Thiên này là một trong những văn bản cốt lõi của mạch học Nội Kinh, nối tiếp mạch văn của các thiên "Mạch yếu tinh vi luận" và "Bình nhân khí tượng luận". Nội dung chia làm hai trục lớn: một là mạch bốn mùa — xuân huyền, hạ câu, thu phù, đông doanh (thạch) — cùng hai thái cực sai lệch của mỗi mùa là thái quá và bất cập; hai là chân tạng mạch, tức hình tượng mạch xuất hiện khi vị khí đã tuyệt, khí của tạng lộ trần ra mà không còn gì che chở, báo hiệu cái chết. Giữa hai trục ấy là một hệ thống bàn về đường đi của bệnh: bệnh truyền theo thứ tự tương khắc, có thời hạn, có ngoại lệ.

Tên thiên đáng chú ý. "Ngọc cơ" (玉机) vốn là tên một thiên sách cổ được nhắc trong chính đoạn văn: Hoàng Đế nghe xong lời Kỳ Bá, kinh động đứng dậy, vái hai vái, rồi cho khắc lời ấy lên ngọc bản, cất nơi tạng phủ (kho sách kín), sớm sớm đọc lại, đặt tên là Ngọc cơ. "Cơ" là then máy, là chốt vận hành; ngọc là quý. Bản Thái Tố chép chỗ này là "Sinh cơ" (生机) — then máy của sự sống. Dù đọc theo cách nào, ý vẫn là: mạch tượng bốn mùa chính là cái chốt để nhìn ra guồng sinh hóa đang thuận hay đang nghịch trong một thân người.

Vị trí của thiên trong toàn bộ Tố Vấn rất then chốt vì nó đặt nền cho quan niệm "vị khí là gốc" — mạch có vị khí thì sống, mạch mất vị khí, khí tạng lộ nguyên hình thì chết. Từ đây mà y học đời sau dựng nên tiêu chuẩn "mạch quý ở có thần, có vị, có căn". Thiên cũng nêu tứ nan (bốn điều khó chữa) và ngũ thực ngũ hư, là những mẫu mực sớm nhất của tư duy tiên lượng trong y học cổ truyền.

释1. Mạch mùa xuân: huyền — mềm, nhẹ, thẳng mà dài

Hoàng Đế hỏi mạch mùa xuân sao lại như dây đàn. Kỳ Bá đáp: mạch xuân là mạch can, ứng phương Đông thuộc mộc, là nơi muôn vật bắt đầu sinh ra; cho nên khí ấy đến thì "mềm yếu, nhẹ hư mà trơn, thẳng thắn mà dài", vì vậy gọi là huyền. Điểm cần nhớ: mạch huyền sinh lý của mùa xuân không phải thứ mạch huyền căng cứng như dây đàn quá tay mà ta gặp ở người can khí uất kết; nó có phần "nhu nhược khinh hư", nghĩa là vẫn hàm vị khí, chỉ thêm cái thế thẳng và dài của khí mộc đang vươn lên.

Trái với chuẩn ấy là bệnh. Khí đến mà thực mà mạnh là thái quá, bệnh ở ngoài; khí đến mà không thực, mảnh yếu là bất cập, bệnh ở trong. Vương Băng giải: khí có thừa thì bệnh hiện hình ở ngoài, khí thiếu thì bệnh ở trong. Ngô Côn nói rõ hơn theo lối tà khí: tà từ ngoài vào là thái quá, bệnh từ trong ra là bất cập.

Chứng trạng: can khí thái quá khiến người hay quên (có bản chú đọc chữ "vong" 忘 là "nộ" 怒 — hay giận), hoa mắt chóng mặt, sinh chứng điên (đầu vựng, bệnh ở đỉnh đầu); bất cập thì đau ngực dẫn ra lưng, nặng hơn thì hai bên sườn dưới đầy tức. Đây đều là đường đi của kinh can và mạch lạc vùng hiếp lặc.

释2. Mạch mùa hạ: câu — đến thịnh đi suy

Mạch hạ là mạch tâm, ứng phương Nam thuộc hỏa, là lúc muôn vật phồn thịnh trưởng thành. "Khí ấy đến thì thịnh, đi thì suy", nên gọi là câu (móc câu) — nghĩa là mạch đến mạnh mà thoái lui yếu dần, giống lưỡi câu cong xuống.

Thái quá là đến thịnh mà đi cũng thịnh, bệnh ở ngoài; bất cập là đến chẳng thịnh mà lúc đi lại thịnh, bệnh ở trong. Trương Giới Tân trong Loại Kinh giảng rất tinh về chữ "lai" và "khứ": mạch từ phần cốt nhục đẩy ra tới bờ bì phu gọi là đến, từ bờ bì phu lui về cốt nhục gọi là đi; "đến không thịnh mà đi lại thịnh" tức là phần phát ra bất túc, phần thu về hữu dư — chứ không phải nói về sức mạnh.

Chứng: thái quá thì thân nóng, da đau, sinh chứng "dâm" (浸淫) — các nhà chú giải hiểu khác nhau: Cao Sĩ Tông cho là nhiệt hun ngoài bì phu thành lở loét lan rộng; Ngô Côn cho là tà nhiệt thấm dần vào sâu; Mã Thời cho là đau chạy khắp mình. Bất cập thì phiền tâm, trên thì ho khạc, dưới thì khí tiết ra (trung tiện).

释3. Mạch mùa thu: phù — nhẹ hư mà nổi

Mạch thu là mạch phế, ứng phương Tây thuộc kim, là lúc muôn vật đã thành mà thu liễm lại. Khí đến "nhẹ hư mà nổi, đến gấp đi tán", nên gọi là phù. Vương Băng giải: đến gấp vì dương chưa lặn xuống sâu, đi tán vì âm khí đang lên.

Thái quá là mạch như lông mà giữa cứng, hai bên rỗng, bệnh ở ngoài; bất cập là mạch như lông mà mảnh yếu, bệnh ở trong. Chứng: thái quá khiến khí nghịch, đau lưng, trong lòng uất ức khó chịu; bất cập thì suyễn, hô hấp thiếu hơi, ho, khí nghịch lên mà thấy huyết, "dưới nghe tiếng bệnh" — Vương Băng và Trương Giới Tân hiểu là tiếng khò khè dưới họng, Diêu Chỉ Am lại hiểu là khí thoát xuống dưới. Chỗ này văn bản có chỗ mờ, nên hiểu rộng: là âm thanh bất thường kèm hơi thở.

释4. Mạch mùa đông: doanh — trầm mà bác

Mạch đông là mạch thận, ứng phương Bắc thuộc thủy, là lúc muôn vật bế tàng. Khí đến "trầm mà bác" (chìm mà đập vào tay), nên gọi là doanh (营). Chữ này gây tranh luận nhiều: Nan Kinh thiên 15 chép là thạch (石, như đá); Hoạt Thọ đọc "doanh" theo nghĩa doanh lũy — nơi tụ hội đóng kín; Trương Chí Thông đọc là "cư" — mùa đông khí yên nghỉ ở trong; Lâm Ức dẫn Giáp Ất Kinh chép chữ "nhu" (濡, nhuận) thay cho "bác". Dù dị bản thế nào, ý chung không đổi: mạch đông trầm ẩn mà bên trong vẫn hàm sinh khí, như quân đóng trại chờ ngày xuất.

Thái quá là mạch đến "như đá ném" (đàn thạch), bệnh ở ngoài; bất cập là mạch đi "như sác" — Trương Giới Tân lưu ý: sác vốn thuộc nhiệt, nhưng đây là chân âm bại hoại nên càng hư càng sác, chẳng phải cái sác của thực nhiệt, nên kinh văn nói "như sác" chứ không nói "sác". Chứng: thái quá thì giải-nãi (uể oải rã rời), đau mạch dọc xương sống, thiếu hơi lười nói; bất cập thì lòng như treo lơ lửng, như đang đói, vùng hông lạnh, đau cột sống, bụng dưới đầy, nước tiểu biến sắc.

释5. Tỳ là cô tạng — thiện thì không thấy, ác mới thấy

Hoàng Đế hỏi: bốn mùa đã có bốn mạch, riêng mạch tỳ chủ về đâu? Kỳ Bá đáp một câu nổi tiếng: tỳ mạch thuộc thổ, là cô tạng, để tưới nhuần bốn bên. Vương Băng giải: tỳ thu nạp thủy cốc, hóa thành tân dịch rót vào can, tâm, phế, thận; vì không chuyên chủ riêng mùa nào nên gọi là "cô tạng". Trương Giới Tân bổ sung: thổ không có vị trí riêng, cái chủ của nó rải khắp bốn mùa.

Do vậy mới có câu "thiện giả bất khả đắc kiến, ác giả khả kiến" — khi tỳ tốt thì không thấy dấu hiệu gì riêng, vì nó hòa vào mạch của bốn tạng; chỉ khi tỳ hỏng mới lộ ra. Tỳ thái quá thì mạch "như nước chảy", bệnh ở ngoài, khiến người tứ chi rã rời chẳng nhấc lên nổi; bất cập thì mạch "như mỏ chim mổ", bệnh ở trong, khiến cửu khiếu bất thông, gọi là trùng cường (重强). Cần lưu ý điều Trương Kỳ và Diêu Chỉ Am nêu: ở thiên 18, "như nước chảy" và "như mỏ quạ" vốn là tử mạch của tỳ; ở đây lại dùng làm mạch thái quá — bất cập. Trương Giới Tân biện: chữ giống nhau mà nghĩa khác nhau, tùy mức độ nặng nhẹ mà phân.

释6. Ngọc cơ và "thần chuyển bất hồi"

Nghe đến đây Hoàng Đế đứng dậy, vái hai vái, sụp đầu, nói đã nhận được "đại yếu của mạch", và rằng các sách Ngũ Sắc, Mạch Biến, Quỹ Độ, Kỳ Hằng tuy khác tên nhưng chung một Đạo. Rồi buông một câu triết lý sâu: "Thần chuyển bất hồi, hồi tắc bất chuyển, nãi thất kỳ cơ" — thần khí vận chuyển theo một chiều, không quay ngược; nếu quay ngược thì không còn vận chuyển được nữa, thế là mất cái then máy. Đây chính là cốt lõi triết học của thiên: sinh mệnh là một dòng tuần hoàn thuận chiều theo bốn mùa; nghịch chiều là chết.

释7. Bệnh truyền theo tương khắc, và ngoại lệ

Tiếp đó là công thức truyền biến: ngũ tạng nhận khí ở nơi mình sinh ra (tức tạng con), truyền cho nơi mình khắc, khí lưu lại ở nơi sinh ra mình (tạng mẹ), chết ở nơi mình không thắng được. Ví dụ: can nhận khí bệnh từ tâm, truyền sang tỳ, khí trú ở thận, đến phế thì chết. Năm tạng đều theo lệ ấy. Một ngày một đêm chia làm năm phần ứng ngũ hành, do đó có thể đoán được giờ chết sớm hay muộn. Các nhà khảo cứu hiện đại (dẫn trong bản Unschuld) ngờ rằng mấy dòng liệt kê chi tiết ấy vốn là chú thích cổ về sau bị trộn vào chính văn — một nhận xét đáng ghi nhớ khi đọc.

Rồi kinh văn triển khai một lộ trình bệnh cụ thể, mở đầu bằng câu trứ danh "phong giả, bách bệnh chi trưởng dã". Phong hàn khách vào người khiến lông tóc dựng, bì phu bế mà sinh nhiệt — lúc ấy có thể phát hãn mà giải; nếu thành tê dại sưng đau thì dùng thang chườm, cứu, châm mà trừ. Không khỏi thì truyền vào can thành chứng đau sườn, ăn vào lại ói; không khỏi lại truyền sang tỳ thành tỳ phong, phát đản, bụng nóng, phiền tâm, tiểu vàng; rồi truyền sang thận thành sán hà, bụng dưới bức nhiệt mà đau; rồi truyền vào tâm thành gân mạch co rút gọi là chứng xiết; đến đó thì mười ngày là kỳ hạn.

Nhưng Kỳ Bá lập tức mở ngoặc: bệnh phát đột ngột thì không nhất thiết trị theo lối truyền biến; và sự truyền hóa có khi không theo thứ tự, vì ưu, khủng, bi, hỷ, nộ làm loạn trật tự ấy — mừng quá thì thận khí thừa cơ lấn, giận thì can khí lấn, bi thì phế khí lấn, sợ thì tỳ khí lấn, lo thì tâm khí lấn. Năm tạng nhân năm tình thành hai mươi lăm biến, đều gọi là "truyền hóa". Đây là chỗ thiên tự phá cái khung cứng của mình, cho thấy Nội Kinh không máy móc.

释8. Chân tạng mạch và cái gốc vị khí

Phần thứ hai của thiên mô tả tỉ mỉ chân tạng mạch — mạch của tạng khí hiện nguyên hình: chân can mạch đến thì trong ngoài đều căng, như rờ lưỡi dao, như ấn dây đàn cầm sắt; chân tâm mạch cứng mà đập, như rờ hạt ý dĩ lổn nhổn; chân phế mạch to mà rỗng, như lông chim phất vào da; chân thận mạch đập mà đứt quãng, như ngón tay búng hòn đá; chân tỳ mạch yếu mà lúc nhanh lúc thưa. Hễ thấy chân tạng mạch thì đều chết, không chữa.

Hoàng Đế hỏi vì sao. Kỳ Bá đáp lời then chốt nhất của thiên: ngũ tạng đều bẩm khí ở vị, vị là gốc của ngũ tạng; khí của tạng không tự đến được thốn khẩu thủ thái âm, phải nhờ vị khí mới tới được. Khi tà khí thắng thì tinh khí suy, vị khí không còn cùng tạng khí đến thốn khẩu nữa, nên chân tạng khí mới hiện lẻ loi — hiện lẻ loi tức là bệnh đã thắng tạng, cho nên nói là chết. Đây là căn cứ lý luận cho toàn bộ phép xem "mạch có vị khí" của đời sau.

Đi kèm là loạt tiên lượng theo hình thể: "đại cốt khô cảo, đại nhục hãm hạ" (xương lớn khô kiệt, thịt lớn lõm xuống) kèm các chứng ngực đầy, thở suyễn, khí động đến hình… mà định kỳ hạn sáu tháng, một năm, một tháng, mười ngày; hễ thấy chân tạng mạch thì mới định ngày. Lại nói: trường hợp chính khí bỗng hư, tà đến đột ngột, ngũ tạng bế tuyệt, mạch đạo không thông — ví như người rơi từ cao xuống hay chết đuối — thì không thể định kỳ hạn được.

释9. Tứ nan, nghịch bốn mùa, ngũ thực ngũ hư

Phép trị bệnh phải xét hình, khí, sắc, trạch, mạch thịnh suy, bệnh mới hay cũ, rồi trị chớ để lỡ thời. Bốn dấu hiệu lành: hình khí tương đắc là chữa được; sắc tươi nhuận nổi lên là dễ khỏi; mạch thuận bốn mùa là chữa được; mạch mềm mà trơn là có vị khí, dễ chữa. Bốn cái khó (tứ nan): hình khí không hợp nhau là khó chữa; sắc tối mà không tươi là khó khỏi; mạch thực mà cứng là bệnh càng nặng; mạch nghịch bốn mùa là không chữa được. Thầy thuốc phải xét rõ bốn điều khó này mà nói minh bạch với người bệnh.

"Nghịch bốn mùa" nghĩa là: mùa xuân gặp mạch phế, mùa hạ gặp mạch thận, mùa thu gặp mạch tâm, mùa đông gặp mạch tỳ, mà mạch ấy lại huyền tuyệt, trầm sáp. Hoặc xuân hạ mà mạch trầm sáp, thu đông mà mạch phù đại, cũng gọi là nghịch bốn mùa. Lại thêm năm cảnh "mạch chứng không hợp": bệnh nhiệt mà mạch tĩnh, tiết tả mà mạch đại, mất huyết mà mạch thực, bệnh ở trong mà mạch thực cứng, bệnh ở ngoài mà mạch không thực cứng — đều khó chữa.

Cuối thiên bàn hư thực quyết tử sinh. Ngũ thực: mạch thịnh, da nóng, bụng trướng, đại tiểu tiện không thông, buồn bực mê mờ. Ngũ hư: mạch tế, da lạnh, thiếu khí, đại tiểu tiện đi lỏng không cầm, ăn uống không vào. Cả hai đều là chứng chết. Nhưng vẫn có người sống: cháo vào được dạ dày, tiêu chảy cầm lại thì người hư sống; thân ra được mồ hôi, đại tiện thông lợi thì người thực sống. Một câu ngắn mà chứa cả pháp trị: hư thì cốt ở vị khí phục hồi, thực thì cốt ở đường ra của tà.

• 春脉者肝也，东方木也，万物之所以始生也，故其气来软弱轻虚而滑，端直以长，故曰弦 · Xuân mạch giả can dã, đông phương mộc dã, vạn vật chi sở dĩ thủy sinh dã, cố kỳ khí lai nhuyễn nhược khinh hư nhi hoạt, đoan trực dĩ trường, cố viết huyền · Mạch mùa xuân là mạch can, thuộc mộc phương Đông, là lúc muôn vật bắt đầu sinh; nên khí đến mềm yếu nhẹ hư mà trơn, thẳng mà dài, gọi là huyền. — Mạch huyền lành phải mềm; huyền mà cứng là bệnh.
• 其气来盛去衰，故曰钩 · Kỳ khí lai thịnh khứ suy, cố viết câu · Khí đến thì thịnh, đi thì suy, nên gọi là câu. — Định nghĩa gọn nhất về mạch mùa hạ.
• 脾脉者土也，孤脏以灌四傍者也 · Tỳ mạch giả thổ dã, cô tạng dĩ quán tứ bàng giả dã · Mạch tỳ thuộc thổ, là cô tạng, tưới nhuần bốn bên. — Tỳ không chiếm riêng mùa nào mà nuôi cả bốn tạng.
• 善者不可得见，恶者可见 · Thiện giả bất khả đắc kiến, ác giả khả kiến · Cái tốt thì không thấy được, cái xấu thì thấy được. — Tạng khỏe thì ẩn, tạng hỏng mới lộ; đúng cho cả tỳ vị lẫn nhiều điều khác trong đời.
• 神转不回，回则不转，乃失其机 · Thần chuyển bất hồi, hồi tắc bất chuyển, nãi thất kỳ cơ · Thần vận chuyển không quay ngược; quay ngược thì không vận chuyển nữa, ấy là mất then máy. — Câu triết lý làm nên tên thiên.
• 五脏受气于其所生，传之于其所胜，气舍于其所生，死于其所不胜 · Ngũ tạng thụ khí ư kỳ sở sinh, truyền chi ư kỳ sở thắng, khí xá ư kỳ sở sinh, tử ư kỳ sở bất thắng · … — Khung truyền biến theo sinh khắc, nay nên hiểu như một mô hình suy luận chứ không phải định mệnh.
• 风者百病之长也 · Phong giả bách bệnh chi trưởng dã · Phong là đứng đầu trăm bệnh. — Câu được y gia đời sau trích dẫn nhiều nhất trong ngoại cảm học.
• 五脏者皆禀气于胃，胃者五脏之本也 · Ngũ tạng giả giai bẩm khí ư vị, vị giả ngũ tạng chi bản dã · Ngũ tạng đều nhận khí ở vị, vị là gốc của ngũ tạng. — Nền tảng của học thuyết "vị khí vi bản" và phái Bổ thổ đời Kim – Nguyên.

| Thuật ngữ | Chữ Hán | Giải nghĩa | |---|---|---| | Huyền mạch | 弦 | Mạch mùa xuân, thẳng mà dài như dây đàn, ứng can mộc | | Câu mạch | 钩 | Mạch mùa hạ, đến thịnh đi suy như lưỡi câu, ứng tâm hỏa | | Phù mạch | 浮 | Mạch mùa thu, nhẹ hư nổi, đến gấp đi tán, ứng phế kim | | Doanh (thạch) mạch | 营（石） | Mạch mùa đông, trầm mà đập tay, ẩn tàng, ứng thận thủy | | Thái quá – bất cập | 太过・不及 | Hai chiều sai lệch của mạch mùa: thái quá bệnh ở ngoài, bất cập bệnh ở trong | | Cô tạng | 孤脏 | Tạng không chuyên chủ mùa nào — chỉ tỳ thổ, rót khí nuôi bốn tạng | | Chân tạng mạch | 真脏脉 | Mạch tạng khí lộ trần, mất vị khí, chủ chứng chết | | Vị khí | 胃气 | Khí do vị hóa sinh, làm cho mạch mềm hòa có thần; gốc của ngũ tạng | | Truyền hóa | 传化 | Sự truyền bệnh giữa các tạng, thường theo tương khắc, có khi loạn thứ tự | | Nghịch tứ thời | 逆四时 | Mạch không hợp mùa, dấu hiệu khó chữa | | Ngũ thực – ngũ hư | 五实・五虚 | Năm chứng thực và năm chứng hư đều thuộc nguy, phân biệt bằng vị khí và đường ra của tà | | Hình khí tương đắc | 形气相得 | Vóc dáng và hơi thở/khí lực tương xứng nhau, dấu hiệu chữa được |

Vương Băng chú thiên này theo hướng cụ thể hóa kinh mạch và tạng tượng: ông giải "thái quá bệnh tại ngoại" là khí hữu dư nên bệnh hiện hình bên ngoài, "bất cập bệnh tại trung" là khí bất túc nên bệnh ở trong; giải "cô tạng" là vì tỳ không chính thức chủ riêng mùa nào; và cắt nghĩa "tứ nan" rằng bốn điều ấy thầy vụng thì dễ nói mà thầy giỏi mới thấy khó xử lý — một nhận xét thấm thía về nghề.

Trương Giới Tân trong Loại Kinh là người bàn tinh vi nhất về chữ nghĩa mạch học ở thiên này: ông phân định "lai" và "khứ" theo hướng từ cốt nhục ra bì phu và ngược lại, nhờ đó câu "khứ phản thịnh" mới có nghĩa rõ ràng; ông cũng cảnh báo rằng cái "như sác" của mạch thận bất cập là sác do chân âm bại hoại, tuyệt không được lầm với sác của thực nhiệt — chỗ này có ý nghĩa lâm sàng lớn. Mã Thời, Ngô Côn, Cao Sĩ Tông thì tranh luận quanh chữ "dâm" (浸淫) và chữ "trùng cường" (重强), mỗi người một hướng: Ngô Côn thiên về tà nhiệt thấm sâu, Mã Thời thiên về đau lan khắp mình, Cao Sĩ Tông thiên về tỳ mạch mất nhu nhuận khiến trên dưới bốn bề đều bệnh.

Về văn bản học, Lâm Ức và cộng sự đời Tống đã đối chiếu với Giáp Ất Kinh mà đề nghị sửa chữ "bác" 搏 thành "nhu" 濡 ở mạch mùa đông; Nan Kinh thiên 15 chép "thạch" thay cho "doanh"; Hoạt Thọ, Trương Chí Thông, Lý Trung Tử mỗi người một cách đọc chữ "doanh". Đan Ba Nguyên Giản (Nhật Bản) dẫn Dương Thượng Thiện trong Thái Tố để soi các chỗ khó, và nhấn mạnh rằng khi kinh văn nói "khí" trong đoạn "hình khí tương đắc" thì phải hiểu là hơi thở — xét hơi thở gấp hay êm, đối chiếu với thân thể gầy hay béo, ấy là điểm tựa của chẩn đoán.

Bản dịch chú giải của Unschuld & Tessenow lưu ý hai điều đáng cân nhắc. Thứ nhất, đoạn liệt kê chi tiết "can thụ khí ư tâm, truyền chi ư tỳ…" rất có thể nguyên là lời chú cổ về sau lẫn vào chính văn. Thứ hai, đoạn Hoàng Đế khắc ngọc bản đặt tên sách còn thấy song song ở thiên 15 và thiên 63; điều đó không hẳn là trùng lặp nội bộ, mà nhiều phần là những mảnh của một văn bản thứ ba được nhiều thiên cùng dẫn lại — một chỉ dấu cho thấy Nội Kinh là hợp tuyển nhiều nguồn chứ không phải tác phẩm một tay.

• Sống thuận theo nhịp bốn mùa. Mạch xuân thẳng mà vươn, hạ thịnh, thu liễm, đông tàng — thân thể cũng nên theo thế ấy: xuân vận động nhẹ cho khí thư sướng, hạ hoạt động nhiều nhưng tránh hao dương, thu thu vén giấc ngủ, đông ngủ sớm dậy muộn, giữ ấm lưng và thắt lưng.
• Giữ gìn vị khí là giữ gốc. Bài học lớn nhất của thiên: mọi tạng đều nhờ vị khí mới có thể biểu hiện bình thường. Ăn đúng giờ, ăn chín ấm, không để bụng đói kiệt hay ăn quá no, không lạm dụng đồ sống lạnh — đó là dưỡng sinh căn bản chứ không phải chuyện nhỏ.
• Chú ý tình chí làm loạn trật tự bệnh. Kinh văn nói rõ mừng, giận, lo, buồn, sợ có thể khiến bệnh truyền không theo thứ tự mà sinh đại bệnh. Người có bệnh mạn tính cần coi việc điều hòa cảm xúc ngang với việc uống thuốc.
• Trị sớm, chớ lỡ thời. "Trị chi vô hậu kỳ thời" — lộ trình từ cảm phong hàn ngoài da đến truyền vào tạng phủ mà thiên mô tả, dù không nên hiểu cứng nhắc, vẫn nhắc ta rằng bệnh nhẹ bỏ mặc thì thành khó.
• Nhìn tổng thể khi đánh giá sức khỏe. Kinh dạy xét hình, khí, sắc, trạch, mạch, bệnh mới cũ rồi mới định. Trong sinh hoạt thường ngày, hãy quan sát: sắc mặt có tươi nhuận không, hơi thở có êm không, thể trạng và sức lực có tương xứng không, ăn ngủ đại tiểu tiện ra sao — đó là những chỉ dấu bền vững hơn một con số đơn lẻ.
• Hiểu đúng giới hạn. Các kỳ hạn "sáu tháng, một năm, mười ngày" và bảng truyền biến theo tương khắc nên đọc như tư liệu lịch sử phản ánh tư duy hệ thống của cổ nhân, không phải bảng tiên lượng để tự áp cho mình hay người thân. Bệnh nặng phải nhờ thầy thuốc.

• Thiên 17 – Mạch yếu tinh vi luận: đặt nguyên tắc chẩn mạch lúc sáng sớm và tương ứng mạch với bốn mùa; thiên 19 triển khai chi tiết bốn mạch mùa.
• Thiên 18 – Bình nhân khí tượng luận: nêu "người bình thường lấy vị khí làm gốc", mô tả mạch bình – bệnh – tử của mỗi tạng; hai thiên bổ sung nhau, một số hình dung mạch ("như nước chảy", "như mỏ quạ", "như đá ném") dùng chung nhưng nghĩa có khác, cần đối chiếu.
• Thiên 15 – Ngọc bản luận yếu và thiên 63 – Mậu thích luận (đoạn song song về "thần chuyển bất hồi"): cùng bảo lưu mảnh văn cổ về ngọc bản, cho thấy nguồn gốc hợp tuyển của Nội Kinh.
• Thiên 22 – Tạng khí pháp thời luận: bàn kỹ sự thịnh suy của tạng khí theo mùa, theo ngày, và phép dùng vị thuốc ngũ vị — là phần "trị" nối tiếp phần "chẩn" của thiên 19.
• Thiên 42 – Phong luận: khai triển câu "phong giả bách bệnh chi trưởng" thành một chuyên luận về các loại phong bệnh của ngũ tạng.