Lục vi chỉ đại luận là thiên thứ ba trong bảy đại luận, và tên của nó — "ý nghĩa tinh vi của sáu khí" — nói đúng nội dung: đây là thiên đi sâu nhất vào cấu trúc bên trong của sáu khí.

Phần đầu bàn kỹ thuật: thứ tự sáu khí, khái niệm bản, tiêu và trung khí, cách xét khí đến sớm hay muộn, sáu bước của chủ khí, ba loại năm đặc biệt là thiên phù, tuế hội và thái ất thiên phù, và một bảng tính giờ khắc chi li đến mức đọc rất khô.

Nhưng ai kiên nhẫn đọc tới phần cuối sẽ gặp đoạn văn được trích dẫn nhiều nhất trong toàn bộ Nội Kinh về mặt triết học sinh mệnh:

Ra vào mà ngừng thì thần cơ tắt; thăng giáng mà dứt thì khí lập chơ vơ nguy khốn. Không có gì là không ra vào, không có gì là không thăng giáng. Khí là nơi sinh hóa; khí tan ra thì sinh hóa chấm dứt.

Bốn động tác — thăng, giáng, xuất, nhập — được nêu ra như điều kiện tồn tại của mọi vật, từ con người tới hòn đá. Đoạn ấy biến một thiên về lịch pháp thành một thiên về sự sống nói chung.

Thiên còn đóng góp hai công thức ngắn mà thành châm ngôn: "Thái quá thì hại, phải có cái nối tiếp mà chế ngự", và "Vật sinh ra là do hóa, vật đến cùng cực là do biến." Cả hai đều mô tả những cơ chế mà ngày nay ta gọi là phản hồi âm và ngưỡng chuyển pha.

释1. Lời mở: vực sâu và mây trôi

Hoàng Đế mở đầu bằng một hình ảnh rất đẹp:

Đạo trời sâu thẳm thay! Như đứng trước mây trôi, như nhìn xuống vực thẳm. Nhưng nhìn xuống vực thẳm thì còn dò được đáy, còn đứng trước mây trôi thì không ai biết chỗ tận cùng của nó.

Vương Băng giải: vực sâu thì lặng và trong, nên nhìn xuống có thể dò độ sâu; mây trôi thì đi lại tụ tan, nên ngước lên không thể vạch ranh giới. Ông ví: tượng của trời xanh thì như vực, xét được; còn đạo vận hành biến hóa của muôn loài thì như mây, không ai lường được nó đi hay ở.

Hình ảnh này định sẵn giọng của cả thiên: đây là văn bản dám thừa nhận rằng có những thứ đo đếm được và có những thứ không.

释2. Thứ tự sáu khí

Kỳ Bá bắt đầu bằng bảng thứ tự, đọc theo chiều sang phải:

Bên phải thiếu dương là dương minh cai quản. Bên phải dương minh là thái dương. Bên phải thái dương là quyết âm. Bên phải quyết âm là thiếu âm. Bên phải thiếu âm là thái âm. Bên phải thái âm là thiếu dương.

Đây gọi là khí tiêu — ngọn của khí. Và cách quan sát được chỉ rõ: quay mặt về phương Nam mà đợi.

Kèm theo là một chi tiết kỹ thuật đáng chú ý: "lấy sự di chuyển của ánh sáng mà định vị trí của khí, đứng thẳng mà đợi". Các nhà chú giải cho rằng đây mô tả phép cắm cọc đo bóng nắng — một kỹ thuật thiên văn cổ để xác định tiết khí. Nếu đúng vậy thì hệ thống vận khí có gốc rễ trong một thao tác đo đạc thật, không chỉ là suy luận.

释3. Bản, tiêu và trung khí — ba tầng của mỗi khí

Đây là đóng góp lý thuyết đặc trưng nhất của thiên. Mỗi trong sáu khí được mô tả bằng ba lớp:

| Khí | Bản (gốc, ở trên) | Trung khí (ở giữa) | |---|---|---| | Thiếu dương | hỏa | quyết âm | | Dương minh | táo | thái âm | | Thái dương | hàn | thiếu âm | | Quyết âm | phong | thiếu dương | | Thiếu âm | nhiệt | thái dương | | Thái âm | thấp | dương minh |

Nguyên tắc sinh ra bảng này rất đơn giản: trung khí của mỗi kinh chính là kinh biểu lý với nó. Thái dương biểu lý với thiếu âm, nên trung khí của thái dương là thiếu âm; quyết âm biểu lý với thiếu dương, nên trung khí của quyết âm là thiếu dương. Trương Giới Tân nói rõ: ba âm ba dương mỗi cái đều có biểu lý, khí của chúng thông với nhau, nên mỗi cái đều có một khí ở giữa bắt rễ từ cái kia.

Kinh văn chốt:

Ấy gọi là bản. Sau bản thì trung khí hiện ra. Sau cái hiện ra ấy thì là tiêu của khí. Bản và tiêu không giống nhau, khí của chúng ứng với những tượng khác nhau.

Có một cách giải nghĩa rất sáng về vì sao phải đặt thêm khái niệm trung khí: vì sáu khí khi phát triển tới một mức nào đó thường chuyển thành cái ngược lại — nhiệt có thể hóa hàn, hàn có thể hóa nhiệt. Trung khí chính là cái mặt trái tiềm ẩn bên trong mỗi khí.

Điều này có hệ quả lâm sàng trực tiếp mà Trương Giới Tân nêu rõ: khi gặp hiện tượng hàn nhiệt bất thường, bệnh có thể phát từ bản, từ tiêu, hoặc từ trung khí; và phép chữa thành công cũng có thể nhắm vào bản, vào tiêu, hoặc vào trung khí. Đây là lý do khái niệm này sống sót vào thực hành chứ không chỉ nằm trên giấy.

释4. Khí đến đúng, đến sớm, đến muộn

Hoàng Đế hỏi ba tình huống, và câu trả lời rất gọn:

| Tình huống | Ý nghĩa | |---|---| | Đến lúc và khí tới | hòa | | Đến lúc mà khí chưa tới | khí đang tới không đủ | | Chưa đến lúc mà khí đã tới | khí đang tới có thừa |

Rồi nguyên tắc chung: ứng thì thuận, không ứng thì nghịch; nghịch thì sinh biến, biến thì sinh bệnh.

Điều đáng chú ý là cách kiểm chứng. Hoàng Đế hỏi: các ứng ấy xem ở đâu? Kỳ Bá đáp:

Ở sự sinh trưởng của muôn vật mà thấy được các ứng ấy; ở khí và mạch mà thấy được các ứng ấy.

Nghĩa là dùng vật hậu học — thời điểm cây nảy mầm, ra hoa, kết trái — làm thước đo xem khí hậu đến sớm hay muộn. Đây là phương pháp mà sinh thái học ngày nay vẫn dùng dưới tên gọi khác.

Vương Băng cho một con số cụ thể đáng ghi: dù khí đến sớm hay muộn, độ chênh thường vào khoảng mười ba ngày.

释5. Sáu bước của chủ khí

Hoàng Đế hỏi về sáu vị trí cố định trên mặt đất. Kỳ Bá kê theo chiều lùi sang phải, khởi từ hiển minh — chỗ mặt trời mọc, tức sau tiết xuân phân:

1. Bên phải hiển minh là ngôi của quân hỏa
2. Lùi một bước là tướng hỏa
3. Lùi một bước nữa là thổ khí
4. Lùi một bước nữa là kim khí
5. Lùi một bước nữa là thủy khí
6. Lùi một bước nữa là mộc khí
7. Lùi một bước nữa lại trở về quân hỏa

Đây là chủ khí — sáu khí cố định của sáu mùa, năm nào cũng như năm nào, khác với khách khí thay đổi theo từng năm.

Về độ dài của một bước, kinh văn cho con số chính xác: sáu mươi độ có lẻ; cứ hai mươi bốn bước thì phần lẻ cộng lại thành một trăm khắc, tức trọn một ngày. Vương Băng giải: một vòng trời là 365 độ và một phần tư; hai mươi bốn bước đúng bằng bốn năm; mỗi năm dư một phần tư độ tức 25 khắc, bốn năm cộng lại thành 100 khắc là một ngày. Đây chính là phép xử lý năm nhuận, và nó cho thấy hệ thống được xây trên nền lịch pháp thật.

释6. Thắng khí và thừa khí — cơ chế tự điều chỉnh

Rồi kinh văn nêu một chuỗi: sau tướng hỏa thì thủy khí nối tiếp; sau thủy thì thổ khí nối; sau thổ thì phong khí nối; sau phong thì kim khí nối; sau kim thì hỏa khí nối; sau quân hỏa thì âm tinh nối.

Hoàng Đế hỏi tại sao. Câu trả lời là một công thức ngắn đã thành châm ngôn:

Thái quá thì hại; phải có cái nối tiếp mà chế ngự. Có chế ngự thì mới có sinh hóa.

Vương Băng minh họa bằng hình ảnh tự nhiên rất thuyết phục: nhiệt thịnh quá thì thủy nối tiếp, nên mầm non yếu ớt lại gặp mưa lớn tràn trề; hàn đến cùng cực thì thổ nối tiếp, nên suối khô nước cạn, đất hiện ra; gió lớn thổi qua thường theo sau là mưa; gió thổi thì khí trong mà muôn vật khô, ấy là kim nối mộc; luyện kim thì phải dùng lửa, ấy là hỏa nối kim.

Cấu trúc này quan trọng vì nó mô tả một cơ chế phản hồi âm: mỗi khi một khí mạnh quá, một khí khác tự động nổi lên kìm nó lại. Trương Chí Thông nói rõ hàm ý: nếu không có sự chế ngự thì thái quá sẽ gây hại; có chế ngự thì mới sinh hóa được. Đây là cách người xưa diễn đạt ý niệm về cân bằng động của hệ thống.

Kinh văn cũng nêu mặt trái: có hại thì có phá hoại và rối loạn, sinh hóa hóa thành bệnh nặng.

释7. Ba loại năm đặc biệt và mức nguy hiểm của chúng

Phần này khai triển đầy đủ ba khái niệm mà thiên 66 chỉ mới nêu tên.

Tuế hội — vận của năm trùng với chi của năm, và rơi đúng vào chính vị của phương ấy:

| Vận | Gặp chi | Ví dụ năm | |---|---|---| | Mộc | Mão | Đinh Mão | | Hỏa | Ngọ | Mậu Ngọ | | Thổ | cuối bốn mùa | Giáp Thìn, Giáp Tuất, Kỷ Sửu, Kỷ Mùi | | Kim | Dậu | Ất Dậu | | Thủy | Tý | Bính Tý |

Vương Băng chú rằng tuế hội là bình khí — không thái quá không bất cập; năm bình khí thì sự sinh trưởng của vật và mạch tượng của người đều đúng thời, không sớm không muộn.

Thiên phù — vận của năm trùng với khí tư thiên. Trong một chu kỳ sáu mươi năm có mười hai năm thiên phù.

Thái ất thiên phù — năm vừa là thiên phù vừa là tuế hội, tức ba thứ cùng gặp nhau. Có bốn năm như vậy: Mậu Ngọ, Kỷ Sửu, Kỷ Mùi, Ất Dậu.

Rồi kinh văn dùng một ẩn dụ quan chế để xếp thứ bậc và mức nguy hiểm, và đây là chỗ hay nhất của phần này:

| Loại năm | Ví như | Trúng tà thì | |---|---|---| | Thiên phù | chấp pháp (quan giữ luật) | bệnh nhanh và nguy | | Tuế hội | hành lệnh (quan thi hành) | bệnh chậm mà dai dẳng | | Thái ất thiên phù | quý nhân (bậc tôn quý) | bệnh dữ dội và chết |

Vương Băng giải từng vế theo đúng logic quan trường: quan giữ luật có quyền tự xử ngay, nên bệnh do ông ta gây ra thì nhanh và nguy; quan thi hành không có quyền ấy nên tổn hại chậm hơn; còn bậc tôn quý thì không đánh bừa, nhưng một khi đã ra tay thì dữ dội và dẫn tới chết.

Trương Giới Tân giải theo khí: trúng phải chấp pháp là xung với khí tư thiên, mà trời là gốc của sự sống nên bệnh nhanh và nguy; trúng phải hành lệnh là xung với khí của địa chi nên nhẹ hơn; trúng phải quý nhân là xung với cả khí trời lẫn khí đất nên dữ dội mà chết.

Thiên còn nêu quy tắc quân thần đổi ngôi:

Vua ở ngôi của bề tôi thì thuận; bề tôi ở ngôi của vua thì nghịch. Nghịch thì bệnh gần mà hại nhanh; thuận thì bệnh xa mà hại nhẹ.

Đây nói về hai thứ hỏa: quân hỏa ở trên tướng hỏa là thuận, tướng hỏa ở trên quân hỏa là nghịch. Ẩn dụ chính trị được dùng nhất quán đến mức nó trở thành công cụ ghi nhớ hiệu quả.

释8. Bảng giờ khắc và phép tính chu kỳ bốn năm

Phần dài nhất và khô nhất của thiên là bảng kê giờ khắc khởi đầu của sáu khí trong từng năm — Giáp Tý, Ất Sửu, Bính Dần, Đinh Mão — rồi đến Mậu Thìn thì khí đầu lại bắt đầu từ khắc thứ nhất.

Nguyên lý đằng sau bảng ấy đơn giản hơn vẻ ngoài của nó: vì một năm dài 365 ngày và một phần tư, mỗi năm điểm khởi đầu lùi đi 25 khắc; sau bốn năm thì lùi đủ 100 khắc, tức trọn một ngày, và trở về chỗ cũ. Cho nên:

Mặt trời đi một vòng thì khí trời khởi từ khắc thứ nhất; vòng thứ hai khởi từ khắc 26; vòng thứ ba khởi từ khắc 51; vòng thứ tư khởi từ khắc 76; vòng thứ năm lại khởi từ khắc thứ nhất. Ấy gọi là một kỷ.

Và từ đó rút ra bốn nhóm năm có khí hội giống nhau: Dần Ngọ Tuất một nhóm, Mão Mùi Hợi một nhóm, Thìn Thân Tý một nhóm, Tị Dậu Sửu một nhóm. Bốn nhóm này chính là tứ trợ quen thuộc trong lịch pháp phương Đông, và người đọc am hiểu tử vi sẽ nhận ra ngay.

释9. Khí giao — chỗ con người ở

Giữa phần kỹ thuật, thiên chen vào một đoạn ngắn nhưng rất quan trọng:

Nói về trời thì tìm ở bản. Nói về đất thì tìm ở vị. Nói về người thì tìm ở khí giao.

Hoàng Đế hỏi khí giao là gì. Kỳ Bá đáp:

Chỗ khí của trên và khí của dưới giao nhau, ấy là nơi con người ở.

Rồi dẫn một câu cổ: phần trên của thiên xu thì khí trời cai quản, phần dưới thì khí đất cai quản, còn phần khí giao thì khí người theo đó, muôn vật từ đó mà sinh ra.

Vương Băng chú thiên xu theo giải phẫu: đó là chỗ ngang rốn, tức điểm giữa của thân người; chia thân làm ba phần thì phần trên ứng với trời, phần dưới ứng với đất, phần giữa ứng với khí giao. Trương Giới Tân giải theo nghĩa rộng hơn: thiên xu là cái trục điều khiển ở giữa, nơi hình và khí cảm nhau, trên dưới gặp nhau — nên đó là cái chợ của mọi biến hóa.

Ý tưởng cốt lõi rất đáng giữ: con người không đứng ngoài hệ thống trời đất mà nằm đúng ở chỗ hai bên giao nhau. Vì thế mọi biến động của khí hậu đều đi qua thân người.

释10. Thăng giáng xuất nhập — đoạn quan trọng nhất

Phần cuối thiên chuyển hẳn sang triết học sinh mệnh, và đây là đoạn khiến thiên này được nhớ.

Trước hết là mô hình vận động:

Thăng tới cùng thì giáng, cái giáng ấy gọi là khí trời. Giáng tới cùng thì thăng, cái thăng ấy gọi là khí đất. Khí trời giáng thì khí lưu hành trên mặt đất; khí đất thăng thì khí xông lên tới trời. Trên dưới gọi nhau, thăng giáng nối nhau — biến hóa từ đó mà ra.

Rồi tới định nghĩa hóa và biến, được phát biểu sắc hơn cả ở thiên 66:

Vật sinh ra là do hóa; vật đến cùng cực là do biến. Biến và hóa đánh vào nhau, đó là nơi sự thành và sự hủy bắt nguồn.

Vương Băng chú đoạn này bằng một tương phản rất đẹp: khi khí sinh ra và biến hóa mà không thấy hình, không rõ tính, muôn vật tự sinh tự hóa, gần tới chỗ thành mà không bao giờ tới đỉnh — ấy gọi là thiên hòa. Nhưng khi tượng của nó hiện ra thành rung chuyển, bốc cháy, cứng rắn, dữ dội, xoáy lốc, gấp gáp, đột ngột, giằng xé — ấy gọi là tà khí. Cho nên vật sinh ra là do sự hóa lặng lẽ; vật hủy đi là do sự biến chóng vánh.

Sau đó là ba câu hỏi ngắn dẫn tới đoạn kết:

Hoàng Đế: Vận động có lúc ngừng chăng? Kỳ Bá: Khi không còn sinh, không còn hóa, ấy là lúc ngừng.

Rồi đoạn được trích dẫn nhiều nhất:

Ra vào mà bỏ đi thì thần cơ tắt lịm. Thăng giáng mà dứt thì khí lập chơ vơ nguy khốn. Cho nên không có ra vào thì không thể có sinh, trưởng, tráng, lão, dĩ; không có thăng giáng thì không thể có sinh, trưởng, hóa, thu, tàng.

Vậy nên thăng giáng ra vào là cái mà mọi khí đều có. Khí là nơi sinh hóa; khí tan ra thì phân tán, mà sinh hóa chấm dứt.

Cho nên không gì là không ra vào, không gì là không thăng giáng. Sự hóa có nhỏ có lớn, kỳ hạn có gần có xa. Bốn thứ ấy cùng có mặt, giữ được sự thường hằng của chúng là điều quan trọng nhất; trái với lẽ thường ấy thì tai họa ập tới.

Đoạn này có ba tầng đáng phân tích.

Một là sự phân đôi thần cơ và khí lập. Vương Băng giải rất rõ: loài có lông, có vũ, có vảy, có mai, biết bay biết chạy biết bò — sinh khí của chúng khởi từ bên trong thân, do thần điều khiển, nên gọi là thần cơ. Còn kim ngọc đất đá, cỏ cây — sinh khí của chúng đến từ bên ngoài, mượn khí bên ngoài mà thành, nên gọi là khí lập. Có nhà chú giải chia gọn hơn: động vật cần ra vào, thực vật cần thăng giáng.

Hai là khái niệm "khí" theo nghĩa vật chứa. Chữ 器 ở đây nghĩa là cái đồ đựng, và Vương Băng mở rộng nó thành một ý rất lớn: mọi thân thể đều là những vật chứa nhỏ của sự sinh hóa, còn thái hư là vật chứa lớn. Dù lớn hay nhỏ, mọi vật chứa rồi cũng tan; sinh mệnh của mỗi vật chứa đều có hạn, chỉ khác nhau ở chỗ lúc tan là xa hay gần.

Ba là câu kết mượn Lão Tử. Kinh văn dẫn: "Không có hình thì không có khổ." Vương Băng chú rõ đây là ý của Lão Tử — sở dĩ ta có nỗi lo lớn là vì ta có thân; nếu không có thân thì lo ở đâu ra?

Thiên khép lại bằng một câu hỏi và một câu đáp rất ngắn. Hoàng Đế hỏi: chẳng lẽ có thể không sinh không hóa được sao? Kỳ Bá đáp: hợp nhất trọn vẹn với đạo, chỉ bậc chân nhân mới làm được. Rồi Hoàng Đế nói "hay" và thiên dừng.

• 亢则害，承乃制；制则生化 · Cang tắc hại, thừa nãi chế; chế tắc sinh hóa · Thái quá thì hại, phải có cái nối tiếp mà chế ngự; có chế ngự thì mới sinh hóa. → Mô tả cơ chế phản hồi âm, một trong những công thức được dẫn nhiều nhất của vận khí học.
• 物之生从于化，物之极由乎变；变化之相薄，成败之所由也 · Vật chi sinh tòng ư hóa, vật chi cực do hồ biến; biến hóa chi tương bạc, thành bại chi sở do dã · Vật sinh ra là do hóa, vật đến cùng cực là do biến; biến hóa đánh vào nhau là nơi thành bại bắt nguồn. → Định nghĩa sắc nhất về hai kiểu biến đổi trong tự nhiên.
• 出入废则神机化灭，升降息则气立孤危 · Xuất nhập phế tắc thần cơ hóa diệt, thăng giáng tức tắc khí lập cô nguy · Ra vào ngừng thì thần cơ tắt, thăng giáng dứt thì khí lập chơ vơ nguy khốn. → Câu nổi tiếng nhất thiên, nêu bốn động tác làm điều kiện của sự sống.
• 升降出入，无器不有；器者生化之宇，器散则分之，生化息矣 · Thăng giáng xuất nhập, vô khí bất hữu; khí giả sinh hóa chi vũ, khí tán tắc phân chi, sinh hóa tức hĩ · Thăng giáng ra vào là cái mọi vật chứa đều có; vật chứa là nơi sinh hóa, vật chứa tan thì sinh hóa chấm dứt. → Mở rộng nguyên lý ra toàn bộ vũ trụ, từ thân người tới thái hư.
• 无不出入，无不升降 · Vô bất xuất nhập, vô bất thăng giáng · Không gì là không ra vào, không gì là không thăng giáng. → Khẳng định tính phổ quát của bốn động tác.
• 反常则灾害至矣 · Phản thường tắc tai hại chí hĩ · Trái với lẽ thường thì tai họa ập tới. → Câu chốt về hậu quả của việc phá vỡ nhịp vận động bình thường.
• 上下之位，气交之中，人之居也 · Thượng hạ chi vị, khí giao chi trung, nhân chi cư dã · Chỗ khí trên và khí dưới giao nhau chính là nơi con người ở. → Định vị con người trong hệ thống trời đất.
• 言天者求之本，言地者求之位，言人者求之气交 · Ngôn thiên giả cầu chi bản, ngôn địa giả cầu chi vị, ngôn nhân giả cầu chi khí giao · Nói về trời thì tìm ở gốc, nói về đất thì tìm ở ngôi vị, nói về người thì tìm ở khí giao. → Ba phương pháp khảo sát tương ứng ba tầng của hệ thống.
• 至而至者和；至而不至，来气不及也；未至而至，来气有余也 · Chí nhi chí giả hòa; chí nhi bất chí, lai khí bất cập dã; vị chí nhi chí, lai khí hữu dư dã · Đến lúc mà khí tới là hòa; đến lúc mà khí chưa tới là khí đang tới không đủ; chưa đến lúc mà khí đã tới là khí đang tới có thừa. → Ba tiêu chí đánh giá khí hậu bất thường.
• 有形则有患 — kinh văn dẫn dưới dạng 无形则无患 · Vô hình tắc vô hoạn · Không có hình thì không có khổ. → Câu mượn từ Lão Tử, khép lại đoạn bàn về giới hạn của mọi vật chứa.

| Thuật ngữ | Chữ Hán | Giải nghĩa | |---|---|---| | Bản, tiêu, trung khí | 本 · 标 · 中气 | Ba tầng của mỗi khí: gốc là sáu khí, ngọn là tam âm tam dương, trung khí là kinh biểu lý | | Chủ khí | 主气 | Sáu khí cố định của sáu mùa, năm nào cũng giống nhau, chia thành sáu bước | | Khách khí | 客气 | Khí thay đổi theo từng năm, chồng lên chủ khí | | Hiển minh | 显明 | Chỗ mặt trời mọc rõ; mốc khởi đầu của sáu bước chủ khí, ứng với sau xuân phân | | Tuế hội | 岁会 | Năm mà vận trùng với chi và rơi đúng chính vị; là năm bình khí | | Thiên phù | 天符 | Năm mà vận trùng với khí tư thiên; trúng tà thì bệnh nhanh và nguy | | Thái ất thiên phù | 太乙天符 | Năm vừa thiên phù vừa tuế hội; trúng tà thì bệnh dữ dội và chết | | Khí giao | 气交 | Vùng khí trời và khí đất giao nhau; chính là nơi con người sống | | Thiên xu | 天枢 | Trục giữa; theo Vương Băng là chỗ ngang rốn, điểm giữa của thân người | | Thần cơ | 神机 | Cơ chế sống của loài động vật, khởi từ bên trong, cần ra vào để duy trì | | Khí lập | 气立 | Cơ chế sống của khoáng vật và thực vật, nương vào khí bên ngoài, cần thăng giáng | | Khí (vật chứa) | 器 | Cái đồ đựng; mọi thân thể là vật chứa nhỏ, thái hư là vật chứa lớn |

Vương Băng để lại ở thiên này hai lời chú lớn nhất trong sự nghiệp chú giải của ông. Một là phân biệt thần cơ và khí lập: sinh khí của loài có lông có vảy khởi từ bên trong và do thần điều khiển, còn sinh khí của kim ngọc cỏ cây đến từ bên ngoài. Phân biệt ấy mở rộng phạm vi của thiên từ y học ra toàn bộ giới tự nhiên. Hai là cách ông giải chữ khí theo nghĩa vật chứa, với câu kết đẹp và buồn: mọi vật chứa dù lớn dù nhỏ đều tan, chỉ khác nhau ở chỗ lúc tan là xa hay gần.

Ông cũng cho lời chú hay nhất về cặp hóa và biến, bằng cách đối chiếu hai loại hiện tượng: sự hóa thì lặng lẽ không thấy hình, còn sự biến thì hiện ra thành rung chuyển, bốc cháy, xoáy lốc, giằng xé. Nhờ đó người đọc phân biệt được đâu là vận động bình thường của tự nhiên và đâu là tà khí.

Trương Giới Tân giải thích nguyên lý sinh ra bảng trung khí — mỗi kinh lấy kinh biểu lý của nó làm trung khí — và quan trọng hơn, ông nêu hệ quả lâm sàng: bệnh có thể phát từ bản, từ tiêu hoặc từ trung khí, và phép chữa cũng nhắm vào ba nơi ấy. Không có lời chú này thì khái niệm trung khí sẽ chỉ là một ô trong bảng. Ông cũng giải thiên xu theo nghĩa rộng là cái trục điều khiển ở giữa, gọi đó là cái chợ của mọi biến hóa — một hình ảnh rất gợi.

Trương Chí Thông làm rõ ý nghĩa của chuỗi khí nối tiếp: trong ngũ hành vừa có sinh hóa vừa có chế thắng; không có chế ngự thì thái quá sẽ gây hại, có chế ngự thì mới sinh hóa được. Ông cũng giải đoạn thăng giáng theo hướng rất chặt: khí trời chủ giáng nhưng giáng là kết quả của thăng, khí đất chủ thăng nhưng thăng là kết quả của giáng — nên trời đất vận hành qua nhau chứ không độc lập.

Ngô Côn cho một lời chú ngắn về thứ tự của sơ khí và trung khí trong mỗi bước: bao giờ khí cũng thăng trước rồi mới giáng, nên sơ khí là khí của đất, trung khí là khí của trời. Lời chú ấy giải quyết được một chỗ dễ nhầm trong bảng tính giờ khắc.

Các nhà chú giải cận đại đóng góp cách hiểu thực tế nhất về trung khí: sở dĩ phải đặt thêm khái niệm này là vì sáu khí phát triển đến một mức thường chuyển thành cái ngược lại, nhiệt hóa hàn và hàn hóa nhiệt. Cách giải ấy biến một quy tắc bảng biểu thành một quan sát lâm sàng mà bất cứ thầy thuốc nào cũng từng gặp.

• Cái gì mạnh quá cũng tự chuốc lấy lực kìm hãm. Công thức "thái quá thì hại, phải có cái chế ngự" mô tả một cơ chế phản hồi âm thấy được trong sinh lý, sinh thái và cả trong tổ chức công việc.
• Sự sống là vận động, ngừng vận động là ngừng sống. Bốn động tác thăng giáng ra vào là cách diễn đạt xưa của điều mà sinh học gọi là trao đổi chất và tuần hoàn.
• Hô hấp và tuần hoàn là hai chỉ dấu sinh tồn cơ bản. Ra vào ứng với hơi thở, thăng giáng ứng với sự lưu chuyển; cả hai dừng thì sự sống chấm dứt, đúng như cấp cứu ngày nay đánh giá.
• Mọi thứ đều có kỳ hạn, chỉ khác nhau ở độ dài. Nhận xét của Vương Băng về các vật chứa lớn nhỏ đều tan là một lời nhắc bình thản về giới hạn, không bi quan cũng không né tránh.
• Thời điểm cây cối nảy mầm ra hoa là thước đo khí hậu đáng tin. Phương pháp dùng vật hậu để kiểm chứng khí đến sớm hay muộn vẫn được sinh thái học sử dụng dưới tên gọi hiện đại.
• Bên trong mỗi trạng thái đã có mầm của trạng thái ngược lại. Khái niệm trung khí giải thích vì sao sốt cao có thể chuyển sang lạnh run, và vì sao không nên chỉ nhìn vào biểu hiện bề mặt.

• Thiên 66 · Thiên nguyên kỷ đại luận (天元纪大论): nêu tên thiên phù và tuế hội mà thiên này định nghĩa đầy đủ và xếp thứ bậc nguy hiểm.
• Thiên 67 · Ngũ vận hành đại luận (五运行大论): bàn vị trí trên dưới trái phải của sáu khí, là phần dẫn nhập trực tiếp cho sáu bước chủ khí ở đây.
• Thiên 70 · Ngũ thường chính đại luận (五常政大论): chứa đoạn song song về thần cơ và khí lập, bổ sung cho lời chú của Vương Băng.
• Thiên 71 · Lục nguyên chính kỷ đại luận (六元正纪大论): dùng trọn bộ bảng giờ khắc và bốn nhóm năm mà thiên này thiết lập.
• Thiên 74 · Chí chân yếu đại luận (至真要大论): khai triển cặp bản tiêu trung khí thành nguyên tắc dùng thuốc, nơi lý thuyết của thiên này đi vào thực hành.
• Thiên 65 · Tiêu bản bệnh truyền luận (标本病传论): cũng dùng cặp chữ tiêu bản nhưng theo nghĩa khác hẳn, cần đọc đối chiếu để khỏi lẫn.