĩ hiện ra là do khí, nên dù thái quá hay bất cập đều có "chí số" của nó. Biết chí số của trời đất thì biết chí số ở người. Nói cách khác, "số" ở đây không phải toán học mà là mức độ, chừng mực, nhịp điệu — cái nhiều ít, nông sâu, sớm muộn có thể lượng định được.

Rồi đến câu cương lĩnh của sắc chẩn: "Dung sắc kiến thượng hạ tả hữu, các tại kỳ yếu" — sắc mặt hiện ra ở trên dưới trái phải, mỗi chỗ đều có cái cốt yếu của nó. Vương Băng đọc chữ 容 là "dị khí" (khí khác thường): ví như bộ vị can mộc mà lại hiện sắc đỏ, vàng, trắng, đen thì đều là khí khách đến; phải xem trên dưới trái phải quanh "minh đường" (sống mũi). Lâm Ức ghi bản Toàn Nguyên Khởi chép chữ 客 (khách sắc) chứ không phải 容; nhiều học giả tán thành, cho rằng 容 là do 客 chép sai. Ngô Côn thì giữ chữ 容, hiểu là dung mạo, khí sắc hiện ra ngoài, mỗi tạng chủ một bộ vị. Hai cách đọc đều dẫn về một việc: phân khu bộ vị trên mặt mà ứng với tạng phủ — nguyên lý sẽ được triển khai đầy đủ ở Thiên 17 và ở Linh Khu · Ngũ sắc.

释4. Sắc nông sâu quyết định phép trị và kỳ hạn

Đây là đoạn thực dụng nhất, cũng là đoạn thường được dẫn nhất:

– Sắc hiện nông (thiển): dùng thang dịch làm chủ, mười ngày thì khỏi. – Sắc hiện sâu (thâm): phải dùng tất tề làm chủ, hai mươi mốt ngày thì khỏi. – Sắc hiện rất sâu (đại thâm): dùng lao tửu làm chủ, trăm ngày thì khỏi. – Sắc yểu, diện thoát (sắc mặt khô tối, mặt gầy rộc mất thịt): không trị; trăm ngày là hết.

Logic rất sáng: sắc nông thì bệnh nhẹ, ở phần biểu, thang dịch — theo Mã Thời, là thứ nấu từ ngũ cốc như nói ở Thiên 14, không phải thang dược đời sau — đã đủ điều hòa. Sắc sâu thì bệnh nặng hơn, phải dùng "tất tề". Chữ 必齐 gây tranh luận nhiều: Trương Giới Tân đọc 齐 là 剂, nghĩa "phương tễ"; Tôn Di Nhượng và một số học giả cho rằng 必 vốn là 火, tức "hỏa tề" — thuốc sắc bằng lửa từ các vị có độc tính, đối lại với thang dịch nấu từ ngũ cốc; chứng cứ là Sử ký · Thương Công truyện có chữ "hỏa tề thang". Ngô Côn lại hiểu 必齐 là "dùng chung cả hai", vừa thang dịch vừa lao tửu. Ba cách giải đều thông, nhưng cách đọc "hỏa tề" khiến mạch văn chặt chẽ nhất: thang dịch – hỏa tề – lao tửu, ba bậc thuốc tương ứng ba bậc nông sâu, mười ngày – hai mươi mốt ngày – trăm ngày, ba bậc kỳ hạn.

Đến bậc thứ tư thì không còn là bệnh nữa mà là mệnh. "Sắc yểu" là sắc khô héo, mất cái nhuận trạch; "diện thoát" là thịt mặt tiêu đi. Dương Thượng Thiện chú trong Thái Tố: "thoát là mặt gầy không còn thịt". Du Xưởng lại cho 夭 nên đọc là sắc trắng bệch không nhuận. Trương Giới Tân nói thẳng: sắc yểu diện thoát là thần khí đã lìa, nên không trị. Ông cũng nhắc một điều quan trọng để tránh lẫn: chữ "dĩ" (已) ở ba câu trên nghĩa là bệnh khỏi, còn chữ "tận dĩ" ở câu này nghĩa là mệnh hết. Đan Ba Nguyên Giản thì thành thật thừa nhận cả chính văn lẫn chú giải chỗ này đều khó theo — một lời nhắc rằng không phải đoạn nào của Nội Kinh cũng đọc thông suốt được.

释5. Hai chứng tử của mạch chẩn

"Mạch đoản khí tuyệt tử, bệnh ôn hư thậm tử." Mạch ngắn mà khí dứt là chết; bệnh ôn mà hư quá là chết.

Vương Băng: mạch đoản vốn đã là hư, lại thêm khí tuyệt thì chân khí đã kiệt. Trương Giới Tân: mạch đoản khí tuyệt là trung hư mà vong dương. Ngô Côn giảng theo bộ vị thốn khẩu: mạch đến ngắn, ở trên không tới quan thì dương khí tuyệt, ở dưới không tới quan thì âm khí tuyệt. Còn "bệnh ôn hư thậm" — người mắc ôn nhiệt mà tinh huyết hư quá — thì nhiệt khí hun đốt bên trong, không có âm dịch để chống lại, nên chết. Hai câu này là mầm mống của cả một dòng tư tưởng sau này trong ôn bệnh học: tồn được một phần tân dịch là còn một phần sinh cơ.

释6. Thượng hạ tả hữu, nam nữ nghịch tòng, trùng dương trùng âm

Tiếp theo là những quy tắc phán đoán thuận nghịch theo vị trí sắc hiện:

– Trên là nghịch, dưới là thuận. Vương Băng giảng: sắc hiện ở dưới là khí do bệnh sinh nên thuận; sắc hiện ở trên là dấu thần bị tổn nên nghịch. Mã Thời giảng khác mà cũng hợp lý: sắc hiện ở trên là thế bệnh đang lên cao, nên nghịch; hiện ở dưới là thế bệnh đã suy, nên thuận. – Nữ thì bên phải là nghịch, bên trái là thuận; nam thì bên trái là nghịch, bên phải là thuận. Lý do: trái thuộc dương, phải thuộc âm; nam vốn dương, sắc bệnh hiện bên trái là dương chồng lên dương; nữ vốn âm, sắc hiện bên phải là âm chồng lên âm. – Do đó: "Dịch, trùng dương tử, trùng âm tử." Hễ biến đổi mà thành trùng dương thì chết, thành trùng âm cũng chết. Khí đến cực thì quay ngược, ấy là lẽ "vật cực tất phản". (Mori cho rằng chữ 易 nên đọc là 亦, "cũng"; Cố Quán Quang lại cho là chữ thừa. Đây là chỗ tồn nghi.) – "Âm dương phản tha (phản tác), trị tại quyền hành tương đoạt." Lâm Ức căn cứ Thiên 5 cho rằng nên đọc là "âm dương phản tác", nghĩa âm dương làm trái lẽ thường. Khi ấy phép trị nằm ở chỗ "quyền hành tương đoạt" — quyền là quả cân, hành là đòn cân; cân đo bên nào nặng nhẹ mà bớt đi cho được thăng bằng. Trương Giới Tân chú đúng nghĩa ấy: "lượng cái nhẹ nặng mà đoạt bớt để lấy lại quân bình". Đây chính là tinh thần điều hòa xuyên suốt Nội Kinh, không phải cứ bổ hay cứ tả.

Cuối đoạn, kinh văn tự chú: "kỳ hằng sự dã, quỹ độ sự dã" — những việc trên đều thuộc phạm vi hai bộ sách kia.

释7. Bác mạch, cô mạch, hư tiết

"Bác mạch tý bế, hàn nhiệt chi giao." Mạch đập mạnh đánh vào tay, kèm chứng tý (tê bế) và bế (chân yếu không đi được), là do hàn nhiệt giao tranh. Vương Băng quy nguyên nhân về sự giao tranh của hàn khí và nhiệt khí. Trương Giới Tân giải sâu hơn: "bác" là mạch của tà thịnh chính suy, âm dương tương bác, nên sinh tý, bế và những cơn hàn nhiệt xen kẽ. Đan Ba Nguyên Giản so sánh hai thuyết và nghiêng về Trương Giới Tân, vì hợp với mạch văn phía sau hơn.

"Mạch cô vi tiêu khí, hư tiết vi đoạt huyết." Mạch "cô" — Vương Băng giảng: chỉ có ngoài mà không có trong, hoặc chỉ có trong mà không có ngoài, đơn độc không nương tựa — là khí đã tiêu tán. Mạch hư kèm tiết tả là huyết bị cướp mất. Rồi kết: "Cô vi nghịch, hư vi tòng." Trương Giới Tân giải rất hay: "cô" là thiên tuyệt, đã tuyệt rồi thì không sống lại được, nên là nghịch; "hư" chỉ là bất túc, cái bất túc còn có thể bồi bổ được, nên là thuận. Một chữ phân biệt giữa thiếu và tuyệt — ranh giới giữa còn chữa được và hết chữa.

释8. Hành Kỳ hằng chi pháp, dĩ thái âm thủy

"Hành Kỳ hằng chi pháp, dĩ thái âm thủy." Muốn thi hành phép Kỳ hằng thì bắt đầu từ thủ thái âm. Vương Băng: trước hết định chính khí bốn mùa ở mạch khí khẩu thuộc thái âm, rồi mới đo được khí ấy là kỳ hay hằng. Đây là một mắt xích quan trọng trong lịch sử chẩn pháp: lấy thốn khẩu (khí khẩu) thuộc kinh thủ thái âm phế làm điểm xuất phát của mọi phép chẩn mạch — tư tưởng sẽ được Thiên 18 Bình nhân khí tượng luận và Nạn Kinh khai triển thành phép "độc thủ thốn khẩu".

Tiếp đó là nguyên tắc sinh tử chắc nịch: "Hành sở bất thắng viết nghịch, nghịch tắc tử; hành sở thắng viết tòng, tòng tắc hoạt." Bệnh truyền sang tạng mà mình không thắng được là nghịch, nghịch thì chết; truyền sang tạng mà mình thắng được là thuận, thuận thì sống. Cụ thể: bệnh ở can (mộc) mà thấy mạch phế (kim), hoặc mùa xuân mà thấy mạch mùa thu — kim khắc mộc, mộc không thắng kim — ấy là nghịch. Bệnh can mà thấy mạch tỳ (thổ), hoặc mùa xuân mà thấy mạch trưởng hạ — mộc khắc thổ — ấy là thuận. Đây là hạt nhân của toàn bộ học thuyết "truyền biến ngũ tạng" trong Nội Kinh.

Cuối cùng: "Bát phong tứ thời chi thắng, chung nhi phục thủy; nghịch hành nhất quá, bất phục khả sổ. Luận yếu tất hĩ." Tám hướng gió và bốn mùa thay nhau thắng, hết vòng lại bắt đầu — vì chúng không ra ngoài vòng ngũ hành. Còn khi đã đi ngược, thì "một lần quá" là đã không thể đếm lại được nữa. Dương Thượng Thiện giảng theo bản Thái Tố rất rành mạch: bệnh can mà phế khí đến lấn, đó là "nhất quá"; quá lần thứ hai thì chết, nên không còn gì để đếm. Mori cho rằng ở chỗ này nên theo Dương Thượng Thiện hơn Vương Băng. Kết thúc thiên bằng bốn chữ "luận yếu tất hĩ" — lời bàn về những điều cốt yếu đến đây là hết.

• 神转不回，回则不转，乃失其机 · Thần chuyển bất hồi, hồi tắc bất chuyển, nãi thất kỳ cơ · Thần vận chuyển mà không quay ngược; đã quay ngược thì không vận chuyển được nữa, ấy là mất mất cơ sinh mệnh. — Câu định nghĩa sự sống bằng sự lưu hành thuận chiều không ngừng nghỉ của khí huyết ngũ hành.

• 揆度者，度病之浅深也；奇恒者，言奇病也 · Quỹ độ giả, độ bệnh chi thiển thâm dã; Kỳ hằng giả, ngôn kỳ bệnh dã · Quỹ độ là đo nông sâu của bệnh; Kỳ hằng là bàn về bệnh khác thường. — Hai trục của chẩn đoán: định lượng nông sâu và phân biệt thường – biến.

• 至数之要，迫近以微，著之玉版 · Chí số chi yếu, bách cận dĩ vi, trước chi ngọc bản · Cái cốt yếu của chí số vừa sát ngay trước mắt lại vừa vi tế; hãy khắc nó lên phiến ngọc. — Chân lý y học không xa vời, chỉ vi tế, nên dễ bị bỏ sót.

• 色夭面脱，不治，百日尽已 · Sắc yểu diện thoát, bất trị, bách nhật tận dĩ · Sắc khô tối, mặt gầy rộc, thì không trị; trăm ngày là hết. — Lời cảnh tỉnh về giới hạn của y thuật khi thần khí đã lìa.

• 脉短气绝死，病温虚甚死 · Mạch đoản khí tuyệt tử, bệnh ôn hư thậm tử · Mạch ngắn khí dứt thì chết; bệnh ôn mà hư quá thì chết. — Hai tử chứng: một do dương khí tuyệt, một do âm dịch kiệt.

• 孤为逆，虚为从 · Cô vi nghịch, hư vi tòng · Mạch đơn độc là nghịch, mạch hư là thuận. — Phân biệt giữa "bất túc còn bổ được" và "thiên tuyệt không cứu được".

• 行所不胜曰逆，逆则死；行所胜曰从，从则活 · Hành sở bất thắng viết nghịch, nghịch tắc tử; hành sở thắng viết tòng, tòng tắc hoạt · Truyền tới nơi mình không thắng là nghịch, nghịch thì chết; truyền tới nơi mình thắng được là thuận, thuận thì sống. — Quy tắc tiên lượng dựa trên ngũ hành sinh khắc.

• 八风四时之胜，终而复始 · Bát phong tứ thời chi thắng, chung nhi phục thủy · Tám hướng gió và bốn mùa thay nhau thắng, hết rồi lại bắt đầu. — Vòng tuần hoàn của trời đất làm chuẩn mực cho vòng tuần hoàn trong thân người.

| Thuật ngữ | Chữ Hán | Giải nghĩa | |---|---|---| | Quỹ độ | 揆度 | Tên sách cổ đã thất truyền; phép cân đo mức nông sâu, nặng nhẹ của bệnh | | Kỳ hằng | 奇恒 | Tên sách cổ; phép phân biệt bệnh khác thường (kỳ) với bệnh thông thường (hằng) | | Chí số | 至数 | Mức độ, chừng mực cùng cực của khí; cái "số" chi phối sự đến đi của khí trời và khí người | | Thần chuyển bất hồi | 神转不回 | Khí huyết ngũ tạng vận hành thuận chiều tương sinh, không đảo ngược | | Ngọc bản / Ngọc cơ | 玉版 / 玉机 | Phiến ngọc khắc chữ để lưu giữ điều trọng yếu; "Ngọc cơ" cũng là tên Thiên 19 | | Dung sắc (khách sắc) | 容色 / 客色 | Sắc lạ hiện trên bộ vị mặt, không phải sắc thường của tạng ấy | | Thang dịch | 汤液 | Nước nấu từ ngũ cốc, thuốc nhẹ dùng cho bệnh nông (xem Thiên 14) | | Tất tề / hỏa tề | 必齐 / 火齐 | Thuốc sắc bằng lửa từ các vị dược tính mạnh, dùng cho bệnh sâu hơn | | Lao tửu | 醪酒 | Rượu đục ủ từ ngũ cốc, dùng cho bệnh rất sâu, lâu ngày | | Sắc yểu diện thoát | 色夭面脱 | Sắc mặt khô tối mất nhuận, thịt mặt tiêu gầy — dấu thần khí đã lìa | | Quyền hành tương đoạt | 权衡相夺 | Cân đo nặng nhẹ của âm dương mà bớt bên thừa, lập lại thăng bằng | | Bác mạch | 搏脉 | Mạch đập mạnh đánh tay, biểu hiện tà thịnh chính suy, âm dương tương tranh | | Cô mạch | 脉孤 | Mạch chỉ có biểu không có lý (hoặc ngược lại), đơn độc không nương tựa | | Thái âm | 太阴 | Chỉ thủ thái âm phế, tức bộ khí khẩu (thốn khẩu) — điểm khởi đầu của phép chẩn mạch |

Vương Băng là người đặt nền cho cách đọc thiên này. Ông giải "thần" bằng khí huyết, dẫn Thiên 26 làm chứng, rồi triển khai trọn vẹn vòng ngũ hành để minh họa thế nào là "chuyển" và thế nào là "hồi" — một đoạn chú rất mạch lạc, đến nay vẫn được xem là chuẩn. Nhưng ở đoạn cuối "nghịch hành nhất quá, bất phục khả sổ", ông giải "sổ" là "khắp nơi", tức khí năm tạng đều đã bị nghịch nên không còn tính là điều hòa; cách này bị Mori phê là sai, nên theo Dương Thượng Thiện đọc "nhất quá" là "một lần vượt quá" thì thuận hơn. Đây là ví dụ điển hình cho thấy chú giải của Vương Băng vừa là công lớn vừa cần được kiểm soát bằng bản Thái Tố.

Trương Giới Tân trong Loại Kinh có mấy lời sắc bén đáng ghi. Thứ nhất, ông nhắc phân biệt hai chữ "dĩ": ba lần trước là bệnh khỏi, lần cuối là mệnh hết, chớ lẫn. Thứ hai, ông giải "cô vi nghịch, hư vi tòng" bằng cặp thiên tuyệt – bất túc, biến một câu khô khan thành nguyên tắc lâm sàng sống động. Thứ ba, ông mở rộng chữ "chí số" sang các thiên vận khí (9, 66, 67, 68, 71, 74), cho thấy quan điểm của ông: sắc mạch của người và khí số của trời là cùng một lẽ. Ngô Côn thì thiên về hình tượng, ví "thần chuyển" như cái cán bánh xe quay, và đọc "tất tề" là dùng song song cả thang dịch lẫn lao tửu.

Về phía văn bản học, đây là thiên nhiều tồn nghi. Lâm Ức dẫn bản Toàn Nguyên Khởi cho biết chữ 容 vốn là 客, và chữ 神 vốn là chữ khác; Du Việt chỉ ra chữ 合 trong "hợp Ngọc cơ" là trùng lặp; Tôn Di Nhượng đề nghị đọc 必齐 thành 火齐 với chứng cứ từ Sử ký; Đan Ba Nguyên Giản thẳng thắn nói đoạn "sắc yểu diện thoát" cả chính văn lẫn chú giải đều khó hiểu. Unschuld trong phần khảo dị cũng lưu ý rằng đoạn "trước chi ngọc bản" gần như trùng khít với Thiên 19, nơi văn tự đầy đủ hơn ("cất trong tạng phủ, mỗi sớm đọc lại"), nên nhiều khả năng Thiên 15 trích lại từ Thiên 19. Người đọc hôm nay nên tiếp nhận thiên này với tâm thế ấy: một bản cương yếu quý giá nhưng đã qua nhiều lần sao chép, có chỗ khuyết, có chỗ lẫn, và chính sự tranh luận của các y gia mới là phần sinh động nhất.

• Quan sát sắc mặt như một chỉ báo sớm. Điều còn dùng được là nguyên tắc chung: sắc nhuận trạch (tươi nhuận, có thần) thì dù có bệnh cũng dễ hồi phục; sắc khô tối, xám xịt, mất thần, kèm sút cân nhanh, là dấu hiệu cần đi khám ngay chứ không phải tự điều dưỡng. Đây là quan sát, không phải chẩn đoán thay thầy thuốc.

• Hiểu "nông – sâu" để biết chừng mực can thiệp. Tinh thần "sắc nông dùng thang dịch, sắc sâu dùng thuốc mạnh" dạy một điều rất hiện đại: bệnh nhẹ thì điều chỉnh ăn uống, nghỉ ngơi là đủ, không nên dùng thuốc mạnh; bệnh sâu mới cần phương dược, và phải do thầy thuốc định liệu.

• Tôn trọng kỳ hạn hồi phục. Mười ngày, hai mươi mốt ngày, trăm ngày — con số cụ thể chỉ nên xem là tư liệu lịch sử, nhưng ý nghĩa thì vẫn đúng: bệnh càng sâu càng cần thời gian dài, nóng vội đòi khỏi nhanh thường dẫn đến dùng thuốc quá tay.

• Giữ cho "thần chuyển bất hồi" bằng nhịp sinh hoạt thuận mùa. Ngủ dậy đúng giờ, ăn uống đúng bữa, làm việc và nghỉ ngơi có chu kỳ — đó là cách cụ thể nhất để vòng khí huyết trong thân không bị đảo ngược. Thức đêm triền miên, ăn ngủ thất thường chính là "hồi" theo nghĩa bình dị nhất.

• Ghi nhớ "bệnh ôn hư thậm tử" trong mùa nóng và khi sốt. Người đang sốt cao, ra mồ hôi nhiều, tiêu chảy, mà lại kiêng nước hoặc nhịn ăn, thì phần tân dịch hao thêm. Bù nước, bù dịch, ăn cháo loãng là việc nhỏ mà hợp với cảnh báo của cổ nhân.

• Phân biệt "hư" với "tuyệt" trong tự lượng sức mình. Mệt mỏi do làm việc quá độ là "hư", nghỉ ngơi bồi bổ thì hồi; còn suy kiệt kéo dài, sút cân, mất cảm giác ngon miệng thì đã vượt khỏi phạm vi tự điều dưỡng.

• Thiên 14 · Thang dịch giao lễ luận (汤液醪醴论): nguồn gốc của thang dịch và lao lễ được bàn ở đó; thiên này dùng lại ba bậc thuốc ấy làm thang bậc trị liệu theo mức nông sâu của sắc.
• Thiên 19 · Ngọc cơ chân tạng luận (玉机真脏论): đoạn "trước chi ngọc bản, mệnh viết Ngọc cơ" trùng với thiên ấy, nơi văn tự đầy đủ hơn; học thuyết truyền biến ngũ tạng theo sinh khắc cũng được triển khai trọn vẹn ở đó.
• Thiên 10 · Ngũ tạng sinh thành (五脏生成) và Thiên 17 · Mạch yếu tinh vi luận (脉要精微论): bàn kỹ về ngũ sắc thường – bệnh – tử và phép hợp tham sắc mạch, bổ túc cho câu "sắc mạch chi đạo, kỳ đạo nhất dã".
• Thiên 18 · Bình nhân khí tượng luận (平人气象论): khai triển phép chẩn ở khí khẩu thủ thái âm, nối tiếp câu "hành Kỳ hằng chi pháp, dĩ thái âm thủy".
• Thiên 5 · Âm dương ứng tượng đại luận (阴阳应象大论): Lâm Ức dẫn thiên này để hiệu chính "âm dương phản tha" thành "âm dương phản tác" — một liên hệ văn bản quan trọng.
• Thiên 46 · Bệnh năng luận (病能论) và Thiên 63 · Mậu thích luận (缪刺论): cũng nhắc tới Kỳ hằng, Quỹ độ, giúp ta lần ra dấu vết hai bộ sách cổ đã mất.