Thiên này đặt ra một mệnh đề nền tảng của mạch học phương Đông: muốn biết mạch bệnh, trước hết phải biết mạch của người thường (平人 bình nhân) — người khí huyết điều hòa, không bệnh. Không có thước thì không đo được vật; không có chuẩn "bình" thì mọi phán đoán "thái quá", "bất cập" đều thành lời nói suông. Vì vậy mở đầu Hoàng Đế hỏi thẳng: "Bình nhân thì thế nào?" và Kỳ Bá lấy ngay nhịp hô hấp làm đơn vị đo: một hơi thở ra mạch đập hai lần, một hơi hít vào mạch đập hai lần, cộng thêm một động xen vào lúc thở dài sâu, thành năm động trong một tức. Đó là cái "đồng hồ" mà người xưa dùng để chia độ sinh mệnh.

Điểm thứ hai, cũng là cốt tủy của thiên, là vị khí (胃气). "Khí thường của người bình thường bẩm thụ từ vị"; mạch bốn mùa dù huyền, dù câu, dù mao, dù thạch, hễ còn cái mềm hòa của vị khí thì gọi là bình; vị khí kém thì là bệnh; mất hẳn vị khí, chỉ còn cái tượng trần trụi của tạng khí — tức chân tạng mạch — thì gọi là tử. Một câu ngắn "nhân vô vị khí viết nghịch, nghịch giả tử" đã gồm cả sinh lý học, bệnh lý học và tiên lượng học của y học cổ truyền. Hậu thế lập ra "tỳ vị luận", "bảo vị khí, tồn tân dịch", đều nối mạch từ đây.

Trong cụm bốn thiên mạch học (17–21), thiên 17 Mạch yếu tinh vi luận bàn nguyên tắc và thần thái của mạch chẩn; thiên 18 dựng chuẩn mực và bảng đối chiếu cụ thể; thiên 19 Ngọc cơ chân tạng luận khai triển sâu chân tạng mạch và truyền biến; thiên 20, 21 bàn tam bộ cửu hậu và biện luận mạch tượng. Thiên 18 vì thế giống một bộ "thước mẫu", nội dung phần nhiều là điều mục ngắn, liệt kê san sát, ít lời bàn triết lý — đọc khô nhưng dùng thì rất chắc tay.

释1. Mạch của bình nhân: lấy hơi thở làm thước

Hoàng Đế hỏi bình nhân là thế nào. Kỳ Bá đáp: người ta một hơi thở ra mạch hai động, một hơi hít vào mạch hai động, một hô một hấp gọi là "định tức" (một nhịp thở trọn vẹn); nếu mạch năm động, ấy là do "nhuận dĩ thái tức" — một động dôi ra nhân lúc thở dài, ví như tháng nhuận thêm vào năm âm lịch cho hợp với trời.

Chữ 闰 (nhuận) rất đắt. Trương Giới Tân giảng: trong nhịp thở đều đặn của người thường thỉnh thoảng có một hơi thở rất dài, ấy là "thái tức"; lúc ấy mạch thêm một động. Vậy nói bốn động là nói nhịp cơ bản, nói năm động là kể cả phần dôi. Đan Ba Nguyên Giản (Tanba) nhận xét: cách giảng của Trương rất tường tận, song hơi khác Nan kinh — sách này nói "một hô hai động, một hấp hai động, khoảng giữa hô hấp một động, cộng thành năm động". Sự sai biệt nhỏ ấy không đổi đại thể: mạch bình nhân ước chừng bốn đến năm động trong một nhịp thở.

Tiếp đó là câu có ý vị phương pháp luận sâu sắc: "bình nhân giả bất bệnh dã" — phép thường là lấy người không bệnh mà đo người bệnh; thầy thuốc là người không bệnh, nên lấy hơi thở điều hòa của chính mình làm nhịp mà đếm mạch bệnh nhân. Ở đây người xưa đã ý thức rất rõ rằng dụng cụ đo phải chuẩn trước đã: thầy thuốc hơi thở gấp, lòng dạ xao động thì số đếm sai, mạch án cũng sai.

释2. Thái quá, bất cập và ba loại tử mạch

Từ chuẩn ấy suy ra bệnh. Một hô một động, một hấp một động — mạch quá chậm — gọi là thiểu khí (khí suy). Một hô ba động, một hấp ba động mà mạch "táo" (gấp mạnh), lại thấy vùng xích (da phần cẳng tay trong) nóng, gọi là ôn bệnh; nếu xích không nóng mà mạch hoạt, gọi là phong bệnh; mạch sáp thì gọi là tý.

Vương Băng giải theo học thuyết doanh khí vận hành: mạch một hô một động thì khí chỉ đi được nửa phần của người thường, nên là thiểu khí; ba động thì vượt một nửa, nên sinh bệnh. Ông lại phân: bộ xích thuộc âm, bộ thốn thuộc dương; âm dương đều nhiệt là ôn, chỉ dương phận cấp thịnh là phong trúng ở dương; mạch sáp là huyết thiếu nên thành tý. Cách đọc mạch phối hợp với sờ da bộ xích (xích phu) là nét đặc sắc của mạch học Nội Kinh, về sau dần mai một, chỉ còn giữ trong thuật "xích phu nhiệt" của các sách nhiệt bệnh.

Ba tình huống báo tử được nêu: một hô bốn động trở lên (mạch quá sác); mạch tuyệt bất chí (ngưng, không đến); thừa sơ thừa sác (lúc thưa lúc mau, hoàn toàn mất tiết luật). Ba thứ ấy chung một lẽ: mất nhịp điệu là mất cái "thường" của sự sống.

释3. Vị khí là gốc: mạch bốn mùa và chân tạng mạch

Đến đây thiên nêu mệnh đề trung tâm: "Khí thường của bình nhân bẩm thụ từ vị; vị là khí thường của bình nhân. Người không vị khí gọi là nghịch, nghịch thì chết."

Rồi lập một bảng bốn mùa rất chỉnh tề. Mùa xuân mạch có vị khí mà hơi huyền là bình; huyền nhiều vị ít là can bệnh; chỉ thuần huyền không vị khí là tử; có vị khí mà lại thấy mao (tượng mạch mùa thu, kim) là "thu bệnh" — bệnh sẽ phát vào mùa thu; mao quá thịnh thì bệnh phát ngay. Mùa hạ thay huyền bằng câu (tượng của tâm hỏa), thấy thêm thạch thì báo bệnh mùa đông. Trưởng hạ mạch hơi nhuyễn nhược là bình, "đãn đại vô vị" (chỉ thấy mạch đại/gián đoạn, không vị khí) là tử. Mùa thu lấy mao làm thường, thấy huyền là báo bệnh mùa xuân. Mùa đông lấy thạch làm thường, thấy câu là báo bệnh mùa hạ.

Xen vào mỗi mùa là một câu về "tạng chân": tạng chân tán ở can, can tàng khí của cân mạc; tạng chân thông ở tâm, tâm tàng khí của huyết mạch; tạng chân nhu ở tỳ, tỳ tàng khí của cơ nhục; tạng chân cao ở phế, chủ hành khí doanh vệ âm dương; tạng chân hạ ở thận, thận tàng khí của cốt tủy. Ngô Côn giảng: mùa nào tạng ấy đương lệnh thì chân khí của trời dồn về tạng đó. Diêu Thiệu Ngu nói gọn hơn: ngũ tạng đều lấy vị khí làm gốc, vị khí ấy chính là chân khí của ngũ tạng. Cách dùng chữ "tán – thông – nhu – cao – hạ" cũng là một bức phác họa sinh động về vị trí và thế dụng của năm tạng.

Nguyên tắc rút ra: mạch quý ở chỗ "hữu vị, hữu thần, hữu căn"; tượng mùa chỉ nên "hơi" hiện (vi huyền, vi câu, vi mao, vi thạch), hễ hiện lộ trần trụi thì là chân tạng mạch, là dấu hiệu bại vong.

释4. Hư lý — đại lạc của vị và tông khí

Một đoạn ngắn nhưng quý: "Đại lạc của vị gọi là hư lý (虚里), xuyên qua cách mô, liên lạc với phế, hiện ra dưới vú trái, động của nó rung tới áo, ấy là tông khí trong mạch." Nếu động ấy thịnh, suyễn, sác mà có lúc tuyệt thì bệnh ở trong; kết mà hoành thì có tích; tuyệt hẳn không đến là tử. Câu chú thêm "dưới vú động rung áo là tông khí tiết ra ngoài" bị Lâm Ức và cộng sự chỉ ra rằng bản Toàn Nguyên Khởi và Giáp Ất kinh đều không có, nên coi là chú văn lẫn vào chính văn.

Đây là ghi chép sớm và rõ về việc sờ mỏm tim đập để chẩn đoán. Vương Khởi nói thẳng: hư lý ở dưới vú trái chính là nơi tim đập. Giáp Ất kinh chép "kỳ động ứng thủ" (động ứng vào tay) thay vì "ứng y" (rung tới áo) — nhẹ hơn, hợp lý hơn với người bình thường; còn động mạnh đến mức rung cả áo thì đã là tông khí ngoại tiết, thuộc bệnh lý. Về hai chữ "hư lý", Dương Thượng Thiện giảng là "xóm làng", ý nói nơi ngũ tạng lục phủ nhận cấp dưỡng; Cao Sĩ Tông cho 里 nghĩa là thông suốt bốn bề, vì vị thuộc thổ ở giữa. Unschuld nêu thêm một giả thuyết văn bản học táo bạo: "hư lý" có thể là phiên âm một từ ngoại lai — đây chỉ là phỏng đoán, nên ghi nhận như một hướng nghiên cứu chứ chưa thể coi là định luận.

释5. Thốn khẩu: thái quá, bất cập và bảng đối chiếu mạch – chứng

Phần này liệt kê mạch tượng ở thốn khẩu ứng với vị trí và tính chất bệnh: mạch đoản (ngắn) đập tay là đau đầu; trường (dài) là đau chân và cẳng chân; mạch đập hất lên trên là đau vai lưng; trầm mà kiên là bệnh ở trong; phù mà thịnh là bệnh ở ngoài; trầm mà nhược là hàn nhiệt, sán hà, đau bụng dưới; trầm mà hoành là dưới sườn có tích, trong bụng có tích ngang mà đau; trầm mà suyễn là hàn nhiệt.

Tiếp: mạch thịnh hoạt kiên bệnh tại ngoại; tiểu thực mà kiên bệnh tại nội; tiểu nhược mà sáp là bệnh lâu ngày; hoạt phù mà tật là bệnh mới; cấp là sán hà đau bụng dưới; hoạt là phong; sáp là tý; hoãn mà hoạt là nhiệt trung; thịnh mà khẩn là trướng. Cuối cùng là hai câu tổng kết quý giá: "mạch thuận theo âm dương thì bệnh dễ khỏi; mạch nghịch với âm dương thì bệnh khó khỏi"; mạch hợp với bốn mùa thì "bệnh vô tha" (không có gì đáng ngại), nghịch bốn mùa thì khó trị.

Cần nói rõ một giới hạn: những cặp đối ứng này phần lớn là quy nạp kinh nghiệm theo lối tương ứng âm dương (ngắn thuộc dương bất túc nên bệnh ở đầu; dài thuộc âm hữu dư nên bệnh ở chân). Lâm Ức từng chỉ ra đoạn "trầm nhi nhược viết hàn nhiệt cập sán hà thiểu phúc thống" mười lăm chữ Giáp Ất kinh không có, lại trùng ý với câu sau, nghi là chữ thừa. Người đọc nên dùng tinh thần của nguyên tắc tổng quát (phù trầm phân biểu lý, hoạt sáp phân khí huyết, cấp hoãn phân hàn nhiệt) hơn là bám vào từng điều mục như tín điều.

释6. Mạch – sắc – chứng hợp tham, và mạch nghịch bốn mùa

Phần giữa thiên chuyển sang các dấu hiệu quan sát bên ngoài, trộn mạch với vọng chẩn: mạch ở cổ đập mạnh, thở gấp ho nhiều là thủy; mí mắt sưng nhẹ như con tằm nằm là thủy; mặt sưng là phong, cẳng chân sưng là thủy; mắt vàng, nước tiểu vàng đỏ mà thích nằm là hoàng đản; ăn rồi vẫn đói là vị đản; cánh tay nhiều mạch xanh là thoát huyết; nằm yên mà mạch thịnh là thoát huyết; bộ xích da hàn mà mạch tế là tiết tả về sau; bộ xích hoãn sáp gọi là "giải diệc" (người rã rời uể oải). Lại có câu nổi tiếng: phụ nữ mạch thủ thiếu âm đập mạnh là có thai.

Về mạch nghịch bốn mùa: mùa xuân hạ mà mạch gầy nhỏ, mùa thu đông mà mạch phù đại, gọi là "nghịch tứ thời". Đồng thời nêu quy luật tử kỳ theo ngũ hành: can gặp ngày canh tân thì chết, tâm gặp nhâm quý, tỳ gặp giáp ất, phế gặp bính đinh, thận gặp mậu kỷ — tức ngày mà hành khắc mình đang vượng. Đoạn này thuộc thuật số y học, ngày nay nên đọc như tư liệu lịch sử phản ánh cách người xưa mô hình hóa thời gian và tiên lượng, không nên cứng nhắc áp dụng.

释7. Mạch bình – bệnh – tử của năm tạng: những ví von tuyệt bút

Cuối thiên là đoạn văn đẹp nhất, mô tả mạch tượng bằng hình ảnh cụ thể:

• Tâm: bình thì "lũy lũy như liên châu, như tuần lang can" (chuỗi ngọc nối nhau, như rờ trên ngọc lang can); bệnh thì gấp gáp nối liền, giữa hơi cong; tử thì trước cong sau đứng, như cầm cái móc thắt lưng.
• Phế: bình thì "yếm yếm nhiếp nhiếp, như lạc du giáp" (phất phơ nhè nhẹ như cánh hoa du rụng); bệnh thì chẳng lên chẳng xuống, như vuốt lông gà; tử thì như vật nổi, như gió thổi lông.
• Can: bình thì nhuyễn nhược mềm mại, như nâng ngọn cần trúc dài; bệnh thì đầy chắc mà hoạt, như vuốt dọc cây sào; tử thì căng cứng mạnh thêm, như dây cung vừa mới giương.
• Tỳ: bình thì hòa nhu, nhịp rời nhau đều đặn như gà bước trên đất; bệnh thì đầy thực mà sác như gà nhấc chân; tử thì nhọn cứng như mỏ quạ, như cựa chim, như giọt tranh dột, như dòng nước chảy.
• Thận: bình thì "suyễn suyễn lũy lũy như câu", ấn xuống thấy chắc; bệnh thì như kéo dây sắn, ấn càng cứng; tử thì như dây thừng bị giật đứt, "tích tích" như búng hòn đá.

Mỗi mùa lại nhắc: "lấy vị khí làm gốc". Vương Băng chú rất tinh: có vị khí thì mạch hơi có cái nhẹ rỗng của cánh hoa du; vị khí ít thì mạch thực mà sác; không vị khí thì chưa ấn đã cứng. Dòng ví von này về sau thành khuôn mẫu cho toàn bộ mạch học Trung Hoa, từ Mạch kinh của Vương Thúc Hòa đến Tần Hồ mạch học của Lý Thời Trân.

• 人一呼脉再动，一吸脉亦再动，呼吸定息脉五动，闰以太息，命曰平人 · Nhân nhất hô mạch tái động, nhất hấp mạch diệc tái động, hô hấp định tức mạch ngũ động, nhuận dĩ thái tức, mệnh viết bình nhân · Người ta một hơi thở ra mạch đập hai lần, một hơi hít vào cũng hai lần, trọn một nhịp thở mạch năm động, phần dôi là do hơi thở dài; đó gọi là người bình thường. — Đặt nhịp hô hấp làm thước đo mạch, là cột mốc đầu tiên của mạch học.
• 平人者不病也。常以不病调病人，医不病，故为病人平息以调之为法 · Bình nhân giả bất bệnh dã. Thường dĩ bất bệnh điều bệnh nhân, y bất bệnh, cố vị bệnh nhân bình tức dĩ điều chi vi pháp · Người bình thường là người không bệnh; thường lấy người không bệnh mà đo người bệnh, thầy thuốc không bệnh nên điều hòa hơi thở mình để đo cho người bệnh, ấy là phép. — Trước khi đo người, thầy thuốc phải tự lắng mình.
• 平人之常气禀于胃，胃者，平人之常气也。人无胃气曰逆，逆者死 · Bình nhân chi thường khí bẩm ư vị, vị giả bình nhân chi thường khí dã. Nhân vô vị khí viết nghịch, nghịch giả tử · Khí thường của người bình thường bẩm thụ từ vị… không có vị khí gọi là nghịch, nghịch thì chết. — Nguồn gốc của toàn bộ học thuyết "bảo vị khí" đời sau.
• 春胃微弦曰平，弦多胃少曰肝病，但弦无胃曰死 · Xuân vị vi huyền viết bình, huyền đa vị thiểu viết can bệnh, đãn huyền vô vị viết tử · Mùa xuân mạch có vị khí mà hơi huyền là bình, huyền nhiều vị ít là can bệnh, chỉ huyền không vị khí là chết. — Công thức chung cho cả bốn mùa: tượng mùa chỉ nên thấp thoáng.
• 胃之大络，名曰虚里，贯膈络肺，出于左乳下，其动应衣，脉宗气也 · Vị chi đại lạc, danh viết hư lý, quán cách lạc phế, xuất ư tả nhũ hạ, kỳ động ứng y, mạch tông khí dã · Đại lạc của vị gọi là hư lý, xuyên cách mô liên lạc với phế, hiện ra dưới vú trái, động của nó rung tới áo, ấy là tông khí trong mạch. — Ghi chép sớm về chẩn đoán qua nhịp đập mỏm tim.
• 脉从阴阳，病易已；脉逆阴阳，病难已 · Mạch tòng âm dương, bệnh dị dĩ; mạch nghịch âm dương, bệnh nan dĩ · Mạch thuận với âm dương của bệnh thì dễ khỏi, nghịch thì khó khỏi. — Nguyên tắc tiên lượng gọn nhất của mạch học.
• 妇人手少阴脉动甚者，妊子也 · Phụ nhân thủ thiếu âm mạch động thậm giả, nhâm tử dã · Phụ nữ mạch thủ thiếu âm đập mạnh là có thai. — Khởi nguồn của phép "chẩn hỉ mạch" trong sản khoa cổ truyền.

| Thuật ngữ | Chữ Hán | Giải nghĩa | |---|---|---| | Bình nhân | 平人 | Người khí huyết điều hòa, không bệnh; chuẩn mực để so sánh mọi mạch bệnh | | Định tức | 定息 | Một nhịp thở trọn vẹn gồm một hô một hấp, dùng làm đơn vị đếm mạch | | Nhuận dĩ thái tức | 闰以太息 | Động mạch dôi ra khi thở dài, ví như tháng nhuận thêm vào năm | | Vị khí | 胃气 | Khí của thủy cốc do vị hóa sinh; biểu hiện ở mạch là sự mềm hòa, có gốc | | Chân tạng mạch | 真脏脉 | Mạch chỉ còn tượng trần trụi của tạng, mất hẳn vị khí; chủ tử | | Huyền – câu – mao – thạch | 弦钩毛石 | Bốn tượng mạch ứng xuân – hạ – thu – đông (can, tâm, phế, thận) | | Hư lý | 虚里 | Đại lạc của vị hiện dưới vú trái, nơi cảm được nhịp tim đập | | Tông khí | 宗气 | Khí tụ ở ngực do khí trời và khí thủy cốc hợp thành, chủ hô hấp và hành huyết mạch | | Thốn khẩu | 寸口 | Chỗ mạch thái uyên ở cổ tay, nơi chẩn mạch chủ yếu | | Xích (bộ xích, xích phu) | 尺 | Phần cẳng tay trong; vừa là bộ mạch, vừa là vùng da để sờ nóng lạnh | | Giải diệc | 解㑊 | Chứng người rã rời, mỏi mệt, không ra bệnh rõ rệt | | Sán hà | 疝瘕 | Khối tụ di động trong bụng dưới kèm đau, thuộc khí trệ hàn ngưng |

Vương Băng chú thiên này theo hướng đem số liệu doanh khí vận hành mà tính: đường kinh mạch toàn thân dài một trăm sáu hai trượng có lẻ, một tức mạch năm động, hai trăm bảy mươi tức thì khí đi trọn một vòng, năm mươi vòng là một ngày đêm — nhờ vậy "ứng với độ số của trời", khí mạch không thiếu không thừa, nên gọi là bình nhân. Cách chú ấy nối thiên 18 với Linh Khu · Ngũ thập doanh, cho thấy mạch chẩn trong Nội Kinh vốn gắn liền với một mô hình vận hành khí huyết có thể đo đếm.

Trương Giới Tân trong Loại kinh giảng kỹ chữ "nhuận": người bình thường trong lúc thở đều thỉnh thoảng có một hơi rất dài, đó là thái tức; tính cả khoảng chuyển tiếp giữa hai hơi thở thì đại lược một tức mạch đến sáu lần, ứng với câu "một hô hấp khí đi sáu tấc" của Linh Khu. Đan Ba Nguyên Giản khen lời giảng ấy tinh tường, hợp với Nan kinh, nhưng chỉ ra chỗ khác biệt: Nan kinh đặt động thứ năm vào khoảng giữa hô và hấp, còn Trương đặt vào khoảng giữa hai nhịp thở. Mori cũng bàn tương tự. Sự tranh biện tỉ mỉ ấy cho thấy người xưa coi trọng độ chính xác của "thước đo" đến mức nào.

Mã Thời, Ngô Côn, Cao Sĩ Tông, Trương Chí Thông phần lớn chú vào đoạn hư lý và đoạn tượng mạch ngũ tạng. Ngô Côn giải "chân tạng khí" là chân khí của trời tụ vào tạng đương lệnh; Trương Chí Thông nhấn: mạch ngũ tạng đều nhờ vị, cái vị khí quán thông ngũ tạng ấy chính là "tông khí" nói ở đây. Cao Sĩ Tông thì hiểu "tông khí" là khí bình hòa của vị lạc. Ba cách hiểu không mâu thuẫn, chỉ khác nhau ở góc nhìn: từ tạng, từ phủ, hay từ ngực — đều quy về một gốc thủy cốc.

Về mặt văn bản học, nhóm Lâm Ức (Tân hiệu chính đời Tống) đã chỉ ra ít nhất hai chỗ khả nghi: mười một chữ chú về "tông khí tiết" dưới đoạn hư lý, và mười lăm chữ "trầm nhi nhược viết hàn nhiệt cập sán hà…" đều không có trong bản Toàn Nguyên Khởi hoặc Giáp Ất kinh, nên xem là chữ thừa. Unschuld trong bản dịch chú giải cũng nhấn mạnh tính chất "hợp biên" của thiên này: nhiều điều mục ngắn được xâu chuỗi, thứ tự không hoàn toàn chặt, một số chỗ có dấu vết chú văn lẫn vào chính văn; riêng hai chữ "hư lý" ông nêu khả năng là phiên âm một từ ngoại lai, một giả thuyết thú vị nhưng còn cần thêm chứng cứ.

• Biết cái "bình" của chính mình. Người xưa lấy hơi thở làm thước; ngày nay ta có thể tự ghi nhận nhịp mạch, nhịp thở, giấc ngủ, sức ăn của mình những lúc khỏe mạnh, để khi khác thường thì nhận ra sớm. Chuẩn mực cá nhân quý hơn con số trung bình.
• Giữ vị khí là giữ gốc. Tinh thần "vị khí là khí thường của bình nhân" quy về sinh hoạt rất giản dị: ăn đúng bữa, ăn ấm, nhai kỹ, không để bụng quá đói quá no, hạn chế đồ sống lạnh và rượu mạnh. Còn ăn được, ngủ được, đại tiện điều hòa thì gốc còn vững.
• Coi trọng nhịp điệu hơn cường độ. Thiên này xem "lúc thưa lúc mau", "mạch tuyệt không đến" là nguy hơn cả mạch nhanh hay chậm đơn thuần. Trong đời sống cũng vậy: làm việc – nghỉ ngơi thất thường, thức ngủ đảo lộn hại hơn là làm việc nặng mà đều đặn.
• Thầy thuốc tự điều hơi thở trước khi chẩn. Câu "y bất bệnh, cố vị bệnh nhân bình tức" nhắc người hành nghề: trước khi đặt tay lên cổ tay người bệnh, hãy để tâm tĩnh, hơi thở đều. Đây là bài học về thái độ nghề nghiệp còn nguyên giá trị.
• Quan sát các dấu hiệu đơn giản. Mí mắt sưng nhẹ, cẳng chân phù, mắt và nước tiểu vàng, ăn rồi vẫn mau đói, người rã rời không rõ nguyên nhân — thiên này đã liệt kê như những tín hiệu cần lưu tâm. Ghi nhận chúng và đi khám, chứ không tự suy đoán hay tự chữa.
• Đọc phần tử kỳ theo ngày can chi như tư liệu lịch sử. Đó là dấu vết của lối tư duy tương ứng ngũ hành – lịch pháp, giúp hiểu văn hóa, không nên dùng để phán đoán sinh tử của bất kỳ ai.

• Thiên 17 – Mạch yếu tinh vi luận: bàn thời điểm chẩn mạch (bình đán), thần khí và đại pháp của mạch chẩn; thiên 18 tiếp nối bằng việc dựng chuẩn "bình nhân" cụ thể.
• Thiên 19 – Ngọc cơ chân tạng luận: khai triển đầy đủ chân tạng mạch, mạch bốn mùa thái quá bất cập và trình tự truyền biến của bệnh; đọc chung với thiên 18 mới thấy trọn hệ thống "vị khí – chân tạng".
• Thiên 20 – Tam bộ cửu hậu luận và Thiên 21 – Kinh mạch biệt luận: một bên mở rộng vị trí chẩn ra toàn thân, một bên bàn sự biến động của mạch theo tình chí và lao dật — bổ sung cho lối chẩn thốn khẩu của thiên này.
• Thiên 9 – Lục tiết tạng tượng luận: nêu "ngũ vị nhập khẩu, tàng ư trường vị", làm nền lý luận cho mệnh đề "thường khí bẩm ư vị".
• Linh Khu 15 – Ngũ thập doanh và Linh Khu 18 – Doanh vệ sinh hội: cung cấp con số vận hành khí huyết mà Vương Băng dẫn để chú giải nhịp "một tức năm động" ở đây.