Thiên hai mươi mốt đứng ở cuối cụm bàn về mạch (từ Mạch yếu tinh vi luận đến đây), nhưng nó không đi tiếp con đường mô tả mạch tượng theo bốn mùa như các thiên trước. Chữ biệt (别) trong tên thiên có nghĩa "bàn riêng thêm, bàn theo lối khác": Kỳ Bá không nói mạch của tạng nào ứng với mùa nào, mà nói về cái nền sinh ra mạch — khí của đồ ăn thức uống hóa thành tinh, đi qua tạng phủ, dồn về phế, rồi biểu hiện ra ở thốn khẩu — và về những nhân tố ngoài bệnh tật vẫn làm mạch biến đổi: nơi ăn chốn ở, động hay tĩnh, thể chất mạnh hay yếu, sợ hãi, tức giận, lao lực, đi đêm, lội nước, trượt ngã.

Vì thế thiên này có giá trị kép. Một mặt, nó là bản văn kinh điển nhất của Nội Kinh về sinh lý hóa sinh khí huyết: hai đoạn "thực khí nhập vị" và "ẩm nhập ư vị" về sau trở thành xương sống của học thuyết tỳ vị hậu thiên, của thuyết "phế triều bách mạch", và của toàn bộ thủy dịch đại tạ mà y học đời sau gọi là "tam tiêu khí hóa". Mặt khác, nó là bản văn dạy thái độ chẩn mạch: trước khi kết luận một mạch tượng là bệnh, phải biết người ấy vừa làm gì, thể chất thế nào, vừa sợ hay vừa nhọc. Câu "sinh bệnh khởi ư quá dụng" (生病起于过用 — bệnh sinh ra từ chỗ dùng quá mức) là một trong những câu ngắn mà nặng nhất của cả bộ Tố Vấn.

Phần sau thiên chuyển sang bàn "tạng độc chí" — khí của một kinh một tạng đến riêng, lấn át các kinh khác — cùng phép bổ tả và mạch tượng tương ứng. Đoạn này văn tự rối, nhiều chữ khả nghi, các nhà chú giải từ Vương Băng trở đi đều thừa nhận có sai sót trong truyền bản; người đọc hôm nay nên tiếp nhận như một tầng văn bản cổ cần khảo chứng, chứ không nên cố giảng cho thông suốt từng chữ.

释1. Câu hỏi mở: hoàn cảnh sống và tính khí có làm mạch biến đổi chăng?

Hoàng Đế hỏi: nơi người ta sinh sống, việc người ta động hay tĩnh, tính người dũng hay khiếp — mạch có biến đổi theo những điều ấy không? Ngô Côn giải chữ dũng và khiếp ở đây không phải là gan dạ hay nhút nhát về tâm tính, mà là thể chất cường hay nhược; các nhà chú giải hiện đại phần lớn tán đồng cách hiểu này, tuy hai nghĩa vốn không tách rời nhau.

Kỳ Bá đáp gọn: phàm người ta kinh (giật mình), khủng (sợ), nộ (giận), lao (nhọc), hoặc động hoặc tĩnh, hết thảy đều làm biến đổi. Một câu ấy mở ra nguyên tắc: mạch là vật sống, nó phản ứng tức thời với trạng thái thân — tâm, cho nên mạch đo được bao giờ cũng là mạch của một người trong một hoàn cảnh cụ thể, không phải một con số trừu tượng.

释2. Năm trường hợp "suyễn" và tạng phát sinh

Tiếp đó là một loạt đối ứng rất đặc sắc:

Đi đêm thì suyễn xuất ở thận, dâm khí làm bệnh ở phế. Vương Băng giảng: ban đêm thuộc thận, khí thận ứng với chỗ tối, đi đêm là lao ở thận nên suyễn từ thận mà ra. Trương Giới Tân bổ sung lý: phế thận là mẹ con, mạch thiếu âm đi lên vào phế, nên gốc ở thận mà bệnh hiện ở phế.

Vì rơi ngã mà sợ thì suyễn xuất ở can, dâm khí hại tỳ (rơi ngã thương cân huyết, can chủ cân). Vì giật mình kinh sợ thì suyễn xuất ở phế, dâm khí hại tâm (kinh thì thần tán, phế chủ khí). Lội nước mà trượt ngã thì suyễn xuất ở thận và ở cốt (thủy thấp thấu vào thận cốt).

Cần lưu ý hai điểm chú giải. Thứ nhất, chữ suyễn ở đây được các nhà hiểu ba cách: hơi thở gấp; mạch tượng suyễn (mạch gấp gáp, dồn dập); hoặc là chữ mượn. Có ý kiến nhấn rất mạnh rằng thiên này đang bàn mạch, mở đầu đã nói "mạch biến", vậy "suyễn" ở đây chính là một trạng thái của mạch chứ không phải của hô hấp — cách đọc này khá thuyết phục và giúp cả đoạn nhất quán. Thứ hai, chữ dâm khí (淫气) nghĩa là khí tràn quá, đi trái đường thường, thành ra gây hại cho tạng tương liên; Diêu Chỉ Am giảng là "khí thừa ra của bệnh".

释3. Dũng, khiếp và phép chẩn

Cùng một cớ ấy mà kết quả khác nhau: người dũng (thể chất mạnh) thì khí lưu hành, tự khỏi; người khiếp thì khí lưu lại kết trệ mà thành bệnh. Đây là một phát biểu sớm và rõ về vai trò của chính khí, thể chất trong việc bệnh thành hay không thành.

Từ đó rút ra phép chẩn: 诊病之道，观人勇怯骨肉皮肤，能知其情，以为诊法也 — "đạo chẩn bệnh: xem người ta dũng hay khiếp, xem xương thịt da lông, biết được tình trạng của họ, ấy là phép chẩn". Câu này mở rộng khái niệm "chẩn" ra ngoài đầu ngón tay: chẩn là đọc cả con người — khổ người, cơ nhục, sắc da, sức chịu đựng — rồi mới đặt mạch tượng vào đó mà luận.

释4. Năm trường hợp "hãn" và câu "bệnh sinh ở chỗ dùng quá"

Đoạn tiếp là một cặp song song với đoạn "suyễn": ăn uống quá no thì hãn xuất ở vị; kinh sợ mà mất tinh thì hãn xuất ở tâm; mang nặng đi xa thì hãn xuất ở thận; chạy gấp mà sợ thì hãn xuất ở can; lay động thân thể làm việc nhọc thì hãn xuất ở tỳ. Lý giải theo sở chủ của tạng: thận chủ cốt nên mang nặng đi xa thương ở thận; can chủ cân tàng hồn nên chạy gấp lại sợ thì thương can; tỳ chủ cơ nhục và tứ chi nên lao động thể lực thì mồ hôi từ tỳ.

Chữ hãn ở đây cũng cần đọc rộng. Có nhà dựa vào Tố Vấn thiên 33 — 汗者精气也 "mồ hôi là tinh khí" — mà giảng: "hãn" trong đoạn này không chỉ là chất nước trên mặt da, mà là tinh khí của tạng phủ bị tiêu dùng do ăn uống quá no, do kinh sợ mất tinh, do mang nặng đi xa. Hiểu như vậy, cả đoạn không phải phân loại mồ hôi, mà là kê ra năm nẻo làm hao tinh khí.

Kết đoạn là câu tổng: bốn mùa xuân thu đông hạ với âm dương thăng giáng, hễ sinh bệnh thì khởi ở chỗ dùng quá mức (生病起于过用), đó là lẽ thường. Vương Băng giảng: ngũ tạng nhận khí đều có phần định; dùng quá phần ấy thì bệnh sinh. Đây chính là hạt nhân dưỡng sinh của toàn thiên.

释5. Đường đi của "thực khí": từ vị đến thốn khẩu

Đoạn này là phần được truyền tụng nhất: 食气入胃，散精于肝，淫气于筋 — khí của đồ ăn vào vị, tán tinh sang can, khí thừa rót vào cân. Rồi: khí của đồ ăn vào vị, trọc khí quy về tâm, tinh thừa rót vào mạch. Trương Giới Tân giảng trọc ở đây không mang nghĩa xấu, mà chỉ phần "hữu hình", phần đậm đặc của thực khí; tâm chủ mạch nên tinh ấy vào mạch.

Tiếp: khí trong mạch chảy vào kinh, khí của kinh quy về phế, phế triều bách mạch (肺朝百脉), rồi 输精于皮毛 — chuyển tinh ra da lông; mao và mạch hợp tinh, đưa khí về "phủ". Câu "phế triều bách mạch" là một trong những câu gây tranh luận nhiều nhất của Nội Kinh. Từ Vương Băng, Trương Giới Tân, Ngô Côn, Trương Chí Thông, Cao Thế Thức đến Mã Thời đều giảng chữ triều là "chầu, hội về": trăm mạch chầu về phế, vì phế ở vị trí cao, là "hoa cái" che các tạng, trị tiết xuất từ đó. Một số nhà khảo chứng hiện đại (được Unschuld dẫn lại khá dài) phản đối, cho rằng các chữ đứng cùng loạt — nhập, tán, quy, du, hành — đều là động từ chỉ hướng vận động, không có lý gì riêng chữ "triều" làm ngoại lệ; họ đọc "triều" theo nghĩa dâng lên như thủy triều, nghĩa là khí phế rót ra khắp trăm mạch, đẩy huyết và tán tinh khí ra toàn thân. Hai cách đọc đều có chỗ dùng: một nhấn phế là nơi tụ hội, một nhấn phế là nơi phát động.

Câu kế — "phủ tinh thần minh, lưu ở tứ tạng, khí quy ở quyền hoành" — thì tối nghĩa; Unschuld thẳng thắn nhận rằng ngay cả khi hiểu "phủ" là huyền phủ (lỗ chân lông) hay thớ kẽ, cả câu vẫn khó thông. Điều chắc chắn là phần kết: 权衡以平，气口成寸，以决死生 — quyền hoành (cái cân và cán cân, tức trạng thái cân bằng) đã bằng, thì ở khí khẩu lấy ra một tấc mà quyết sinh tử. Vương Băng: khí khẩu là chỗ "đại yếu hội" của mạch, trăm mạch chầu về đó nên xem đó mà quyết sống chết. Mã Thời chỉ rõ khí khẩu cách "ngư tế" một tấc nên gọi là thốn khẩu. Trương Chí Thông thì đọc "thành thốn" là phân thốn — quan — xích trong đoạn một tấc. Đây chính là cơ sở lý luận của phép độc chẩn thốn khẩu: vì mọi tinh khí của tạng phủ đều do cốc khí sinh ra rồi hiện ở mạch, nên một đoạn mạch ngắn ở tay có thể phản ánh toàn cục.

释6. Đường đi của thủy dịch: tỳ tán tinh, phế thông điều thủy đạo

饮入于胃，游溢精气，上输于脾；脾气散精，上归于肺；通调水道，下输膀胱。水精四布，五经并行 — "Thức uống vào vị, tinh khí tràn dâng, đưa lên tỳ; khí tỳ tán tinh, đưa lên phế; thông điều đường nước, đưa xuống bàng quang. Tinh của nước rải khắp bốn phương, năm kinh cùng vận hành."

Vương Băng và Lý Trung Tử đều lấy hình ảnh khí đất bốc lên thành mây mù, khí trời giáng xuống thành mưa để giảng: thủy dịch vào vị, nhờ trung tiêu "như tẩm nhuận" mà thăng lên tỳ rồi lên phế — "thượng tiêu như mù"; phế thông điều thủy đạo mà giáng xuống bàng quang — "hạ tiêu như ngòi rạch". Đây là nguồn gốc trực tiếp của câu "phế chủ thông điều thủy đạo", "phế là thượng nguyên của nước", và của các phép trị phù thũng bằng tuyên phế lợi thủy trong y học đời sau. Cũng có nhà đọc kỹ mạch văn mà cho rằng chủ ngữ của "thông điều thủy đạo" vẫn là tỳ khí ở câu trước — một nhắc nhở hữu ích rằng cách đọc quen thuộc không phải cách đọc duy nhất.

Kết đoạn: hợp với âm dương của bốn mùa và ngũ tạng, thì Quỹ Độ lấy đó làm thường. Quỹ Độ (揆度) ở đây, như trong các thiên 15, 46, 77, rất có thể là tên một sách cổ về đo lường mạch tượng, cũng có thể đọc là động từ "đo lường, ước đoán". Lâm Ức ghi nhận có bản khác chép thêm chữ "động tĩnh", khiến câu ăn khớp hơn với câu hỏi mở đầu thiên.

释7. "Tạng độc chí" và phép "thủ chi hạ du"

Phần sau chuyển hẳn sang bệnh lý — mạch chẩn: khi khí của một kinh đến riêng một mình (độc chí), thịnh lấn các kinh khác, thì thành bệnh, và mỗi trường hợp có phép bổ tả riêng.

Thái dương tạng độc chí: quyết nghịch, suyễn, hư, khí nghịch — đó là âm bất túc mà dương hữu dư; biểu lý đều nên tả, thủ chi hạ du (lấy huyệt du ở chân). Dương minh tạng độc chí: dương khí dồn gấp đôi, nên tả dương bổ âm, cũng lấy ở hạ du. Nhất dương độc chí là quyết của thiếu dương: dương dồn lên trên, bốn mạch tranh nhau căng trương, khí quy về thận (Vương Băng: khi bốn mạch tâm — tỳ — can — phế tranh trương, dương tích ở trên thì khí thận bất túc), nên trị kinh lạc, tả dương bổ âm. Nhất âm chí là bệnh ở quyết âm: chân khí hư, đau ở tim, quyết khí lưu bạc (đọng lại mà xung bách) phát thành bạch hãn; phép trị là "điều thực hòa dược" — điều chỉnh ăn uống, dùng thuốc cho hòa — và trị ở hạ du.

Hai chi tiết đáng ghi. Một, bạch hãn: Đan Ba Nguyên Giản dẫn chú của Bào Bưu trong Chiến Quốc Sách rằng bạch hãn là mồ hôi không do nhiệt, tức mồ hôi vã ra vì khí hư, đau đớn, kinh sợ — gần với "tự hãn" đời sau. Hai, câu "điều thực hòa dược, trị tại hạ du" cho thấy Nội Kinh không độc tôn châm: Trương Chí Thông giảng rành rẽ — bệnh ở trong thì trị bằng thuốc và ăn uống, bệnh ở ngoài thì trị bằng châm thạch.

Về văn bản, chính Vương Băng đã than rằng "các kinh của Tam Hoàng lâu nay bị dùng bừa, người ta ít mở ra đọc kỹ từng chữ, nên truyền bản sai sót nhiều"; ông chỉ ra một chỗ "nhất âm" bị chép thành "nhị âm". Trương Giới Tân cũng phải thêm chữ, đổi chữ mới giảng được. Vậy đoạn này nên đọc với tâm thế khảo chứng.

释8. Mạch tượng ứng với các tạng

Cuối thiên, Hoàng Đế hỏi liên tiếp: tạng thái dương hiện ra hình tượng gì? — 象三阳而浮也 "ứng tượng tam dương mà phù". Tạng thiếu dương? — ứng tượng nhất dương, mạch hoạt mà không thực (Mã Thời: thiếu dương là bán biểu bán lý, là chỗ dương mới sinh, nên mạch hoạt mà chưa thực). Tạng dương minh? — mạch đại mà phù. Rồi: mạch thái âm đập thì gọi là phục cổ (伏鼓 — tuy chìm mà vẫn gõ vào ngón tay); nhị âm (thiếu âm) đập đến thì là mạch thận trầm mà không phù.

Trình tự tam dương — nhất dương — nhị dương, rồi thái âm, nhị âm, cho thấy một hệ thống sắp xếp mạch theo tầng nông sâu của âm dương: càng thuộc dương càng phù, càng thuộc âm càng trầm. Đây là mầm mống của phép luận mạch theo phù — trầm, và của cách định vị bệnh ở biểu hay ở lý.

• 生病起于过用，此为常也 · Sinh bệnh khởi ư quá dụng, thử vi thường dã · "Bệnh sinh ra từ chỗ dùng quá mức, đó là lẽ thường." · Một câu gói trọn quan niệm bệnh nguyên của Nội Kinh: không phải dùng là bệnh, mà dùng quá phần mới bệnh.
• 诊病之道，观人勇怯骨肉皮肤，能知其情，以为诊法也 · Chẩn bệnh chi đạo, quan nhân dũng khiếp cốt nhục bì phu, năng tri kỳ tình, dĩ vi chẩn pháp dã · "Đạo chẩn bệnh: xem người dũng hay khiếp, xương thịt da lông, biết được tình trạng, ấy là phép chẩn." · Chẩn là đọc cả con người, không chỉ đọc mạch.
• 食气入胃，散精于肝，淫气于筋 · Thực khí nhập vị, tán tinh ư can, dâm khí ư cân · "Khí của đồ ăn vào vị, tán tinh sang can, khí thừa rót vào cân." · Mở đầu đường hóa sinh: mọi tinh khí ngũ tạng đều gốc ở vị.
• 肺朝百脉，输精于皮毛 · Phế triều bách mạch, du tinh ư bì mao · "Phế chầu trăm mạch, đưa tinh ra da lông." · Hoặc hiểu trăm mạch hội về phế, hoặc hiểu khí phế dâng ra trăm mạch; cả hai đều nói phế là khâu then chốt của tuần hoàn khí huyết.
• 权衡以平，气口成寸，以决死生 · Quyền hoành dĩ bình, khí khẩu thành thốn, dĩ quyết tử sinh · "Cân đã thăng bằng, ở khí khẩu lấy một tấc mà quyết sống chết." · Cơ sở lý luận cho phép chẩn mạch ở thốn khẩu.
• 饮入于胃，游溢精气，上输于脾，脾气散精，上归于肺，通调水道，下输膀胱 · Ẩm nhập ư vị, du dật tinh khí, thượng du ư tỳ; tỳ khí tán tinh, thượng quy ư phế; thông điều thủy đạo, hạ du bàng quang · "Nước uống vào vị… lên tỳ, lên phế, thông điều đường nước, xuống bàng quang." · Bản gốc của học thuyết thủy dịch đại tạ và phép "tuyên phế lợi thủy".
• 水精四布，五经并行 · Thủy tinh tứ bố, ngũ kinh tịnh hành · "Tinh của nước rải khắp bốn phương, năm kinh cùng vận hành." · Tinh của nước không chỉ để bài tiết, mà để nuôi khắp năm kinh.
• 象三阳而浮也 · Tượng tam dương nhi phù dã · "Ứng tượng tam dương mà nổi." · Nguyên tắc: vị thứ âm dương của kinh quyết định độ nông sâu của mạch.

| Thuật ngữ | Chữ Hán | Giải nghĩa | |---|---|---| | Dũng – khiếp | 勇怯 | Thể chất cường hay nhược (kèm nghĩa tính khí mạnh dạn hay e sợ); nhân tố quyết định bệnh thành hay tự khỏi | | Dâm khí | 淫气 | Khí tràn quá phần, đi trái đường thường, gây hại tạng tương liên; cũng dùng chỉ khí thừa rót vào cân, vào mạch | | Quá dụng | 过用 | Dùng quá mức sức chịu của tạng phủ: ăn quá no, nhọc quá, sợ quá, đi quá xa | | Phế triều bách mạch | 肺朝百脉 | Trăm mạch chầu về phế (nghĩa truyền thống) / khí phế dâng rót ra trăm mạch (nghĩa khảo chứng) | | Quyền hoành | 权衡 | Cái cân và cán cân; ẩn dụ cho trạng thái cân bằng của khí, cũng được hiểu là ẩn dụ chỉ khí khẩu | | Khí khẩu thành thốn | 气口成寸 | Đoạn mạch một tấc ở thốn khẩu, nơi phân thốn – quan – xích để quyết sinh tử | | Thông điều thủy đạo | 通调水道 | Làm thông và điều hòa đường đi của nước trong thân, chức năng quy cho phế | | Độc chí | 独至 | Khí của một kinh một tạng đến riêng, thịnh lấn các kinh khác, thành bệnh | | Hạ du | 下俞 | Các huyệt du ở phần dưới (ở chân) của kinh tương ứng, nơi thi châm bổ tả | | Bạch hãn | 白汗 | Mồ hôi vã ra không do nhiệt, do khí hư, đau đớn, kinh sợ; gần với "tự hãn" | | Phục cổ | 伏鼓 | Mạch chìm mà vẫn gõ rõ vào ngón tay — mạch tượng của thái âm | | Quỹ Độ | 揆度 | Tên một sách mạch học cổ (cũng đọc là "đo lường, ước đoán") |

Vương Băng là người định hình cách hiểu phần sinh lý của thiên này. Ông giảng "đi đêm thì suyễn từ thận" bằng lẽ thận chủ đêm, khí thận ứng chỗ tối; giảng "khí khẩu" là chỗ đại yếu hội của mạch nên đủ quyết sinh tử; và mượn hình ảnh mây mù — ngòi rạch của Linh Khu để giảng đường đi của thủy dịch qua tam tiêu. Ông cũng là người đầu tiên chỉ ra rằng phần "tạng độc chí" đã bị chép sai, và than về việc cổ kinh ít được đọc kỹ.

Trương Giới Tân trong Loại Kinh thường thêm một tầng lý: phế thận là mẹ con, mạch thiếu âm lên vào phế, nên suyễn gốc ở thận mà hiện ở phế; "trọc khí" không phải khí xấu mà là phần hữu hình của thực khí; "nhất âm" là túc quyết âm can, mộc hỏa tương công nên đau tim, quyết khí không tán thì lưu tích ở kinh mà phát bạch hãn. Trương Chí Thông góp cách giảng rất chỉnh về "dao thể lao khổ" — lao động cần đến cơ nhục, mà tỳ chủ cơ nhục nên mồ hôi từ tỳ; ông cũng đọc "khí khẩu thành thốn" là phân thốn — quan — xích, và phân biệt bệnh trong trị bằng thuốc, bệnh ngoài trị bằng châm thạch.

Mã Thời chú rõ vị trí thốn khẩu cách ngư tế một tấc, và đọc "quỹ độ" như tên sách cổ. Ngô Côn đóng góp cách hiểu dũng — khiếp là cường — nhược, đồng thời có chỗ suy diễn quá xa: ông muốn thêm chữ và đồng nhất "phủ" với "huyền phủ", tức thớ kẽ. Đan Ba Nguyên Giản phản biện thẳng: huyền phủ là lỗ mồ hôi, không phải thớ kẽ, hai cái khác nhau; ông cũng nhận xét chữ "khủng" trong "đọa khủng" e là chữ chép lầm, vì phía dưới đã có "kinh khủng" riêng.

Về mặt văn bản học, phần chú giải của Unschuld và Tessenow làm nổi rõ ba điều: thứ nhất, cuộc tranh luận kéo dài quanh chữ triều trong "phế triều bách mạch", với hàng loạt bài khảo chứng đối lập nhau; thứ hai, chữ hãn ở đây rất có thể phải đọc rộng thành "tinh khí" theo định nghĩa của Tố Vấn thiên 33; thứ ba, đoạn "phủ tinh thần minh… khí quy ư quyền hoành" là tối nghĩa thực sự, không nên tin bất kỳ lối giảng nào là chung quyết. Lâm Ức và các bản Toàn Nguyên Khởi, Thái Tố cung cấp nhiều chữ khác quan trọng, chẳng hạn "tâm đại phù" thay cho "đại phù", và "động tĩnh" thêm vào câu kết đoạn thủy dịch.

• Giữ nguyên tắc "không dùng quá phần". Ăn no quá, làm nhọc quá, đi xa mang nặng quá, thức khuya quá, xúc động quá — mỗi cái đều có một tạng phải trả giá. Dưỡng sinh theo thiên này không phải là kiêng, mà là biết ngưỡng của mình và dừng trước ngưỡng đó.
• Chớ để bụng quá no. "Ăn uống quá no thì mồ hôi ra từ vị" nhắc rằng bội thực là một hình thức lao tổn tạng phủ, không chỉ là chuyện tiêu hóa nhất thời. Ăn vừa bảy tám phần, ăn chậm, ăn đúng giờ là phép giữ vị khí.
• Tránh đi đêm, làm việc khuya thành lệ. Ban đêm thuộc thận; hoạt động nặng hoặc căng thẳng về đêm là rút vốn của thận khí. Ngủ đủ và sớm là cách bồi thận ít tốn kém nhất.
• Coi kinh sợ và giận dữ là yếu tố sức khỏe thật sự. Giật mình, lo sợ kéo dài, cáu gắt thường xuyên đều làm biến động mạch khí; tập thở đều, ngồi tĩnh, đi bộ chậm sau xúc động mạnh giúp khí "lưu hành mà tự hết" thay vì "lưu lại mà thành bệnh".
• Uống nước đúng cách. Đoạn "ẩm nhập ư vị" nhắc rằng nước cần được tỳ khí vận chuyển mới thành tinh; uống dồn một lúc quá nhiều, uống lạnh khi đang mệt là làm khó cho tỳ. Uống ấm, uống rải trong ngày, thuận hơn với sinh lý.
• Khi đi khám, hãy nói rõ hoàn cảnh. Vừa leo mấy tầng thang, vừa hốt hoảng vì tắc đường, vừa uống cà phê — những điều ấy đều làm đổi mạch. Nghỉ vài phút cho yên rồi mới đặt tay chẩn mạch là điều mà chính thiên này dạy từ hơn hai nghìn năm trước.

• Thiên 17 – Mạch yếu tinh vi luận: dạy điều kiện chẩn mạch lý tưởng (sáng sớm, khí chưa động, ăn chưa vào) — chính là mặt bù của thiên 21, nơi kể ra những gì làm mạch biến động.
• Thiên 18 – Bình nhân khí tượng luận: lấy hơi thở người bình thường làm thước đo mạch, cũng lấy "vị khí" làm gốc của mạch — nối liền với đoạn "thực khí nhập vị" ở đây.
• Thiên 33 – Bình nhiệt bệnh luận: câu 汗者精气也 "mồ hôi là tinh khí" là căn cứ để đọc rộng chữ "hãn" trong thiên 21.
• Thiên 15 – Ngọc bản luận yếu, thiên 46 – Bệnh năng luận, thiên 77 – Sơ ngũ quá luận: cùng nhắc tới Quỹ Độ, Kỳ Hằng như các sách mạch học cổ, giúp định vị thiên này trong truyền thống văn bản.
• Linh Khu, thiên Doanh Vệ sinh hội và các thiên bàn tam tiêu: "thượng tiêu như mù, trung tiêu như tẩm nhuận, hạ tiêu như ngòi rạch" là lời giải trực tiếp cho đoạn thủy dịch của thiên 21.