Khí giao biến đại luận là thiên dài nhất trong bốn thiên đầu của bộ bảy đại luận, và cũng là thiên đưa vận khí học xuống mặt đất. Ba thiên trước dựng khung lý thuyết; thiên này hỏi một câu cụ thể: năm nay khí vận thái quá hoặc bất cập thì người ta mắc bệnh gì?

Câu trả lời được tổ chức thành mười mục — năm mục cho năm vận thái quá và năm mục cho năm vận bất cập — mỗi mục theo cùng một khuôn chặt chẽ: khí hậu năm ấy ra sao, tạng nào chịu tà, người ta mắc chứng gì, tinh tú nào ứng trên trời, nếu nặng thì thêm chứng gì, khí nào nổi lên báo phục, và cuối cùng là mạch nào tuyệt thì chết không chữa được. Đọc liền mười mục sẽ thấy đây là một bảng dự báo dịch tễ theo năm, có lẽ là bảng sớm nhất còn lại của nhân loại.

Thiên cũng chứa ba câu được trích dẫn nhiều nhất ngoài phạm vi y học. Một là yêu cầu về học vấn: "Trên biết thiên văn, dưới biết địa lý, giữa biết nhân sự, thì có thể lâu dài." Hai là nguyên tắc cân bằng: "Chính sự của năm vận như cán cân và quả cân — cao thì đè xuống, thấp thì nâng lên." Ba là tiêu chuẩn kiểm chứng: "Khéo nói về trời thì phải ứng ở người; khéo nói về xưa thì phải nghiệm ở nay; khéo nói về khí thì phải rõ ở vật."

Câu thứ ba đáng chú ý đặc biệt, vì nó đặt ra một yêu cầu kiểm chứng ngay bên trong một văn bản đầy tính suy diễn. Và thiên còn có một câu thẳng thắn hơn nữa: trong phần bàn về tinh tú, kinh văn phê thẳng những kẻ "làm giả, không xét chứng cứ, mà lại gây ấn tượng sâu với vương hầu".

释1. Đạo học phải gồm ba tầng

Hoàng Đế mở đầu bằng một bức tranh động: năm vận thay nhau cai quản, âm dương đi lại, hàn thử nối nhau; chân khí và tà khí đánh nhau, trong ngoài rời rã, sáu kinh dậy sóng như nước bị gió lớn, năm khí lệch về một bên. Rồi ông hỏi về thái quá, bất cập, về độc thắng và kiêm tính.

Hai chữ sau cần giải thích: độc thắng là khi một khí thịnh riêng rồi lấn sang địa phận khí khác; kiêm tính là khi một khí yếu quá, bị hai khí khác cùng chiếm địa phận của nó. Ví dụ: năm mộc thái quá thì mộc chiếm thổ và khinh kim — đó là độc thắng; năm mộc bất cập thì mộc bị kim lấn, lại bị thổ khinh nhờn — đó là kiêm tính.

Trước khi trả lời, Kỳ Bá và Hoàng Đế trao đổi một đoạn về đạo đức truyền thụ rất đáng đọc:

Gặp đúng người mà không dạy, gọi là mất đạo. Truyền cho không đúng người, ấy là coi thường bảo vật của trời.

Hoàng Đế tự nhận đức mình chưa đủ để nhận đạo cao, nhưng vẫn xin nghe — vì dân của ông buồn khổ vì không sống trọn tuổi trời. Lý do ấy đặt toàn bộ thiên vào đúng chỗ: đây không phải tri thức để khoe mà để cứu người.

Rồi Kỳ Bá dẫn Thượng kinh:

Đạo là trên biết thiên văn, dưới biết địa lý, giữa biết nhân sự — như thế thì có thể lâu dài.

Và ông giải nghĩa từng vế theo vị trí của khí: cái ở trên trời là thiên văn, cái ở dưới đất là địa lý, cái mà khí người thông qua biến hóa là nhân sự. Diêu Thiệu Ngu chú cụ thể hơn: thiên văn gồm tinh tú, gió mưa, hàn thử; địa lý gồm núi sông, chim cá, cỏ cây; nhân sự gồm khí huyết, hư thực, biểu lý, nghịch thuận.

Nguyên tắc then chốt được nêu ngay sau đó:

Cái thái quá thì đến trước thời trời; cái bất cập thì đến sau thời trời.

Nghĩa là: năm khí vận mạnh thì thời tiết đến sớm hơn lịch, năm khí vận yếu thì đến muộn. Đây là tiêu chí quan sát được để nhận biết loại năm, và nó nối thẳng với phép dùng vật hậu đã bàn ở thiên 68.

释2. Năm năm thái quá

Mỗi mục có cùng cấu trúc. Đây là bảng tổng hợp:

| Vận thái quá | Khí hậu | Tạng chịu tà | Chứng chính | Sao ứng | |---|---|---|---|---| | Mộc (sáu năm Nhâm) | phong khí lưu hành | tỳ thổ | đi ngoài ra đồ ăn chưa tiêu, ăn ít, mình nặng, phiền muộn, sôi bụng, bụng đầy tức | Tuế tinh | | Hỏa (sáu năm Mậu) | viêm thử lưu hành | phế kim | sốt rét, đoản khí, ho suyễn, chảy máu và ra máu, họng khô, tai điếc, nóng trong, nóng vai lưng | Huỳnh Hoặc | | Thổ (sáu năm Giáp) | mưa ẩm lưu hành | thận thủy | đau bụng, tay chân lạnh quyết, tinh thần không vui, mình nặng, phiền muộn | Trấn tinh | | Kim (sáu năm Canh) | táo khí lưu hành | can mộc | đau hai bên sườn dưới, đau mắt, đau vùng bẹn | Thái Bạch | | Thủy (sáu năm Bính) | hàn khí lưu hành | tâm hỏa | mình nóng phiền tâm, quyết lạnh, tinh thần thất thường, tim đau | Thần tinh |

Với mỗi vận, kinh văn còn nêu thêm ba lớp.

Lớp chứng nặng. Ví dụ mộc thái quá mà nặng thì bệnh nhân hay giận, chóng mặt, lên cơn điên. Trương Chí Thông giải: hay giận là bệnh của tình chí thuộc can; kinh quyết âm và mạch Đốc gặp nhau ở đỉnh đầu nên sinh chóng mặt và điên. Và Trương Giới Tân nói một câu rất đúng: cái gì quá thịnh thì tự hại mình.

Lớp hiện tượng tự nhiên. Ví dụ mộc thái quá thì khí hóa không thi hành được, khí sinh cai quản một mình; kết quả là mây và vật bay đi, cỏ cây lay động không ngừng, nặng thì bị rung mà đổ gãy. Trương Giới Tân chỉ rõ chi tiết cuối chính là dấu hiệu kim đã nổi lên báo phục mộc.

Lớp mạch tử. Đây là phần lâm sàng nhất: mộc thái quá mà mạch Xung Dương tuyệt thì chết không chữa được — vì Xung Dương thuộc mạch vị, mộc lấn thổ đến mức khí thổ đứt hẳn. Tương tự, hỏa thái quá mà mạch Thái Uyên tuyệt thì chết — Thái Uyên thuộc kinh phế, hỏa nung kim đến mức khí kim đứt.

Cấu trúc "mạch của tạng bị lấn mà tuyệt thì chết" lặp lại đủ năm lần, và nó cho thấy hệ thống có một tiêu chí tiên lượng cụ thể, kiểm tra được ngay tại giường bệnh, chứ không chỉ dự báo mơ hồ.

Một chi tiết đáng chú ý ở mục hỏa: kinh văn thêm điều kiện nếu năm ấy lại gặp thiếu âm hoặc thiếu dương tư thiên thì hai thứ hỏa hợp lại, nước suối cạn khô, vạn vật cháy héo; người bệnh thì nói sảng, nhảy nhót điên cuồng, ho suyễn có tiếng, tiêu chảy dữ dội, chảy máu không dứt. Đây chính là các năm thiên phù mà thiên 68 xếp vào loại nguy hiểm nhất — và ở đây ta thấy lý thuyết ấy được vận dụng cụ thể.

释3. Năm năm bất cập

Nửa sau của phần chính bàn về năm vận yếu. Cấu trúc phức tạp hơn vì có thêm hai lớp: thắng khí — khí khắc nó nhân lúc yếu mà lấn tới, và phục khí — khí báo thù cho nó về sau.

Lấy năm kim bất cập làm ví dụ, kinh văn diễn đạt theo trình tự thời gian rất rõ:

Mùa hạ có lệnh sáng rực và nóng nung, thì mùa đông có ứng lạnh giá nghiêm khắc. Mùa hạ nếu biến thành nung chảy thiêu đốt, thì mùa thu có báo phục bằng băng, mưa đá, sương, tuyết.

Nghĩa là: kim yếu nên hỏa lấn tới vào mùa hạ; nhưng con của kim là thủy sẽ báo phục lại bằng lạnh giá. Thắng nhẹ thì phục nhẹ, thắng nặng thì phục nặng — đúng như nguyên tắc đã nêu ở thiên 66.

Mỗi mục bất cập còn kèm ba mục định vị rất thực dụng:

| | Kim bất cập | Thủy bất cập | Thổ bất cập | |---|---|---|---| | Tai họa xảy ra ở | phương Tây | phương Bắc | bốn góc (tứ duy) | | Tạng liên quan | phế | thận | tỳ | | Bệnh ở trong | ngực, sườn, vai, lưng | lưng, cột sống, xương, tủy | tâm và bụng | | Bệnh ở ngoài | da và lông | khe thịt, bắp chân, đầu gối | cơ nhục và tứ chi |

Cụm tứ duy cần giải thích: nó chỉ bốn góc Đông Nam, Đông Bắc, Tây Nam, Tây Bắc — hoặc theo cách hiểu khác là mười tám ngày cuối của mỗi mùa, lúc khí thổ cai quản. Cả hai cách hiểu đều dẫn tới cùng một điểm: thổ không có mùa riêng mà nằm ở các chỗ chuyển tiếp.

Điểm đáng giá của các bảng này là chúng gắn dự báo khí hậu với vùng địa lý và với hệ cơ quan cụ thể. Đó là một nỗ lực xây dựng bản đồ dịch tễ theo không gian và thời gian — ý tưởng rất hiện đại, dù công cụ thì của thời cổ.

释4. Cán cân — nguyên tắc tự điều chỉnh

Sau mười mục, kinh văn dừng lại để phát biểu nguyên tắc chung, và đây là đoạn hay nhất thiên:

Chính sự của năm vận như quả cân và cán cân: cái cao thì đè xuống, cái thấp thì nâng lên; cái hóa thì ứng theo, cái biến thì báo phục.

Trương Giới Tân chú rất đẹp: đạo trời đất âm dương giống như cái cân, không được sai lệch mảy may; cái nào cao mà hoạt động quá mức thì phải đè xuống vì đó là thừa, cái nào thấp mà chìm xuống thì phải nâng lên vì đó là thiếu. Cái nào đúng đắn mà hóa thì được đáp lại bằng sự ứng theo, không có thù oán gì; cái nào tà mà gây biến thì bị báo phục.

Đây là một mô hình cân bằng động diễn đạt bằng hình ảnh đòn cân. Và kinh văn nêu luôn hậu quả khi cơ chế ấy hỏng:

Đó là cấu trúc của sinh, trưởng, hóa, thu, tàng — là lẽ thường của khí. Mất lẽ thường ấy thì khí bốn mùa của trời đất bị bế tắc.

释5. Đức, hóa, chính, lệnh, biến, sảnh

Tiếp theo là năm bảng sáu cột, mỗi bảng cho một phương. Bảng này khác bảng ở thiên 67 ở chỗ nó tách bạch hơn giữa hoạt động bình thường và sự lệch lạc:

| | Mộc | Hỏa | Thổ | Kim | Thủy | |---|---|---|---|---|---| | Đức | trải ra sự hòa | sáng tỏ | ẩm và ấm | trong sạch | lạnh | | Hóa | sinh và nở | tươi tốt rậm rạp | thịnh vượng đầy đủ | thắt chặt thu liễm | sự ngưng kết | | Chính | mở ra, bung ra | sáng rỡ | yên ổn | cứng rắn quyết đoán | yên nghỉ | | Lệnh | gió | nóng | ẩm | khô | lạnh | | Biến | rung chuyển bùng phát | nung chảy | mưa lũ tràn ngập | nghiêm khắc giết chóc | sương giá buốt | | Sảnh | tan tác rơi rụng | nóng thiêu | mưa dầm lụt lớn | già cỗi rụng rơi | băng và mưa đá |

Ba cột đầu — đức, hóa, chính — là mặt lành; lệnh là biểu hiện thường; còn biến và sảnh là mặt dữ. Sự phân tầng này cho phép mô tả cùng một khí ở các mức độ khác nhau, từ hữu ích tới tai họa. Đây là cách người xưa diễn đạt điều mà ta gọi là quan hệ liều lượng và hiệu ứng.

释6. Năm sao và một lời phê nghiêm khắc

Phần này bàn về ngũ tinh — Tuế tinh ứng mộc, Huỳnh Hoặc ứng hỏa, Trấn tinh ứng thổ, Thái Bạch ứng kim, Thần tinh ứng thủy — và cách đọc chúng như dấu hiệu.

Kinh văn mô tả các trạng thái chuyển động: sao dừng lại lâu một chỗ hoặc đi ngược mà giữ vị trí, gọi là "xem xét cái ở dưới"; sao biến mất rồi quay lại nhanh, đi theo đường cong, gọi là "tra hỏi về lỗi lầm"; sao dừng lâu rồi đi vòng, khi xa khi gần, gọi là "bàn định tai họa theo đức hạnh".

Về kích thước, có bảng quy đổi: sáng gấp đôi bình thường thì biến hóa nặng; gấp ba thì tai họa sắp bùng; nhỏ bằng nửa thì biến hóa giảm. Và một nhận xét về thị giác rất đúng: cao xa thì trông nhỏ, thấp gần thì trông to.

Nhưng chỗ đáng giá nhất của phần này là hai câu giới hạn.

Thứ nhất, khi Hoàng Đế hỏi các sao có thay đổi chuyển động theo biến cố đột ngột không, Kỳ Bá đáp rằng chúng theo trời mà thi hành, không đi loạn — và với những biến động đột ngột thì các sao không ứng. Nguyên văn:

Ứng với cái thường, không ứng với cái đột ngột.

Thứ hai, ngay sau đoạn bàn về sao, kinh văn hạ một câu phê:

[Có những kẻ] làm giả, không xét chứng cứ, mà lại gây ấn tượng sâu với vương hầu.

Hai câu này đặt cạnh nhau cho thấy người soạn thiên có ý thức phân biệt tri thức có căn cứ với thuật chiêm tinh mua vui cho giới quyền quý. Trong một văn bản dễ bị quy là mê tín, đó là chi tiết rất đáng ghi nhận.

Về phần nhân quả đạo đức — có đức thì được thưởng phúc, có lỗi thì bị phạt — lời chú của các nhà đời sau cũng nghiêng về phía trách nhiệm cá nhân: họa và phúc đều do chính con người mời tới.

释7. Ba câu kết về phương pháp

Phần cuối, sau khi Kỳ Bá nêu nguyên tắc rằng đức hóa chính lệnh tai biến không thể tăng thêm cho nhau, thắng phục thịnh suy không thể làm nhau lớn thêm, Hoàng Đế tổng kết bằng đoạn được dẫn nhiều nhất:

Khéo nói về trời thì tất phải ứng ở người. Khéo nói về xưa thì tất phải nghiệm ở nay. Khéo nói về khí thì tất phải rõ ở vật.

Khéo nói về sự ứng thì hợp nhất với biến hóa của trời đất. Khéo nói về biến hóa thì thấu suốt cơ cấu của thần minh.

Ba vế đầu là ba tiêu chuẩn kiểm chứng: lý thuyết về trời phải kiểm được ở người; lý thuyết về quá khứ phải nghiệm được ở hiện tại; lý thuyết về cái vô hình phải hiện ra ở cái hữu hình. Đây là yêu cầu mà bất cứ hệ thống tri thức nào cũng nên tự đặt cho mình.

Kinh văn chốt phần chẩn đoán bằng một nguyên tắc ngắn:

Các khí chế ngự được nhau thì hòa; không chế ngự được nhau thì bệnh. Nếu lại bị tà xâm hai lần thì bệnh nặng.

Và thiên khép lại bằng nghi thức: Hoàng Đế chọn ngày tốt, cất sách vào Linh Thất, sáng nào cũng đọc, đặt tên là Khí giao biến; ai chưa trai giới thì không dám mở, và phải rất thận trọng khi truyền lại.

Chi tiết "sáng nào cũng đọc" đáng chú ý hơn vẻ ngoài: nó cho thấy văn bản này được xem như tài liệu phải ôn đi ôn lại, không phải đọc một lần là xong.

• 上知天文，下知地理，中知人事，可以长久 · Thượng tri thiên văn, hạ tri địa lý, trung tri nhân sự, khả dĩ trường cửu · Trên biết thiên văn, dưới biết địa lý, giữa biết nhân sự thì có thể lâu dài. → Yêu cầu học vấn ba tầng, được dẫn suốt trong và ngoài y học.
• 得其人不教，是谓失道；传非其人，慢泄天宝 · Đắc kỳ nhân bất giáo, thị vị thất đạo; truyền phi kỳ nhân, mạn tiết thiên bảo · Gặp đúng người mà không dạy là mất đạo, truyền cho không đúng người là coi thường bảo vật của trời. → Nguyên tắc đạo đức trong việc truyền thụ tri thức.
• 太过者先天，不及者后天 · Thái quá giả tiên thiên, bất cập giả hậu thiên · Cái thái quá thì đến trước thời trời, cái bất cập thì đến sau. → Tiêu chí quan sát được để nhận biết loại năm.
• 五运之政，犹权衡也；高者抑之，下者举之；化者应之，变者复之 · Ngũ vận chi chính, do quyền hành dã; cao giả ức chi, hạ giả cử chi; hóa giả ứng chi, biến giả phục chi · Chính sự của năm vận như cán cân quả cân: cao thì đè xuống, thấp thì nâng lên; hóa thì ứng theo, biến thì báo phục. → Mô hình cân bằng động, đoạn hay nhất của thiên.
• 失常则天地四塞矣 · Thất thường tắc thiên địa tứ tắc hĩ · Mất lẽ thường thì khí bốn mùa của trời đất bế tắc. → Hậu quả khi cơ chế tự điều chỉnh hỏng.
• 应常不应卒 · Ứng thường bất ứng thốt · Ứng với cái thường, không ứng với cái đột ngột. → Giới hạn tự đặt cho phép xem sao, phân biệt với thuật chiêm tinh tùy tiện.
• 善言天者，必应于人；善言古者，必验于今；善言气者，必彰于物 · Thiện ngôn thiên giả, tất ứng ư nhân; thiện ngôn cổ giả, tất nghiệm ư kim; thiện ngôn khí giả, tất chương ư vật · Khéo nói về trời thì phải ứng ở người, khéo nói về xưa thì phải nghiệm ở nay, khéo nói về khí thì phải rõ ở vật. → Ba tiêu chuẩn kiểm chứng, câu quan trọng nhất về phương pháp trong Nội Kinh.
• 善言应者，同天地之化；善言化言变者，通神明之理 · Thiện ngôn ứng giả, đồng thiên địa chi hóa; thiện ngôn hóa ngôn biến giả, thông thần minh chi lý · Khéo nói về sự ứng thì hợp với biến hóa trời đất, khéo nói về hóa và biến thì thấu cơ cấu thần minh. → Vế tiếp của câu trên, nâng yêu cầu lên tầng nhận thức.
• 气相胜者和，不相胜者病，重感于邪则甚也 · Khí tương thắng giả hòa, bất tương thắng giả bệnh, trùng cảm ư tà tắc thậm dã · Các khí chế ngự được nhau thì hòa, không chế ngự được nhau thì bệnh, bị tà xâm hai lần thì nặng. → Nguyên tắc chẩn đoán rút gọn của cả thiên.
• 德化者气之祥，政令者气之章，变易者复之纪，灾眚者伤之始 · Đức hóa giả khí chi tường, chính lệnh giả khí chi chương, biến dịch giả phục chi kỷ, tai sảnh giả thương chi thủy · Đức và hóa là điềm lành của khí, chính và lệnh là biểu hiện của khí, biến đổi là mối của báo phục, tai họa là khởi đầu của tổn thương. → Phân tầng bốn mức biểu hiện của cùng một khí.

| Thuật ngữ | Chữ Hán | Giải nghĩa | |---|---|---| | Khí giao biến | 气交变 | Biến động xảy ra ở vùng khí trời và khí đất giao nhau, tức nơi con người sống | | Thái quá | 太过 | Vận của năm mạnh quá mức; ứng với các năm có can dương Giáp, Bính, Mậu, Canh, Nhâm | | Bất cập | 不及 | Vận của năm yếu dưới mức; ứng với các năm có can âm | | Độc thắng | 独胜 | Một khí thịnh riêng rồi lấn sang địa phận khí khác | | Kiêm tính | 兼并 | Một khí yếu quá bị hai khí khác cùng chiếm địa phận | | Thắng khí và phục khí | 胜气 · 复气 | Khí lấn tới khi một hành yếu, và khí báo thù cho hành ấy về sau | | Tứ duy | 四维 | Bốn góc; cũng chỉ mười tám ngày cuối mỗi mùa, lúc khí thổ cai quản | | Ngũ tinh | 五星 | Tuế tinh, Huỳnh Hoặc, Trấn tinh, Thái Bạch, Thần tinh ứng với năm vận | | Đức, hóa, chính, lệnh, biến, sảnh | 德化政令变眚 | Sáu mức biểu hiện của mỗi khí, từ có ích tới gây tai họa | | Quyền hành | 权衡 | Quả cân và cán cân; hình ảnh cho cơ chế tự điều chỉnh của khí | | Linh Thất | 灵室 | Phòng cất giữ sách quý của Hoàng Đế, nơi thiên này được lưu |

Vương Băng chú suốt thiên theo lối gắn từng chứng với đường kinh và từng hiện tượng tự nhiên với quan hệ ngũ hành. Đóng góp cụ thể nhất của ông là chỉ rõ vị trí các huyệt dùng làm mạch tử: Xung Dương thuộc mạch vị, Thái Uyên thuộc mạch phế. Nhờ đó tiêu chí tiên lượng của thiên không còn trừu tượng mà thành một thao tác bắt mạch cụ thể. Ông cũng giải thích vì sao các năm Mậu Ngọ, Mậu Tý, Mậu Dần, Mậu Thân lại nguy hiểm đặc biệt: đó là các năm hai thứ hỏa hợp lại.

Trương Giới Tân cho lời chú hay nhất về đoạn cán cân, và ông thêm một chi tiết đạo đức đáng chú ý: cái hóa thì được đáp lại bằng sự ứng theo, không có thù oán gì; chỉ cái gây biến mới bị báo phục. Nghĩa là cơ chế báo phục trong tự nhiên không phải là trừng phạt mù quáng mà là phản ứng tương xứng. Ông cũng liên tục chỉ ra chỗ nào trong mô tả hiện tượng tự nhiên là dấu hiệu khí báo phục đã nổi lên, giúp người đọc nhận ra lớp cấu trúc ẩn dưới các câu tả cảnh.

Trương Chí Thông nêu một nguyên lý ngắn mà bao trùm cả phần thái quá: cái gì quá thịnh thì tự hại mình. Nhờ câu ấy, người đọc hiểu vì sao mỗi mục thái quá đều kết thúc bằng chứng của chính hành đang mạnh chứ không phải của hành bị lấn. Ông cũng giải rõ trình tự thắng phục trong các năm bất cập theo chuỗi thời gian mùa vụ.

Diêu Thiệu Ngu cho định nghĩa cụ thể nhất cho ba tầng thiên văn, địa lý và nhân sự, liệt kê rõ từng nhóm hiện tượng thuộc về mỗi tầng. Định nghĩa ấy biến một câu khẩu hiệu thành một chương trình học tập có nội dung.

Các nhà nghiên cứu Trung y hiện đại đóng góp cách hiểu rõ ràng về độc thắng và kiêm tính bằng ví dụ năm mộc, và họ cũng nhận xét đúng về ý nghĩa y học của câu mở đầu: khi khí hậu biến động bất thường, tà khí thiên thắng xuất hiện và giao tranh với chính khí trong thân người, làm rối loạn sự phối hợp giữa trong và ngoài. Cách diễn đạt ấy nối được ngôn ngữ cổ với mô tả bệnh lý ngày nay.

• Biến động khí hậu bất thường kéo theo mô hình bệnh tật đặc trưng. Dù bảng dự báo cụ thể của thiên khó kiểm chứng, quan sát nền là đúng và đang được dịch tễ học khí hậu nghiên cứu.
• Thời tiết đến sớm hay muộn so với lịch là một chỉ dấu đáng theo dõi. Nguyên tắc "thái quá đến trước, bất cập đến sau" vẫn dùng được như một cách nhận xét về năm.
• Hệ thống khỏe mạnh là hệ thống có cơ chế tự điều chỉnh. Hình ảnh cán cân "cao thì đè xuống, thấp thì nâng lên" áp dụng cho sinh lý, cho quản lý và cho chính sách.
• Lý thuyết phải kiểm được bằng thực tế. Ba tiêu chuẩn "ứng ở người, nghiệm ở nay, rõ ở vật" là bộ lọc hữu ích cho bất cứ khẳng định nào về sức khỏe.
• Cùng một yếu tố ở mức khác nhau có thể có lợi hoặc gây hại. Thang sáu bậc đức hóa chính lệnh biến sảnh là cách nói xưa của quan hệ liều lượng và hiệu ứng.
• Cảnh giác với những tuyên bố không xét chứng cứ nhưng gây ấn tượng mạnh. Lời phê trong thiên về những kẻ làm giả mà thuyết phục được vương hầu vẫn đúng với thị trường thông tin sức khỏe ngày nay.

• Thiên 66 · Thiên nguyên kỷ đại luận (天元纪大论): nêu nguyên tắc thái quá bất cập luân phiên mà thiên này khai triển thành mười mục cụ thể.
• Thiên 67 · Ngũ vận hành đại luận (五运行大论): nêu cặp thừa và vũ, tức phần lý thuyết cho toàn bộ cơ chế thắng phục ở đây.
• Thiên 68 · Lục vi chỉ đại luận (六微旨大论): nêu nguyên tắc thái quá thì hại và phân loại năm thiên phù, cả hai đều được vận dụng trong thiên này.
• Thiên 70 · Ngũ thường chính đại luận (五常政大论): tiếp nối trực tiếp, bàn về ba loại bình khí, thái quá, bất cập theo một cách tổ chức khác.
• Thiên 5 · Âm dương ứng tượng đại luận (阴阳应象大论): nguồn của bảng năm phương mà thiên này mở rộng thành sáu cột đức hóa chính lệnh biến sảnh.
• Thiên 75 · Trứ chí giáo luận (著至教论): chứa lại câu "trên biết thiên văn, dưới biết địa lý, giữa biết nhân sự", cho thấy đây là công thức lưu truyền trong giới y gia.