Thiên này là nơi Nội Kinh trình bày một hệ thống chẩn mạch hoàn chỉnh và cổ xưa hơn phép "độc thủ thốn khẩu" mà đời sau quen dùng: phép biến chẩn — xem mạch khắp toàn thân ở chín chỗ động mạch, chia thành ba bộ trên – giữa – dưới, mỗi bộ ba hậu thiên – địa – nhân. Mở đầu bằng câu hỏi của Hoàng Đế xin nghe "đạo yếu" sau khi đã học về cửu châm, thiên dựng nên một khung lý luận nối liền số của trời đất (từ một đến chín, ứng chín châu) với hình thể con người (ba bộ, chín hậu), rồi từ đó suy ra sinh tử, biết nơi bệnh, định phép châm.

Giá trị của thiên nằm ở ba lớp. Thứ nhất, về phương pháp: chẩn mạch không chỉ ở cổ tay mà ở đầu, ở tay, ở chân — mỗi chỗ ứng một tạng, một vùng, cho phép định vị bệnh tại chỗ chứ không chỉ đoán chung. Thứ hai, về tiêu chuẩn: nguyên tắc "cửu hậu tương ứng, thượng hạ nhược nhất" (chín hậu ứng nhau, trên dưới như một) đặt ra chuẩn mực của người khỏe, và mọi sai lệch — một chỗ riêng nhỏ, riêng lớn, riêng nhanh, riêng chậm, riêng nóng, riêng lạnh, riêng hãm xuống — đều là dấu chỉ bệnh. Thứ ba, về tiên lượng: cả một loạt điều kiện quyết tử sinh, trong đó điều kiện quan trọng nhất không phải một mạch tượng đơn lẻ mà là sự bất tương ứng giữa hình và khí, giữa các bộ với nhau.

Trong toàn bộ Tố Vấn, thiên 20 thuộc cụm mạch học từ thiên 17 đến 21. Nếu thiên 17 bàn cái tinh vi của mạch tượng, thiên 18 lập chuẩn "bình nhân", thiên 19 nói chân tạng mạch và tứ thời, thì thiên 20 cung cấp địa đồ chẩn mạch trên thân thể. Đáng chú ý, Toàn Nguyên Khởi và Ngô Côn khi biên tập Nội Kinh đều đổi tên thiên này thành Quyết tử sinh luận (決死生論) — cho thấy người xưa đọc thiên này trước hết như một thiên tiên lượng.

释1. Lời thỉnh cầu: từ cửu châm đến "đạo yếu"

Hoàng Đế mở lời: đã nghe Kỳ Bá giảng về cửu châm, thấy phép ấy "chúng đa bác đại, bất khả thắng số" — rộng lớn không sao kể xiết. Nay ngài muốn nghe cái cốt yếu để truyền lại cho con cháu, cho đời sau, "gắn vào xương tủy, cất trong can phế", và nguyện sáp huyết nhi thụ — bôi máu quanh miệng mà thề khi thụ nhận, không dám tùy tiện để lọt ra ngoài. Vương Băng chú rằng đó là lễ uống máu ăn thề thời cổ. Chi tiết này cho thấy phép tam bộ cửu hậu từng được coi là bí truyền của y gia, không phải kiến thức phổ thông.

Hoàng Đế hỏi tiếp: đạo ấy phải hợp với đạo trời, có đầu có cuối; trên ứng thiên quang tinh tú và độ số lịch pháp, dưới hợp bốn mùa năm hành, khí của chúng thay nhau làm chủ làm khách, mùa đông thì âm, mùa hạ thì dương — con người ứng vào đó thế nào? Kỳ Bá đáp gọn: đó là "thiên địa chi chí số", số cùng cực của trời đất. Ngô Côn cho rằng chín mươi chín chữ mở đầu này là thừa và đã lược bỏ trong bản của ông; nhưng giữ lại thì thấy rõ mạch văn: trước hết đặt con người vào trong trời đất, rồi mới bàn tới mạch.

释2. Chí số một đến chín — cơ sở của ba bộ chín hậu

Kỳ Bá giảng: số cùng cực của trời đất bắt đầu ở một, kết thúc ở chín. Một là trời, hai là đất, ba là người; nhân đó mà nhân ba lên, ba lần ba là chín, để ứng với cửu dã (chín phương, chín châu của mặt đất). Cho nên người có ba bộ, mỗi bộ có ba hậu; nhờ đó mà "quyết tử sinh, xử bách bệnh, điều hư thực, trừ tà tật".

Đây là kiểu suy lý đặc trưng của Nội Kinh: lấy số làm cầu nối giữa vũ trụ và thân thể. Cần đọc nó như một khung tổ chức tri thức hơn là một mệnh đề nhân quả. Nhờ khung "ba" ấy, chín vị trí bắt mạch không rời rạc mà thành hệ thống có thứ bậc: trên ứng đầu mặt, giữa ứng lồng ngực và tạng tâm phế, dưới ứng bụng và ba tạng can – tỳ – thận.

释3. Chín vị trí bắt mạch và tạng phủ tương ứng

Kỳ Bá nêu rõ vị trí. Điều đáng lưu ý là câu "tất chỉ nhi đạo chi, nãi dĩ vi chân" — phải lấy ngón tay chỉ ra tận nơi thì mới coi là thật. Vương Băng và Trương Giới Tân hiểu là phải được thầy chỉ dạy tận tay; Cao Sĩ Tông hiểu là phải dùng ngón tay men theo mà án. Cả hai cách hiểu đều nhắc một điều: đây là kỹ năng thủ pháp, không học được bằng chữ suông.

• Thượng bộ: thiên là động mạch hai bên trán (túc thiếu dương); địa là động mạch hai bên má (thủ dương minh); nhân là động mạch phía trước tai (thủ thiếu dương).
• Trung bộ: thiên là thủ thái âm (thốn khẩu, hậu phế); địa là thủ dương minh (hợp cốc, hậu khí trong ngực); nhân là thủ thiếu âm (thần môn, hậu tâm).
• Hạ bộ: thiên là túc quyết âm (Vương Băng chỉ huyệt Ngũ Lý, đời sau thường dùng Thái Xung, hậu can); địa là túc thiếu âm (Thái Khê, hậu thận); nhân là túc thái âm (Cơ Môn, đời sau dùng Xung Dương, hậu khí tỳ vị).

Vương Băng nhấn mạnh một điểm then chốt: "tam bộ" ở đây là ba bộ trên – giữa – dưới của thân thể, chứ không phải thốn – quan – xích ở cổ tay. Đây là điểm dễ lẫn nhất khi đọc thiên này, vì đời sau "tam bộ cửu hậu" còn được dùng để chỉ ba bộ thốn quan xích, mỗi bộ ba mức phù – trung – trầm.

释4. Cửu dã, cửu tạng: năm thần tạng, bốn hình tạng

Ba bộ mỗi bộ có thiên – địa – nhân, hợp lại thành chín, "cửu phân vi cửu dã, cửu dã vi cửu tạng". Chín tạng ấy gồm ngũ thần tạng — can tàng hồn, tâm tàng thần, tỳ tàng ý, phế tàng phách, thận tàng chí — và tứ hình tạng. Vương Băng kể bốn hình tạng là: góc đầu, tai mắt, miệng răng, và trong ngực. Trương Chí Thông lại giải khác: bốn phủ chứa tân dịch (vị, đại trường, tiểu trường, bàng quang) mới là hình tạng. Có thuyết cận đại nữa cho rằng hình tạng là đầu não, xương cốt, gân mạch, bì nhục. Lâm Ức và cộng sự chỉ ra đoạn "thần tạng ngũ, hình tạng tứ" lặp lại từ thiên 9 Lục tiết tạng tượng luận — nghĩa là có thể là chú văn hoặc trùng văn xen vào.

Kết đoạn là một câu nặng: "Ngũ tạng dĩ bại, kỳ sắc tất yểu, yểu tất tử" — năm tạng đã bại thì sắc mặt tất tối úa, sắc úa thì chết. Bản Đôn Hoàng chép gọn hơn: "thần tạng bại, hình tạng kiệt, sắc tất yểu". Sắc mặt được coi là cờ hiệu của thần, tạng là nhà của thần; thần lìa thì tạng bại, tạng bại thì sắc hiện dấu bất thường.

释5. Nguyên tắc chẩn và trị: đo hình, điều hư thực, trước khử huyết mạch

Hoàng Đế hỏi cách tiến hành. Kỳ Bá đáp hai nguyên tắc.

Thứ nhất: "Tất tiên độ kỳ hình chi phì sấu, dĩ điều kỳ khí chi hư thực; thực tắc tả chi, hư tắc bổ chi." Phải trước hết lượng xem thân hình béo hay gầy để mà điều chỉnh hư thực của khí. Đây là nguyên tắc cá thể hóa: cùng một mạch tượng, ở người béo và người gầy ý nghĩa khác nhau; liều lượng bổ tả cũng khác.

Thứ hai: "Tất tiên khử kỳ huyết mạch nhi hậu điều chi, vô vấn kỳ bệnh, dĩ bình vi kỳ." Trước phải trừ huyết ứ kết trong mạch lạc rồi mới điều khí; không cần hỏi bệnh ấy là gì, lấy "bình" — sự quân bình — làm đích. Vương Băng giải: huyết mạch đầy cứng là tà đã đóng lại ở đó, nên châm ra huyết trước. Mã Thời cũng nói phải trừ huyết kết trong mạch để khu tà. Câu "dĩ bình vi kỳ" về sau trở thành một trong những phương châm trị liệu cô đọng nhất của Đông y.

释6. Quyết tử sinh: tương ứng hay bất tương ứng

Phần này là trọng tâm. Kỳ Bá liệt kê:

• Hình thịnh mà mạch tế, thiếu khí đến mức hơi thở không đủ — nguy (bản Toàn Nguyên Khởi, Giáp Ất Kinh, Mạch Kinh và bản Đôn Hoàng đều chép là tử). Trương Giới Tân giải: ngoài có thừa mà trong bất túc, cành lá tốt mà gốc rễ hư.
• Hình gầy mà mạch đại, trong ngực nhiều khí — tử. Ngược lại: khí của hình bất túc mà khí trong mạch có thừa.
• Hình khí tương đắc giả sinh — hình và khí xứng nhau thì sống; "tham ngũ bất điều" — đối chiếu nhiều mặt mà không ăn khớp — thì là bệnh.
• Ba bộ chín hậu đều mất tương ứng — chết.
• Mạch trên dưới trái phải ứng nhau mà đập như chày giã cối (như tham thung) — bệnh nặng.
• Trên dưới trái phải mất tương ứng, nhanh đến không đếm được — chết.
• Trung bộ dù riêng nó điều hòa, mà mất tương ứng với các tạng khác — chết; trung bộ riêng suy giảm — chết.
• Mắt trũng sâu vào hốc — chết. Vương Băng quy về thái dương; Trương Giới Tân giải rộng hơn: tinh khí của ngũ tạng lục phủ đều rót lên mắt, mắt trũng là tinh dương đã mất.

Điều đáng học ở đây là tiêu chuẩn tương quan chứ không phải tiêu chuẩn tuyệt đối: điều xấu nhất không phải mạch nhanh hay chậm, mà là các bộ phận của cơ thể không còn nói cùng một tiếng nói.

释7. Biết nơi bệnh và thủ pháp án – đàn ở trên mắt cá

Hoàng Đế hỏi làm sao biết bệnh ở đâu. Đáp: xét chín hậu, hễ chỉ một chỗ nhỏ, một chỗ lớn, một chỗ nhanh, một chỗ chậm, một chỗ nóng, một chỗ lạnh, một chỗ hãm xuống — đều là bệnh, và bệnh ở chính chỗ ấy. Trương Chí Thông hiểu "hàn nhiệt" là nhiệt độ da ở ba bộ; Đan Ba Nguyên Giản phản bác, cho rằng nhiệt là mạch hoạt, hàn là mạch khẩn — tức vẫn là mạch tượng. Hai cách đọc đều còn được dùng.

Kế đó là một thủ pháp cụ thể, hiếm thấy: tay trái đặt lên chân người bệnh, lên phía trên mắt cá năm thốn mà án; tay phải đúng chỗ mắt cá mà đàn (búng nhẹ). Nếu cảm ứng truyền lên quá năm thốn, "nhu nhu" như giun bò — không bệnh. Nếu ứng nhanh, đập vào tay ồ ạt như nước cuộn — bệnh. Nếu ứng chậm chạp — bệnh. Nếu không lên tới năm thốn, búng mà không ứng — chết. Bản Giáp Ất Kinh và bản Đôn Hoàng chép câu này khác nhau đáng kể, cho thấy đây là chỗ văn bản đã sớm rối.

Tiếp đó: thịt đã tiêu róc mà thân không đi lại được — chết; trung bộ khi thưa khi mau — chết; mạch ngắt quãng mà câu — bệnh ở lạc mạch. Rồi nguyên tắc tổng quát: "Cửu hậu chi tương ứng dã, thượng hạ nhược nhất, bất đắc tương thất." Một hậu "hậu" (chậm, không ứng cùng nhịp) thì bệnh; hai hậu thì bệnh nặng; ba hậu thì bệnh nguy. Cuối cùng: muốn biết kỳ hạn sinh tử, trước phải biết mạch bình thường rồi mới biết mạch bệnh; chân tạng mạch hiện ra thì chết vào lúc bị khắc thắng.

释8. Đông âm hạ dương và thời khắc tử; thất chẩn

Trả lời câu hỏi "đông âm hạ dương" đặt ra ở đầu thiên, Kỳ Bá nói: mạch chín hậu đều trầm tế huyền tuyệt là âm, chủ mùa đông, nên chết vào nửa đêm; mạch thịnh, táo, suyễn, sác là dương, chủ mùa hạ, nên chết vào giữa trưa. Bệnh hàn nhiệt chết lúc bình minh; bệnh nhiệt trung chết giữa trưa; bệnh phong chết lúc chiều tối; bệnh thủy chết nửa đêm; mạch khi thưa khi mau, khi chậm khi gấp thì chết vào giờ thổ vượng cuối bốn mùa.

Kèm theo là quy tắc quan trọng: hình nhục đã thoát thì dù chín hậu điều hòa vẫn chết; ngược lại, dù hiện "thất chẩn" (bảy dấu xấu) mà chín hậu đều thuận thì chưa chết — vì có những bệnh như bệnh do phong khí, bệnh kinh nguyệt, mạch tượng trông giống nguy chứng mà thực không phải. Nhưng nếu đã có thất chẩn mà mạch hậu cũng bại, tất sẽ nấc, nôn — đó là dấu báo bại. Lời dặn kế theo rất thực tế: phải hỏi kỹ bệnh bắt đầu ra sao và hiện tại ra sao, rồi mới sờ nắn mạch, xem kinh lạc phù trầm, trên dưới nghịch thuận.

释9. Phép trị

Bệnh ở kinh thì trị kinh; bệnh ở tôn lạc thì trị huyết ở tôn lạc; bệnh ở huyết mà thân đau thì trị cả kinh lẫn lạc. Bệnh do kỳ tà (tà lệch, không vào kinh mà tràn vào đại lạc, trái phải chuyển dời) thì dùng mậu thích — bệnh bên trái châm bên phải, bên phải châm bên trái. Tà lưu lại, người gầy, bệnh không dời chỗ thì "tiết nhi thích chi" — châm theo từng đốt, từng khớp (các nhà giải khác nhau: Trương Giới Tân hiểu là khớp tứ chi, Trương Chí Thông hiểu là bệnh ở cốt tiết thì trị cốt tiết). Trên thực dưới hư thì men theo mạch tìm chỗ lạc mạch kết tụ, châm cho ra huyết để khai thông.

Hai dấu hiệu cuối cùng: đồng tử nhìn ngược lên cao là thái dương bất túc; đới nhãn (mắt trợn ngược đứng tròng) là thái dương đã tuyệt. Thiên kết: "Đây là cái cốt yếu để quyết tử sinh, không thể không xét kỹ."

• 天地之至数，始于一，终于九焉 · Thiên địa chi chí số, thủy ư nhất, chung ư cửu yên · Số cùng cực của trời đất, khởi từ một, dứt ở chín. — Lấy số làm khung nối vũ trụ với thân thể, từ đó suy ra ba bộ chín hậu.
• 人有三部，部有三候，以决死生，以处百病，以调虚实，而除邪疾 · Nhân hữu tam bộ, bộ hữu tam hậu, dĩ quyết tử sinh, dĩ xử bách bệnh, dĩ điều hư thực, nhi trừ tà tật · Người có ba bộ, mỗi bộ ba hậu; nhờ đó quyết sinh tử, xử trí trăm bệnh, điều hòa hư thực, trừ tà bệnh. — Câu định nghĩa toàn bộ thiên.
• 必指而导之，乃以为真 · Tất chỉ nhi đạo chi, nãi dĩ vi chân · Phải lấy ngón tay chỉ dẫn ra tận nơi thì mới thật. — Nhắc rằng chẩn mạch là kỹ năng phải truyền tay, không chỉ đọc sách.
• 五藏已败，其色必夭，夭必死矣 · Ngũ tạng dĩ bại, kỳ sắc tất yểu, yểu tất tử hĩ · Năm tạng đã bại thì sắc tất tối úa, sắc tối úa thì chết. — Sắc mặt là cờ hiệu của thần khí, nối vọng chẩn với tiên lượng.
• 必先去其血脉而后调之，无问其病，以平为期 · Tất tiên khử kỳ huyết mạch nhi hậu điều chi, vô vấn kỳ bệnh, dĩ bình vi kỳ · Trước phải trừ ứ trong huyết mạch rồi mới điều, không kể bệnh gì, lấy quân bình làm đích. — Mục tiêu điều trị là khôi phục cân bằng, không phải tiêu diệt triệu chứng.
• 形气相得者生，参伍不调者病 · Hình khí tương đắc giả sinh, tham ngũ bất điều giả bệnh · Hình và khí xứng nhau thì sống; đối chiếu nhiều mặt mà không ăn khớp thì bệnh. — Tiêu chuẩn là sự tương xứng chứ không phải một chỉ dấu đơn lẻ.
• 九候之相应也，上下若一，不得相失 · Cửu hậu chi tương ứng dã, thượng hạ nhược nhất, bất đắc tương thất · Chín hậu ứng nhau, trên dưới như một, không được sai lệch. — Định nghĩa "người bình thường" bằng tính chỉnh thể.
• 必先知经脉，然后知病脉 · Tất tiên tri kinh mạch, nhiên hậu tri bệnh mạch · Phải biết mạch thường trước, rồi mới biết mạch bệnh. — Lời dạy nền tảng cho mọi người học chẩn mạch.

| Thuật ngữ | Chữ Hán | Giải nghĩa | |---|---|---| | Tam bộ | 三部 | Ba bộ trên (đầu mặt), giữa (tay), dưới (chân) của thân thể — không phải thốn, quan, xích | | Cửu hậu | 九候 | Chín vị trí chẩn mạch, mỗi bộ có ba hậu thiên – địa – nhân | | Chí số | 至数 | Số cùng cực của trời đất, từ một đến chín, dùng làm khung suy lý | | Cửu dã | 九野 | Chín phương/chín châu của mặt đất, ứng với chín hậu trên thân người | | Thần tạng – hình tạng | 神藏 · 形藏 | Năm tạng chứa thần (hồn thần ý phách chí) và bốn phần hữu hình; hợp thành "cửu tạng" | | Hình khí tương đắc | 形气相得 | Vóc dáng và khí lực xứng hợp nhau — dấu hiệu còn sống được | | Tham ngũ bất điều | 参伍不调 | Đối chiếu nhiều chỉ dấu mà không ăn khớp; cũng hiểu là rối loạn, lộn xộn | | Chân tạng mạch | 真藏脉 | Mạch lộ chân khí của tạng, không còn vị khí điều hòa — dấu tuyệt chứng | | Mậu thích | 缪刺 | Phép châm chéo: bệnh bên trái châm bên phải và ngược lại, dùng khi tà ở đại lạc | | Tôn lạc | 孙络 | Nhánh lạc nhỏ nhất, nổi nông; bệnh ở đó thì trích huyết tại chỗ | | Đới nhãn | 戴眼 | Mắt trợn ngược, tròng đứng yên hướng lên — dấu thái dương khí đã tuyệt | | Dĩ bình vi kỳ | 以平为期 | Lấy trạng thái quân bình làm mục tiêu và điểm dừng của điều trị |

Vương Băng là người chú giải công phu nhất cho thiên này, và đóng góp lớn nhất của ông là định huyệt cụ thể cho chín hậu: trung bộ thiên là thốn khẩu sau lòng bàn tay, trung bộ địa là Hợp Cốc, trung bộ nhân là Thần Môn; hạ bộ thiên là Ngũ Lý, hạ bộ địa là Thái Khê, hạ bộ nhân là Cơ Môn. Ông cũng nhấn mạnh phân biệt "tam bộ" của thiên này với thốn – quan – xích, điều mà người học đời sau vẫn hay lẫn. Về cửu tạng, ông kể bốn hình tạng là góc đầu, tai mắt, miệng răng, trong ngực — tương ứng đúng với ba hậu thượng bộ cộng với hậu địa của trung bộ, một cách giải nội tại chặt chẽ.

Trương Giới Tân trong Loại Kinh thiên về giải nghĩa nguyên lý hơn định huyệt. Ông giảng "hình thịnh mạch tế" là "cành lá tốt mà gốc rễ hư", một hình ảnh rất dễ nhớ; giảng mắt trũng là tinh khí ngũ tạng lục phủ đã không còn rót lên mắt; giảng mậu thích là tà ở đại lạc, từ trái tràn sang phải, không đóng ở chỗ nhất định. Ông cũng hiểu "tất chỉ nhi đạo chi" là phải chịu thầy chỉ dạy — được Đan Ba Nguyên Giản tán đồng. Mã Thời chú thiên về thực hành, nhấn rằng "khử huyết mạch" chính là trừ huyết kết trong mạch để khu tà. Cao Sĩ Tông thì hiểu chữ đạo là men theo mà án bằng ngón tay — một cách đọc rất hợp với đoạn thủ pháp án – đàn ở trên mắt cá.

Trương Chí Thông đưa ra kiến giải riêng về bốn hình tạng: đó là vị, đại trường, tiểu trường, bàng quang — bốn phủ chủ về tân dịch, vì thần của ngũ tạng do tân dịch của trường vị sinh ra. Đan Ba Nguyên Giản nhiều lần hiệu đính: ông cho "hàn – nhiệt" ở phần biện chín hậu nên hiểu là mạch hoạt và mạch khẩn chứ không phải nhiệt độ da; ông cũng ngờ chữ chân (真) trong "nãi dĩ vi chân" vốn là chữ nghiệm (验), dựa vào một bản chép tay đời Minh và vào chính lời chú của Vương Băng.

Về mặt văn bản học, Unschuld và Tessenow cung cấp một thông tin quý: năm 1899 tại Đôn Hoàng phát hiện một quyển sao lược bản của thiên 20, phỏng đoán chép vào giữa đời Đường (thế kỷ VIII), nay lưu tại Thư viện Quốc gia Pháp (số hiệu P.3287); Vương Mật Mật công bố bản đối chiếu năm 1987. Tuy bản Đôn Hoàng bị lược, nhiều chỗ lại dễ hiểu hơn bản truyền thế: chẳng hạn chỗ "hình thịnh mạch tế… giả nguy" thì chép là "tử", trùng với bản Toàn Nguyên Khởi, Giáp Ất Kinh và Mạch Kinh; đoạn "cửu dã vi cửu tạng" cũng gọn hơn. Lâm Ức và cộng sự đã chỉ ra đoạn thần tạng – hình tạng trùng với thiên 9. Câu cuối cùng của thiên ("thủ chỉ cập thủ ngoại khỏa thượng ngũ chỉ lưu châm") thì chính Vương Băng đã nhận là văn bị sót lược nhầm — một nhắc nhở rằng ngay bản cổ nhất cũng có chỗ khuyết.

• Tự quan sát tính chỉnh thể: tinh thần của thiên — "trên dưới như một" — có thể dùng ở mức dưỡng sinh: chú ý khi một vùng thân thể "lệch" khỏi toàn thân, chẳng hạn một bên chi lạnh hơn hẳn, một vùng da trũng lép hoặc phù riêng, một bên mạch cổ chân yếu hơn bên kia. Đó là những dấu nên đi khám, không phải để tự chẩn.
• Coi trọng tương quan hình – khí hơn con số đơn lẻ: người gầy mà hụt hơi, người đầy đặn mà mạch nhỏ yếu, sức vóc không tương xứng với khí lực — cổ nhân coi đó là dấu đáng lo. Điều này khuyến khích ta theo dõi xu hướng thay đổi của bản thân theo tháng năm thay vì bám vào một chỉ dấu tức thời.
• Trước hết biết cái bình thường của mình: "tất tiên tri kinh mạch, nhiên hậu tri bệnh mạch". Biết nhịp thở, giấc ngủ, sắc mặt, sức đi lại lúc mình khỏe là điều kiện để nhận ra lúc mình đã khác đi.
• Hỏi bệnh từ lúc khởi phát: lời dặn "tất thẩm vấn kỳ sở thủy bệnh, dữ kim chi sở phương bệnh" rất đáng học khi đi khám — chuẩn bị sẵn diễn tiến bệnh từ đầu đến nay giúp thầy thuốc nhiều hơn là chỉ kể triệu chứng hôm nay.
• "Dĩ bình vi kỳ" như nguyên tắc sinh hoạt: ăn uống, làm việc, luyện tập đều lấy sự quân bình làm đích và làm điểm dừng, không lấy "càng nhiều càng tốt".
• Đọc phần thời khắc tử vong như tư liệu lịch sử: các mệnh đề "chết nửa đêm", "chết giữa trưa" phản ánh tư duy ứng hợp âm dương – thời thần của người xưa, nên hiểu như di sản tư tưởng, không dùng để tiên đoán.

• Thiên 17 – Mạch yếu tinh vi luận: bàn thời điểm chẩn mạch, mạch tượng tinh vi và tứ thời; thiên 20 bổ sung phần vị trí chẩn mạch trên toàn thân.
• Thiên 18 – Bình nhân khí tượng luận: lập chuẩn mạch người khỏe và vị khí; là cơ sở cho lời dặn "trước biết mạch thường rồi mới biết mạch bệnh" ở thiên 20.
• Thiên 19 – Ngọc cơ chân tạng luận: bàn kỹ chân tạng mạch và tiên lượng tử vong theo ngũ hành tương thắng — chính là nội dung được thiên 20 nhắc gọn trong câu "chân tạng mạch kiến giả thắng tử".
• Thiên 9 – Lục tiết tạng tượng luận: nơi xuất hiện trước đoạn "thần tạng ngũ, hình tạng tứ, hợp vi cửu tạng"; Lâm Ức cho rằng đoạn ở thiên 20 là trùng văn.
• Thiên 63 – Mậu thích luận: triển khai đầy đủ phép mậu thích và khái niệm tà vào đại lạc mà thiên 20 chỉ nêu một câu.
• Linh Khu, thiên Cửu châm thập nhị nguyên và các thiên bàn cửu châm: là bối cảnh cho câu hỏi mở đầu của Hoàng Đế về cửu châm và "đạo yếu".