Ngũ vận hành đại luận là thiên thứ hai trong bảy đại luận về vận khí, và nó trả lời những câu hỏi mà thiên 66 mới chỉ nêu bảng đáp án. Vì sao Giáp và Kỷ lại hóa thổ trong khi theo ngũ hành thông thường Giáp thuộc mộc? Vì sao Tý và Ngọ cùng là dương mà lại ghép thành một cặp? Bảng can chi trong thiên trước trông như quy ước tùy tiện; thiên này cố gắng chỉ ra nguồn gốc của nó.

Câu trả lời lấy từ quan sát thiên văn: người xưa chép rằng có năm dải khí màu vắt ngang bầu trời — đan thiên, kiềm thiên, thương thiên, tố thiên, huyền thiên — mỗi dải đi qua những chòm sao nhất định trong hai mươi tám tú. Vị trí của các dải ấy quy định can nào hóa vận nào. Dù cơ sở thiên văn này về sau bị nghi ngờ, nó cho thấy hệ thống vận khí không tự dựng ra từ hư không mà có ý đồ bám vào hiện tượng quan sát được.

Nhưng đoạn đáng nhớ nhất của thiên lại không phải về vận khí. Đó là ba câu hỏi đáp ngắn giữa Hoàng Đế và Kỳ Bá về trái đất: đất có ở dưới không? có gì đỡ nó không? Câu trả lời — "Đại khí nâng nó lên" và "đất ở dưới người mà ở giữa thái hư" — là một trong những phát biểu vũ trụ luận táo bạo nhất còn lại từ thời cổ Trung Hoa.

Phần cuối thiên đưa ra cặp khái niệm thừa và vũ — lấn tới và khinh nhờn — bổ sung cho học thuyết ngũ hành tương sinh tương khắc quen thuộc. Đây là đóng góp lý thuyết bền nhất của thiên, vì nó giải thích được những tình huống mà tương sinh tương khắc đơn thuần không giải thích nổi.

释1. Cảnh mở màn: Minh Đường và thiên cương

Thiên mở bằng một cảnh trang trọng hiếm thấy:

Hoàng Đế ngồi ở Minh Đường, trước hết chỉnh lại thiên cương, cúi nhìn tám cõi xa, xét kỹ rồi lập ra năm phép thường.

Minh Đường là nơi vua và quần thần hội họp bàn việc thời xưa. Thiên cương nguyên nghĩa là sợi dây chính giữ cả tấm lưới, và trong thiên văn cổ nó chỉ chòm Bắc Đẩu — được hình dung như sợi dây giữ cho cả bầu trời khỏi rã. Có nhà nghiên cứu chỉ ra rằng hành động "chỉnh thiên cương" gắn với nghi lễ khai mở một triều đại mới, trong đó vua tự đặt mình vào đúng khuôn mẫu của Trời, thường kèm theo việc điều chỉnh lịch.

Cảnh mở màn này báo trước tính chất của cả thiên: đây là văn bản đứng ở chỗ giao giữa thiên văn, lịch pháp, chính trị và y học.

释2. Câu hỏi hóc búa về can chi

Hoàng Đế dẫn lại toàn bộ hai bảng của Quỷ Du Khu ở thiên 66, rồi hỏi một câu rất sắc:

Những cặp ấy không phải là cách ghép âm dương thông thường. Lý do là gì?

Câu hỏi này rất đáng khen vì nó chỉ đúng chỗ vênh. Theo ngũ hành thông thường, Giáp thuộc mộc chứ không phải thổ; theo phép đếm chẵn lẻ, Tý và Ngọ đều là dương nên không thể ghép thành một cặp âm dương. Trình Sĩ Đức nêu ví dụ rõ hơn: Hợi và Tý cùng thuộc thủy theo ngũ hành, nhưng theo lục khí thì Hợi là quyết âm phong mộc còn Tý là thiếu âm quân hỏa.

Kỳ Bá đáp bằng một sự phân biệt quan trọng:

Những gì đếm được bằng số thì đó là âm dương ở con người. Còn âm dương của trời đất thì không đếm hết và không suy rộng ra hết được; phải tìm chúng qua tượng.

Rồi ông dẫn một câu quen thuộc từ thiên 6: đếm thì tới mười, suy ra thì tới trăm; đếm thì tới nghìn, suy ra thì tới vạn. Nghĩa là: con số dùng được ở tầng con người, nhưng ở tầng vũ trụ thì phải dùng hình tượng thay cho phép đếm.

Đây không phải cách né tránh. Nó là một tuyên bố về giới hạn của phương pháp: có những trật tự quá lớn để mô tả bằng liệt kê, chỉ có thể nắm bắt qua mô hình.

释3. Năm dải khí vắt ngang trời

Để chứng minh, Kỳ Bá dẫn lại Thái Thủy Thiên Nguyên Sách:

| Dải khí | Màu | Hành | Đi qua các tú | |---|---|---|---| | Đan thiên | đỏ son | hỏa | Ngưu, Nữ và khu vực Mậu | | Kiềm thiên | vàng | thổ | Tâm, Vĩ và khu vực Kỷ | | Thương thiên | xanh | mộc | Nguy, Thất, Liễu, Quỷ | | Tố thiên | trắng | kim | Cang, Đê, Mão, Tất | | Huyền thiên | đen | thủy | Trương, Dực, Lâu, Vị |

Tương truyền người xưa quan sát tượng trời và thấy khí vận hiện ra năm màu, nên mới có thuyết năm dải khí này. Vị trí các chòm sao mà mỗi dải đi qua chính là căn cứ để quy định can nào hóa vận nào.

Kèm theo là một chú thích quan trọng:

Cái gọi là khu vực Mậu và khu vực Kỷ là vị trí của các tú Khuê, Bích và Giác, Chẩn. Đó là cửa của trời đất.

Lý do được giải thích rất rõ: mặt trời đi qua Khuê và Bích đúng vào lúc chuyển từ xuân sang hạ; đi qua Giác và Chẩn đúng vào lúc chuyển từ thu sang đông. Hạ là dương trong dương, đông là âm trong âm. Hai chỗ chuyển ấy là bản lề của cả năm, nên gọi là cửa trời cửa đất.

Trương Giới Tân diễn đạt gọn hơn: ngày dài dần, tiết trời ấm dần, muôn vật sinh trưởng — tất cả bắt đầu từ Khuê Bích; ngày ngắn dần, tiết trời lạnh dần, muôn vật cất giấu — tất cả bắt đầu từ Giác Chẩn.

Và Kỳ Bá chốt bằng một câu phương pháp luận:

Nơi tượng bắt đầu hiện ra thì đạo từ đó mà sinh. Điều ấy phải hiểu cho thấu.

释4. Trên dưới trái phải — bộ định vị sáu khí

Hoàng Đế hỏi câu "trên dưới là gì, trái phải là gì". Kỳ Bá giải:

• Trên và dưới là vị trí của âm dương ở nửa trên và nửa dưới của một năm. Khí ở trên gọi là tư thiên, khí ở dưới gọi là tại tuyền.
• Trái và phải là các khí gian xen giữa hai khí ấy.

Rồi ông kê đủ sáu trường hợp cho khí tư thiên và sáu trường hợp cho khí tại tuyền. Ví dụ: quyết âm tư thiên thì thiếu âm ở trái, thái dương ở phải; đồng thời thiếu dương tại tuyền, dương minh ở trái, thái âm ở phải.

Điểm dễ nhầm nhất là hai hệ quy chiếu khác nhau:

| | Vị trí | Người xem đứng thế nào | |---|---|---| | Khí tư thiên | ở phương Nam | quay mặt về Bắc mà gọi tên trái phải | | Khí tại tuyền | ở phương Bắc | quay mặt về Nam mà gọi tên trái phải |

Vương Băng giải thích: cái cai quản năm thì ở phương Nam, nên phải đứng quay về Bắc mà xác định; cái ở dưới thì ở phương Bắc, nên đứng quay về Nam. Không nắm quy ước này thì mọi bảng vận khí đều sẽ đọc ngược.

Tiếp đó là nguyên tắc cơ bản về sự tương tác:

Trên dưới gặp nhau, hàn thử tới nhau. Khí hợp nhau thì hòa, không hợp nhau thì sinh bệnh.

Vương Băng giải cụ thể bằng ngũ hành: mộc giáng xuống hỏa, kim giáng xuống thủy, thủy giáng xuống mộc — ấy là hợp, vì đó là quan hệ sinh. Mộc giáng xuống thổ, thổ giáng xuống thủy, thủy giáng xuống hỏa — ấy là không hợp, vì đó là quan hệ khắc.

Hoàng Đế hỏi thêm: khí hợp nhau mà vẫn sinh bệnh thì sao? Kỳ Bá đáp: vì cái ở dưới lại giáng lên cái ở trên, không đúng ngôi vị của nó. Vương Băng ví von rất hay: con ở dưới, cha ở trên; nếu con lại giáng xuống cha thì chẳng phải là đi ngược sao?

释5. Đoạn về trái đất

Đây là phần nổi tiếng nhất của thiên, và cũng là phần khiến nó được nhắc tới ngoài giới y học.

Hoàng Đế hỏi chuyện động tĩnh. Kỳ Bá đáp: cái ở trên thì đi sang phải, cái ở dưới thì đi sang trái; trái phải đi trọn một vòng trời rồi lại gặp nhau.

Hoàng Đế lập tức bắt bẻ: Quỷ Du Khu nói khí của đất thì tĩnh mà giữ ngôi, nay ông lại nói cái ở dưới đi sang trái — là thế nào?

Câu trả lời của Kỳ Bá thẳng thắn đến bất ngờ:

Quỷ Du Khu chỉ xét phần trên mà thôi, nên chưa thông hiểu hết được.

Rồi ông trình bày mô hình của mình: trời treo các tượng, đất tạo thành hình thể; bảy vầng sáng xuyên dọc xuyên ngang trong thái hư, năm hành bám vào đất. Đất là nền mang tất cả hình thể được sinh ra và trưởng thành; thái hư là nơi các tinh khí ứng với trời sắp xếp thành hàng lối. Quan hệ giữa chúng như rễ với cành lá.

Rồi tới ba câu hỏi đáp làm nên tiếng vang của thiên:

Hoàng Đế: Chẳng phải đất ở dưới sao? Kỳ Bá: Đất ở dưới con người, mà ở giữa thái hư. Hoàng Đế: Có gì đỡ nó chăng? Kỳ Bá: Đại khí nâng nó lên.

Vương Băng chú đoạn này bằng một hình ảnh rất đẹp và rất gần với trực giác vật lý: khi chiếc lá rụng bay trong không mà không rơi nhanh xuống đất, ấy là vì nó cưỡi lên khí; mọi vật có hình trên mặt đất đều được khí của tạo hóa nâng đỡ. Trương Giới Tân nói gọn: đại khí là nguyên khí của thái hư, muôn vật đều nương vào nó, nên đất nằm giữa thái hư mà không rơi.

Hai điểm cần ghi nhận về đoạn này. Một là nó khẳng định đất chỉ "ở dưới" khi lấy con người làm mốc, còn xét trong toàn thể thì đất là một vật nằm giữa khoảng không. Hai là nó đặt ra câu hỏi vì sao đất không rơi và đưa ra một lời giải bằng nguyên nhân tự nhiên chứ không bằng thần thoại. Trong bối cảnh thế giới quan cổ đại, đó là một bước tư duy rất đáng kể.

释6. Sáu khí tác động lên đất

Ngay sau đó là một bảng sáu hàng mô tả cách sáu khí làm việc:

Táo làm khô nó, thử làm nó bốc hơi, phong làm nó chuyển động, thấp làm nó ẩm ướt, hàn làm nó rắn lại, hỏa làm nó ấm lên.

Và bảng đối ứng khi mỗi khí thắng:

| Khí thắng | Đất biểu hiện | |---|---| | Táo | đất khô nẻ | | Thử | đất nóng | | Phong | đất chuyển động | | Thấp | đất lầy lội | | Hàn | đất nứt | | Hỏa | đất cứng |

Trương Chí Thông chú rất chính xác: phong, hàn, thử, thấp, táo, hỏa là khí không có hình thể ở trên trời; còn làm khô, làm bốc hơi, làm chuyển động, làm ẩm, làm rắn, làm ấm là biểu hiện có hình thể của chúng trên mặt đất. Đây là cách diễn đạt của người xưa cho mối quan hệ giữa nguyên nhân khí hậu và hệ quả trên mặt đất — điều mà khoa học môi trường ngày nay mô tả bằng ngôn ngữ khác.

Kèm theo là một sơ đồ phương vị: phong và hàn ở dưới, táo và nhiệt ở trên, thấp khí ở giữa, còn hỏa thì lay động giữa chúng. Trương Giới Tân giải: hàn ở Bắc, phong ở Đông, đi từ Bắc sang Đông là "cái ở dưới đi sang trái"; nhiệt ở Nam, táo ở Tây, đi từ Nam sang Tây là "cái ở trên đi sang phải"; đất là thổ, thổ hóa thành thấp nên thấp khí ở giữa. Chỉ riêng hỏa là có hai: quân hỏa ở trên thấp, tướng hỏa ở dưới thấp, nên nói hỏa lay động giữa chúng.

释7. Một lời thú nhận thẳng thắn về giới hạn chẩn đoán

Hoàng Đế hỏi: khí của trời đất thì xét qua dấu hiệu nào? Câu trả lời rất đáng chú ý:

Sự thắng và sự báo phục của khí trời đất không hiện ra thành dấu hiệu mà xét được. Sách Mạch pháp nói: "Biến hóa của trời đất thì không xét được qua mạch" — chính là nghĩa ấy.

Đây là một câu đáng trân trọng trong một văn bản dễ bị chê là suy diễn quá đà. Nó nói rõ: biến động khí hậu không đọc được từ mạch người bệnh. Vương Băng chú thêm: bình khí cũng như thắng phục đều phải xét qua hình thể hiện ra bên ngoài, không nhận ra được qua bắt mạch.

Tuy vậy, ngay sau đó thiên lại quay về nói rằng khí gian có thể dự đoán ở bên trái bên phải của bộ mạch, và liệt kê các tình huống: khí thuận thì hòa, khí nghịch thì bệnh, không đúng ngôi thì bệnh, đổi chỗ thì bệnh, không giữ được ngôi thì nguy, xích và thốn đảo ngược thì chết, âm dương giao nhau thì chết. Lâm Ức dẫn thiên 74 để đối chiếu: quyết âm tới thì mạch huyền, thiếu âm tới thì mạch câu, thái âm tới thì mạch trầm, thiếu dương tới thì mạch đại mà phù, dương minh tới thì mạch đoản mà sáp, thái dương tới thì mạch đại mà trường.

Nguyên tắc thực hành được nêu ở cuối:

Trước hết định năm ấy là năm gì, để biết khí nào cai quản; khí trái phải theo đó mà thấy được; sau đó mới nói được chuyện nghịch thuận, sống chết.

释8. Bảng năm phương — mở rộng từ thiên 5

Phần lớn nửa sau thiên là năm bảng tương ứng theo năm phương, lặp lại nội dung thiên 5 nhưng thêm nhiều thuộc tính mới. Lấy phương Đông làm mẫu:

Phương Đông sinh phong, phong sinh mộc, mộc sinh vị chua, chua sinh can, can sinh gân, gân sinh tâm. Ở trời là phong, ở đất là mộc, ở thân người là gân, trong tạng là can.

Rồi các thuộc tính mở rộng, mà mỗi hành đều có đủ: tính, đức, dụng, sắc, hóa, trùng, chính, lệnh, biến, sảnh. Ví dụ với kim:

| Thuộc tính | Kim | |---|---| | Tính | mát mẻ | | Đức | trong sạch | | Dụng | làm cứng | | Sắc | trắng | | Hóa | thu liễm | | Trùng | loài có vỏ giáp | | Chính | cứng rắn | | Lệnh | sương và móc | | Biến | nghiêm khắc và giết chóc | | Sảnh | già cỗi và rơi rụng |

Đáng chú ý là hai mục cuối: biến là sự thay đổi thái quá, sảnh là tai họa mà sự thái quá ấy gây ra. Việc đặt riêng hai mục này cho thấy hệ thống có ý phân biệt giữa hoạt động bình thường của một hành và sự lệch lạc bệnh lý của chính hành ấy.

Mỗi bảng đều kết bằng ba cặp chế ước quen thuộc, ví dụ với thủy: sợ hại thận, tư thắng sợ; hàn hại huyết, táo thắng hàn; mặn hại huyết, ngọt thắng mặn. Những cặp này là cơ sở của phép dùng tình chí chữa tình chí và phép dùng vị thuốc chế ước lẫn nhau.

Vương Băng chú câu "vị cay hại da lông" bằng hai chữ rất quan trọng: chỉ khi thái quá mà thôi. Đây là lời nhắc rằng mọi bảng chế ước trong Nội Kinh đều nói về liều lượng, không phải về bản chất.

Bảng năm hàng khép lại bằng nguyên tắc chung:

Năm khí xếp thứ tự nối nhau, mỗi khí đều có cái đi trước nó. Không đúng ngôi thì là tà, đúng ngôi thì là chính.

释9. Thừa và vũ — đóng góp lý thuyết quan trọng nhất

Đoạn kết ngắn mà nặng ký:

Khí có thừa thì chế ngự cái mà nó vốn thắng, lại khinh nhờn cái mà nó vốn không thắng nổi. Khí không đủ thì cái mà nó vốn không thắng nổi sẽ lấn tới, mà cái nó vốn thắng cũng khinh nhờn nó.

Trương Giới Tân lấy mộc làm ví dụ: khí mộc có thừa thì chế thổ — đó là quan hệ khắc bình thường; nhưng nó còn khinh kim — kim vốn khắc mộc mà giờ bị mộc lấn ngược. Ngược lại nếu mộc không đủ thì kim càng lấn mạnh, đồng thời thổ vốn bị mộc khắc nay cũng quay lại khinh nhờn mộc.

Cặp khái niệm này là bổ sung cần thiết cho ngũ hành. Tương sinh tương khắc chỉ mô tả được quan hệ ở trạng thái cân bằng; thừa và vũ mô tả điều gì xảy ra khi cân bằng bị phá. Nhờ chúng, mô hình ngũ hành có thể giải thích những tình huống mà trước đó nó bó tay.

Và câu cuối cùng của thiên là một nhận xét rất sâu:

Kẻ đi khinh nhờn thì sẽ chịu tà ngược lại. Sở dĩ kẻ khinh nhờn phải chịu tà, là vì nó ít biết sợ.

Trương Chí Thông giải bằng ví dụ: mộc không đủ thì kim lấn tới, nhưng chính kim vì đã dốc sức lấn mà chỗ của nó hóa hư; đến mùa thu, kim khí đã hư sẽ bị con của mộc là hỏa báo phục, hỏa nhiệt làm chảy kim.

Vương Băng cho lời chú vừa y học vừa nhân sinh: kẻ rời khỏi chỗ đứng của mình mà đi lấn chỗ khác, ngoài trông mạnh mà trong đã kiệt, tà thịnh mà chính khí yếu, lại ít kính ít sợ — kẻ ấy sẽ nhận lấy tà. Ông có lẽ mượn một điển tích trong Tả truyện về vị vua nước Tấn từng được nước Tần cứu đói mà sau không biết kính sợ, cuối cùng chuốc bại vong.

• 地为人之下，太虚之中者也 · Địa vi nhân chi hạ, thái hư chi trung giả dã · Đất ở dưới con người, mà ở giữa thái hư. → Phát biểu vũ trụ luận táo bạo nhất của Nội Kinh, đặt đất vào khoảng không thay vì làm nền tuyệt đối.
• 大气举之也 · Đại khí cử chi dã · Đại khí nâng nó lên. → Lời giải bằng nguyên nhân tự nhiên cho câu hỏi vì sao đất không rơi.
• 天地阴阳者，不以数推，以象之谓也 · Thiên địa âm dương giả, bất dĩ số suy, dĩ tượng chi vị dã · Âm dương của trời đất thì không suy bằng số mà phải nói qua tượng. → Tuyên bố về giới hạn của phép đếm trước những trật tự quá lớn.
• 夫候之所始，道之所生，不可不通也 · Phù hậu chi sở thủy, đạo chi sở sinh, bất khả bất thông dã · Nơi tượng bắt đầu hiện thì đạo từ đó mà sinh, không thể không thông hiểu. → Nguyên tắc nhận thức: quy luật phải rút ra từ hiện tượng quan sát được.
• 上下相遘，寒暑相临，气相得则和，不相得则病 · Thượng hạ tương cấu, hàn thử tương lâm, khí tương đắc tắc hòa, bất tương đắc tắc bệnh · Trên dưới gặp nhau, hàn thử tới nhau; khí hợp nhau thì hòa, không hợp thì bệnh. → Nguyên tắc cơ bản chi phối mọi tính toán vận khí.
• 燥以干之，暑以蒸之，风以动之，湿以润之，寒以坚之，火以温之 · Táo dĩ can chi, thử dĩ chưng chi, phong dĩ động chi, thấp dĩ nhuận chi, hàn dĩ kiên chi, hỏa dĩ ôn chi · Táo làm khô, thử làm bốc hơi, phong làm động, thấp làm ẩm, hàn làm rắn, hỏa làm ấm. → Sáu tác động của khí trời lên mặt đất, nối nguyên nhân khí hậu với hệ quả cụ thể.
• 天地之变，无以脉诊 · Thiên địa chi biến, vô dĩ mạch chẩn · Biến hóa của trời đất thì không xét được qua mạch. → Lời thừa nhận thẳng thắn về giới hạn của chẩn đoán mạch.
• 非其位则邪，当其位则正 · Phi kỳ vị tắc tà, đương kỳ vị tắc chính · Không đúng ngôi thì là tà, đúng ngôi thì là chính. → Nguyên tắc phân biệt khí bình thường với khí gây bệnh.
• 气有余，则制己所胜而侮所不胜；其不及，则己所不胜侮而乘之 · Khí hữu dư, tắc chế kỷ sở thắng nhi vũ sở bất thắng; kỳ bất cập, tắc kỷ sở bất thắng vũ nhi thừa chi · Khí có thừa thì chế cái mình thắng và khinh cái mình không thắng; khí không đủ thì cái mình không thắng sẽ lấn tới. → Định nghĩa cặp thừa và vũ, bổ sung quan trọng nhất cho học thuyết ngũ hành.
• 侮反受邪，侮而受邪，寡于畏也 · Vũ phản thụ tà, vũ nhi thụ tà, quả ư úy dã · Kẻ khinh nhờn sẽ chịu tà ngược lại, vì nó ít biết sợ. → Câu kết mang cả ý nghĩa y học lẫn nhân sinh.

| Thuật ngữ | Chữ Hán | Giải nghĩa | |---|---|---| | Thiên cương | 天纲 | Sợi dây chính giữ cả bầu trời; chỉ chòm Bắc Đẩu trong thiên văn cổ | | Tư thiên | 司天 | Khí cai quản nửa trên của năm, ở vị trí phương Nam | | Tại tuyền | 在泉 | Khí cai quản nửa dưới của năm, ở vị trí phương Bắc | | Khí gian | 间气 | Bốn khí xen giữa tư thiên và tại tuyền, phân bố trái phải | | Ngũ khí kinh thiên | 五气经天 | Năm dải khí màu vắt ngang trời, căn cứ thiên văn của bảng can hóa vận | | Thiên địa chi môn hộ | 天地之门户 | Cửa trời đất; vị trí các tú Khuê Bích và Giác Chẩn, hai bản lề chuyển mùa | | Đại khí | 大气 | Nguyên khí của thái hư; cái nâng đỡ trái đất giữa khoảng không | | Thừa | 乘 | Lấn tới; hành mạnh khắc hành mà nó vốn thắng, nhưng quá mức bình thường | | Vũ | 侮 | Khinh nhờn; hành mạnh lấn ngược lại hành vốn khắc được nó | | Biến và sảnh | 变 · 眚 | Biến là sự lệch lạc của một hành, sảnh là tai họa do sự lệch lạc ấy gây ra | | Tượng | 象 | Hình tượng, mô hình; cách nắm bắt trật tự lớn khi phép đếm không đủ |

Vương Băng để lại ở thiên này lời chú hay nhất trong toàn bộ trước tác của ông, khi giải câu "đại khí nâng đất". Ông không viện đến thần linh mà đưa ra một quan sát đời thường: chiếc lá rụng bay lơ lửng mà không rơi nhanh, ấy là vì nó cưỡi lên khí. Rồi ông khái quát: mọi vật có hình đều được khí của tạo hóa nâng đỡ; nếu khí ấy không còn nâng nữa thì vật lớn vật nhỏ đều tan hủy như nhau. Đây là lối lập luận bằng loại suy từ hiện tượng quan sát được, rất gần với tinh thần khoa học.

Trương Giới Tân giải sơ đồ phương vị của sáu khí một cách sáng rõ: hàn ở Bắc phong ở Đông nên đi sang trái, nhiệt ở Nam táo ở Tây nên đi sang phải, thấp ở giữa vì đất là thổ, riêng hỏa có hai nên lay động ở giữa. Nhờ lời chú ấy, câu kinh văn vốn khó hiểu trở thành một bản đồ đọc được. Ông cũng cho ví dụ mộc rất rõ khi giải cặp thừa và vũ, giúp khái niệm này đi vào sách giáo khoa Đông y đời sau.

Trương Chí Thông đóng góp hai lời chú đắt. Một là phân biệt khí không hình ở trời với biểu hiện có hình ở đất trong bảng sáu tác động, giúp người đọc không lẫn nguyên nhân với hệ quả. Hai là giải trọn vẹn cơ chế báo phục ở câu kết: kim lấn mộc thì chính kim hóa hư, rồi bị con của mộc là hỏa báo phục mà chảy ra. Chuỗi suy luận ấy cho thấy hệ thống ngũ hành có khả năng mô tả các vòng phản hồi, không chỉ quan hệ một chiều.

Trình Sĩ Đức cùng các nhà biên khảo hiện đại đóng vai trò làm rõ những chỗ tối. Họ chỉ ra ví dụ cụ thể về sự vênh giữa ngũ hành và lục khí — Hợi Tý cùng thuộc thủy mà một bên là phong mộc một bên là quân hỏa — nhờ đó câu hỏi mở đầu của Hoàng Đế mới hiện rõ là một câu hỏi thật chứ không phải câu dẫn chuyện.

Các nhà khảo chứng cũng nêu nghi vấn cần thiết về phần thiên văn. Việc Thái Thủy Thiên Nguyên Sách dường như dùng một hệ lịch mười tháng, và việc các thuật ngữ thiên văn trong đó không thấy ở văn hiến sớm, khiến phần này nên được đọc như một lớp tri thức có niên đại riêng chứ không phải di sản thượng cổ liên tục.

• Có những hệ thống quá lớn để mô tả bằng liệt kê, chỉ nắm được qua mô hình. Sự phân biệt giữa "suy bằng số" và "nói qua tượng" là một nhận thức phương pháp luận vẫn đúng với khoa học phức hợp ngày nay.
• Yếu tố mạnh lên quá mức sẽ tự chuốc lấy phản ứng ngược. Cặp thừa và vũ mô tả một cơ chế phản hồi có thể thấy trong sinh thái, trong kinh tế và trong chính cơ thể người.
• Khí hậu tác động lên sức khỏe nhưng không đọc được từ mạch. Câu "biến hóa trời đất không xét được qua mạch" là lời nhắc về giới hạn của mỗi công cụ chẩn đoán.
• Liều lượng quyết định lợi hay hại. Lời chú "chỉ khi thái quá mà thôi" của Vương Băng áp dụng cho mọi bảng chế ước về mùi vị và cảm xúc trong Nội Kinh.
• Biết sợ là một phẩm chất bảo vệ. Câu kết về kẻ khinh nhờn vì ít biết sợ đúng cả với người chủ quan về sức khỏe lẫn với người coi thường rủi ro trong công việc.
• Đặt câu hỏi về chỗ vênh của một hệ thống là cách học tốt nhất. Câu hỏi mở đầu của Hoàng Đế về bảng can chi cho thấy tinh thần ấy ngay trong một văn bản kinh điển.

• Thiên 66 · Thiên nguyên kỷ đại luận (天元纪大论): đưa ra bảng can chi mà thiên này truy tìm nguồn gốc thiên văn; hai thiên phải đọc liền nhau.
• Thiên 5 · Âm dương ứng tượng đại luận (阴阳应象大论): nguồn của toàn bộ bảng năm phương mà thiên này lặp lại và mở rộng thêm nhiều thuộc tính.
• Thiên 6 · Âm dương ly hợp luận (阴阳离合论): chứa câu "đếm thì tới mười, suy ra thì tới trăm" mà Kỳ Bá dẫn lại ở đầu thiên.
• Thiên 68 · Lục vi chỉ đại luận (六微旨大论): khai triển tiếp về vị trí sáu khí và về thăng giáng của khí, nối thẳng từ phần trên dưới trái phải ở đây.
• Thiên 69 · Khí giao biến đại luận (气交变大论): bàn kỹ về thắng và phục, tức phần khai triển đầy đủ của cặp thừa và vũ nêu ở cuối thiên này.
• Thiên 74 · Chí chân yếu đại luận (至真要大论): nguồn của bảng mạch tượng ứng với sáu khí mà Lâm Ức dẫn ra để chú giải đoạn khí gian.