Ngũ thường chính đại luận là thiên dài nhất trong bảy đại luận, và cũng là thiên có nội dung đa dạng nhất. Nó bắt đầu bằng việc đặt tên cho mười lăm loại năm, đi qua các bảng thuộc tính chi tiết, rồi rẽ sang hai chủ đề bất ngờ mà chính là phần giá trị nhất: địa lý y học và nguyên tắc dùng thuốc.

Phần đặt tên rất đặc trưng cho lối tư duy phương Đông: mỗi hành trong ba trạng thái — bình khí, bất cập, thái quá — đều có một tên riêng gồm hai chữ, gợi hình và gợi cảm. Năm mộc bình khí gọi là Phu hòa (trải ra sự hòa), mộc yếu gọi là Ủy hòa (bỏ mất sự hòa), mộc mạnh gọi là Phát sinh. Mười lăm cái tên ấy là một bảng phân loại khí hậu năm bằng ngôn ngữ thơ.

Nhưng đoạn khiến thiên này được nhớ nằm ở nửa sau. Đó là nhận xét rằng người ở vùng cao sống thọ hơn người ở vùng thấp, và rằng cùng một bệnh ở Tây Bắc và Đông Nam phải chữa khác nhau — một trong những phát biểu sớm nhất về ảnh hưởng của địa lý lên sức khỏe.

Và đoạn nổi tiếng nhất là bảng liều dùng thuốc: thuốc rất độc thì trừ bệnh đi sáu phần mười là dừng, rồi dùng ngũ cốc, thịt, quả, rau mà bồi cho hết. Kèm theo là ba lời cấm — chớ đánh vào sự hòa của trời, chớ làm cái thịnh thêm thịnh, chớ làm cái hư thêm hư — và một câu kết đẹp bậc nhất Nội Kinh: "Không thể thay thế sự hóa của tự nhiên, không thể trái với thời."

释1. Mười lăm cái tên

Hoàng Đế hỏi tên gọi và cách sắp xếp của các năm bình khí. Kỳ Bá đáp bằng ba bảng:

| Hành | Bình khí | Bất cập | Thái quá | |---|---|---|---| | Mộc | Phu hòa trải ra sự hòa | Ủy hòa bỏ mất sự hòa | Phát sinh bùng lên sinh sôi | | Hỏa | Thăng minh vươn lên sáng tỏ | Phục minh ánh sáng ẩn đi | Hách hi rực nắng chói chang | | Thổ | Bị hóa đầy đủ mà hóa | Ti giám trông coi ở thế thấp | Đôn phụ gò đống cao dày | | Kim | Thẩm bình giữ được sự bằng | Tòng cách chịu để biến đổi | Kiên thành cứng rắn mà thành | | Thủy | Tĩnh thuận lặng lẽ thuận theo | Hạc lưu dòng chảy khô cạn | Lưu diễn nước tràn lan rộng |

Các tên này không phải nhãn tùy tiện. Vương Băng giải từng cái: thủy thì thân trong lặng và thuận theo hình của vật chứa nó, nên bình khí gọi là Tĩnh thuận; kim thì khí trong sạch, hướng tới sự bằng và ổn định, nên gọi là Thẩm bình. Trương Giới Tân giải Bị hóa rất hay: thổ chứa muôn vật, không gì là không có sẵn; thổ sinh muôn vật, không gì là không hóa.

Riêng Tòng cách đáng dừng lại. Trương Giới Tân giải: bản tính của kim là cứng; khi khí kim không đủ thì nó chịu để hỏa biến đổi mà thay hình. Cái tên ấy mô tả chính xác trạng thái một yếu tố yếu đi và buộc phải thích nghi.

释2. Bảng thuộc tính cho từng loại năm

Phần lớn nửa đầu thiên là các bảng liệt kê chi tiết, mỗi loại năm hơn hai mươi mục. Lấy năm mộc bình khí làm ví dụ:

| Mục | Phu hòa | |---|---| | Khí | ngay thẳng | | Tính | mềm thuận | | Dụng | cong và thẳng | | Hóa | sinh ra và nở rộ | | Loại | cây cối | | Chính | bung ra và tỏa rộng | | Hậu | ấm và hòa | | Lệnh | gió | | Tạng | can, mà can thì sợ khí mát | | Chủ | mắt | | Cốc | vừng | | Quả | mận | | Loại quả | quả có hạch | | Mùa ứng | xuân | | Loài vật | loài có lông | | Gia súc | chó | | Sắc | xanh | | Nuôi | gân | | Bệnh | căng tức bên trong, đầy tức chống lên | | Vị | chua | | Âm | giốc | | Số | tám |

Những bảng này lặp lại cho cả mười lăm loại năm, và đó là lý do thiên dài tới mức khó đọc liền mạch. Nhưng chúng cho thấy một tham vọng rõ ràng: xây một bảng tra cứu toàn diện nối khí hậu với cây trồng, vật nuôi, màu sắc, mùi vị, tạng phủ và chứng bệnh.

Vài lời chú nhỏ trong phần này khá thú vị. Về quả có hạch, Cao Sĩ Tông giải: trong hạch có hạt, là cái gốc sinh ra cây, nên quả có hạch thuộc mộc. Về việc can sợ khí mát, ông nói gọn: can sợ mát cũng như mộc sợ kim.

释3. Sáu khí tư thiên và bệnh tương ứng

Sau các bảng theo vận là phần theo khí. Với mỗi khí tư thiên, kinh văn mô tả một chuỗi: khí ấy giáng xuống, tạng nào của người dâng lên đáp ứng, hành nào bị tai họa, thời tiết ra sao, người ta mắc bệnh gì, rồi khí báo phục kéo theo bệnh gì nữa.

Lấy thái dương tư thiên làm ví dụ:

Thái dương tư thiên, hàn khí giáng xuống, thì tâm khí dâng lên đáp ứng; lửa lại sáng rực, khí đỏ dâng lên, nên kim gặp tai họa. Lạnh và mát đến luôn, thắng thì nước đóng băng. Khí hỏa dâng cao mà sáng; tâm nóng phiền, họng khô hay khát, ngạt mũi hắt hơi, hay buồn và ngáp nhiều. Nhiệt khí đi càn nên hàn quay lại báo phục, sương xuống trái mùa, người ta hay quên, nặng thì đau tim.

Rồi nửa sau của năm, khi thái âm tại tuyền: đất ẩm ướt, nước dâng tràn, uống nước vào thì tích lại trong người, bụng đầy không ăn được, da tê, thịt mất cảm giác, gân mạch không thông, nặng thì phù thũng và mọc nhọt ở phía sau thân.

Cấu trúc "khí trời giáng xuống thì tạng người dâng lên đáp ứng" xuất hiện đủ sáu lần và là mô hình trung tâm của phần này. Cao Sĩ Tông giải rất rõ: khí tư thiên chế ước thân người; người chịu sự chế ước ấy nên khí của tạng tương ứng dâng lên theo. Đây là một cách diễn đạt cụ thể cho nguyên tắc thiên nhân tương ứng.

释4. Năm loài và sự sinh trưởng của chúng

Một phần riêng bàn về năm loài: loài có lông, loài có vũ, loài trần trụi, loài có vảy, loài có mai. Với mỗi khí tư thiên và tại tuyền, kinh văn ghi loài nào yên ổn, loài nào sinh sôi, loài nào không thành.

Ví dụ: thiếu âm tư thiên thì loài có vũ yên ổn, loài có mai sinh ra, loài có lông không thành; thiếu âm tại tuyền thì loài có vũ sinh ra, loài có mai giảm bớt và không sinh.

Nguyên tắc chi phối được nêu rõ ở cuối:

Khí của đất chế ngự cái mà nó thắng; khí của trời chế ngự cái mà nó bị thắng. Trời chế ngự màu sắc, đất chế ngự hình thể.

Trương Giới Tân giải: màu sắc thuộc khí, mà khí có gốc ở trời; hình thể thuộc chất, mà chất có gốc ở đất. Phương Dược Trung diễn giải theo thời gian: màu sắc của sinh vật hình thành trong nửa đầu năm nên liên quan tới khí tư thiên; hình thể chín muồi trong nửa cuối năm nên liên quan tới khí tại tuyền.

Con người được xếp vào loài trần trụi cùng với ếch nhái. Chi tiết ấy nhắc rằng trong hệ thống này, người là một loài trong năm loài, không đứng ngoài.

释5. Nội căn và ngoại căn

Đoạn tiếp theo lặp lại và mở rộng khái niệm đã nêu ở thiên 68:

Cái bắt rễ bên trong gọi là thần cơ; thần lìa đi thì cơ dừng lại. Cái bắt rễ bên ngoài gọi là khí lập; khí ngừng thì sự hóa dứt.

Trương Giới Tân phân định rõ: gốc sinh khí của mọi loài có huyết, có khí, có tim, có ý thức thì cất ở năm tạng bên trong, do thần làm chủ, nên gọi là nội căn. Còn gốc sinh hóa của cây cỏ không có ý thức thì dựa vào biến hóa của khí bên ngoài; sự sống của chúng nương vào vỏ và da, nên gọi là ngoại căn.

Sự phân đôi này là một nỗ lực nghiêm túc nhằm phân loại sự sống theo cơ chế duy trì, và nó vẫn hợp lý: động vật cần trao đổi chất chủ động, thực vật phụ thuộc vào điều kiện môi trường.

释6. Địa lý y học — phần giá trị nhất

Đây là chỗ thiên rời khỏi bảng biểu và nói điều có thể kiểm chứng.

Sự bất đối xứng của địa hình. Kinh văn nhận xét rằng ở vùng Trung Nguyên, đất Tây Bắc cao, đất Đông Nam thấp; phía Tây mát, phía Bắc lạnh, phía Đông ấm, phía Nam nóng. Từ đó:

Đông Nam thuộc dương; dương thì tinh của nó ban xuống dưới, nên bên phải nóng bên trái ấm. Tây Bắc thuộc âm; âm thì tinh của nó dâng lên trên, nên bên trái lạnh bên phải mát.

Quy luật cao thấp. Rồi kinh văn rút ra một nguyên tắc rất gọn:

Đất có chỗ cao chỗ thấp, khí có ấm có mát. Chỗ cao thì khí lạnh, chỗ thấp thì khí nóng.

Đây là một quan sát đúng về gradient nhiệt theo độ cao, ghi lại từ hơn hai nghìn năm trước.

Bệnh khác nhau theo vùng. Hệ quả lâm sàng được nêu ngay:

Người đi tới nơi lạnh và mát thì mắc chứng trướng; người đi tới nơi ấm và nóng thì mắc chứng lở loét. Cho chứng trướng đi tả thì hết; cho chứng lở ra mồ hôi thì khỏi.

Vương Băng giải cơ chế rất hợp lý: nơi lạnh thì tấu lý thường đóng, dương khí không tán ra được nên đầy trướng bụng; nơi ẩm nóng thì tấu lý thường mở, dương khí tán đi nên da sinh lở. Cho nên chữa chứng trướng bằng cách tả để trung khí không còn thừa, chữa chứng lở bằng cách ra mồ hôi để dương khí tiết ra ngoài.

Tuổi thọ khác nhau theo vùng. Hoàng Đế hỏi thẳng về thọ yểu, và câu trả lời là:

Nơi âm tinh dâng lên thì người ta sống thọ; nơi dương tinh ban xuống thì người ta chết sớm.

Và nói rõ hơn ở đoạn sau:

Người ở vùng cao thì khí khiến họ thọ; người ở vùng thấp thì khí khiến họ yểu. Có khác biệt tùy khoảng cách xa gần: cách nhau ít thì chênh lệch ít, cách nhau nhiều thì chênh lệch nhiều.

Vương Băng giải: ở vùng âm thì dương khí không bị tiết bừa, hàn khí bị giữ ngoài, tà ít đánh vào, chính khí giữ vững nên sống lâu; ở vùng dương thì dương khí tán phát quá độ, lại hay bị thấp và phong xâm, chân khí kiệt lệch nên chết sớm. Ông còn đưa ra một khẳng định thực nghiệm: người Tây Bắc Trung Quốc phần lớn sống thọ, người Đông Nam phần lớn chết sớm.

Dù kết luận cụ thể ấy cần xét lại bằng số liệu, điều đáng ghi nhận là phương pháp: người xưa đặt câu hỏi về chênh lệch tuổi thọ theo vùng, đưa ra giả thuyết về cơ chế, và viện dẫn quan sát để kiểm chứng. Đó là cấu trúc của một nghiên cứu dịch tễ.

Và câu chốt của phần này nêu yêu cầu đối với thầy thuốc:

Người chữa bệnh phải thông hiểu đạo trời và cấu trúc của đất, sự thay nhau thắng của âm dương, khí đến sớm hay muộn, người thọ hay yểu, và thời kỳ sinh hóa lặp lại. Như thế mới hiểu được hình và khí của con người.

释7. Sáu khí tại tuyền và tính chất của dược liệu

Một phần riêng bàn về ảnh hưởng của khí tại tuyền lên dược liệu mọc trong năm ấy. Ví dụ:

| Khí tại tuyền | Không sinh ra | Vị bị chế | Chủ về vị | Ngũ cốc | |---|---|---|---|---| | Thái dương | thuốc có nhiệt độc | đắng | nhạt và mặn | vàng và đen | | Quyết âm | thuốc có lương độc | ngọt | chua và đắng | xanh và đỏ | | Thiếu âm | thuốc có hàn độc | cay | cay, đắng, ngọt | trắng và đỏ | | Thái âm | thuốc có táo độc | mặn | ngọt và mặn | vàng và đen |

Ý tưởng nền là: khí hậu của năm quyết định tính chất của cây thuốc mọc trong năm ấy. Đây là một giả thuyết hoàn toàn hợp lý về mặt sinh học — thành phần hoạt chất của dược liệu quả thật thay đổi theo điều kiện sinh trưởng — dù cách quy chiếu qua ngũ hành thì cần kiểm chứng riêng.

Có một nhận xét tinh tế ở mục quyết âm: năm ấy khí tập trung, vị thuần chính, vì khí tại tuyền và khí ở giữa không phải hai thứ khác nhau nên không có sự tranh giành. Các năm khác thì trên dưới chế ngự nhau nên đều có khí trung gian và vị trung gian.

释8. Nguyên tắc điều trị theo vùng và theo hướng bệnh

Kinh văn nêu một chuỗi nguyên tắc rất thực dụng.

Theo chiều bổ tả:

Muốn bổ cho trên dưới thì thuận theo chúng; muốn trị cho trên dưới thì làm trái chúng. Tùy theo có hàn hay nhiệt, thịnh hay suy mà điều chỉnh.

Theo vị trí bệnh khi khí đi ngược:

Bệnh ở trên thì lấy từ dưới; bệnh ở dưới thì lấy từ trên; bệnh ở giữa thì lấy từ hai bên.

Cao Sĩ Tông giải: khí bế tắc ở trên thì phải làm cho nó giáng xuống; bế tắc ở dưới thì phải làm cho nó thăng lên. Trương Chí Thông thêm một cách hiểu quan trọng: có khi chỗ bệnh phát ra không phải chỗ bệnh gốc, nên phải chữa ở nơi khác với nơi biểu hiện.

Theo nhiệt độ của thuốc khi uống:

Nhiệt chữa bằng hàn thì uống lúc ấm. Hàn chữa bằng nhiệt thì uống lúc mát. Ôn chữa bằng lương thì uống lúc lạnh. Lương chữa bằng ôn thì uống lúc nóng.

Quy tắc này rất đáng chú ý vì nó bàn về cách uống chứ không phải bài thuốc. Ý tưởng là làm cho thuốc không bị cơ thể kháng cự ngay từ đầu — thuốc mát cho người nóng thì uống lúc còn ấm để dễ tiếp nhận. Đây là một mẹo lâm sàng tinh tế mà đời sau vẫn dùng.

Với người bệnh lâu ngày: kinh văn dặn dùng thuốc trừ bệnh, rồi dùng chế độ ăn để tiếp nối, cho uống nước để thấm nhuần, điều hòa cả trong lẫn ngoài thì mới khỏi hẳn.

释9. Bảng liều thuốc theo độ độc

Đây là đoạn nổi tiếng nhất của thiên và được dẫn trong hầu hết sách Đông y:

Bệnh chữa bằng thuốc rất độc thì trừ đi sáu phần mười. Bệnh chữa bằng thuốc độc vừa thì trừ đi bảy phần mười. Bệnh chữa bằng thuốc ít độc thì trừ đi tám phần mười. Bệnh chữa bằng thuốc không độc thì trừ đi chín phần mười. Rồi dùng ngũ cốc, thịt, quả, rau mà bồi cho hết. Chớ để vượt quá giới hạn ấy, kẻo hại chính khí.

Nguyên tắc này có ba tầng ý nghĩa.

Thứ nhất, nó thừa nhận rằng thuốc mạnh có hại, và cái hại ấy tỉ lệ với sức mạnh. Thuốc càng độc thì càng phải dừng sớm.

Thứ hai, nó xác định rõ phần còn lại do cơ thể tự lo, với sự hỗ trợ của dinh dưỡng. Bốn chữ "cốc, nhục, quả, thái" là một công thức dinh dưỡng cân đối đáng ngạc nhiên về mức độ hiện đại.

Thứ ba, nó cho phép lặp lại liệu trình nếu chưa khỏi, nhưng với điều kiện: trước hết phải nắm được khí của năm.

Rồi tới ba lời cấm:

Chớ đánh vào sự hòa của trời. Chớ làm cái thịnh thêm thịnh, chớ làm cái hư thêm hư, kẻo đẩy người ta vào tai họa chết yểu. Chớ mời tà vào, chớ làm mất chính khí, kẻo cắt đứt tuổi thọ của người.

Cụm "vô phạt thiên hòa" — chớ đánh vào sự hòa của trời — được một nhà nghiên cứu hiện đại đối chiếu với câu nói phương Tây: thầy thuốc là người phục vụ tự nhiên. Sự trùng hợp ấy đáng chú ý.

释10. Câu kết: không thể thay tự nhiên, không thể trái thời

Đoạn cuối thiên là một trao đổi ngắn mà hay.

Hoàng Đế hỏi: có người bệnh lâu ngày, khí đã thuận trở lại mà vẫn chưa khỏe, bệnh đã lui mà người vẫn gầy mòn — vì sao?

Kỳ Bá đáp:

Không thể thay thế sự hóa của tự nhiên; không thể trái với thời.

Rồi ông giải: khi kinh lạc đã thông, khí huyết đã thuận, chỗ thiếu hụt đã trở lại bình thường thì người ấy đã như mọi người khỏe mạnh. Việc còn lại là nuôi dưỡng và điều hòa, nghỉ ngơi mà đợi đúng thời, cẩn thận giữ khí cho khỏi lệch. Làm được thế thì hình thể sẽ tốt lên và sinh khí sẽ lớn dần — người làm được vậy gọi là thánh vương.

Vương Băng chú một câu rất hay: người thợ vụng mà thay chỗ người thợ cả thì tất làm đứt tay; sức người sao thay được khí của tạo hóa? Sinh, trưởng, thu, tàng ứng với biến hóa bốn mùa; kẻ trí lớn nhất cũng không thể tới trước thời hạn của chúng.

Thiên kết bằng lời dẫn từ sách Đại yếu:

Chớ thay thế sự hóa, chớ trái với thời. Cốt phải nuôi, cốt phải hòa, mà đợi nó hồi phục.

Đây là lời khuyên sâu sắc nhất mà một văn bản y học có thể đưa ra về giai đoạn dưỡng bệnh: giai đoạn ấy không tăng tốc được, chỉ có thể hỗ trợ.

• 高者气寒，下者气热 · Cao giả khí hàn, hạ giả khí nhiệt · Chỗ cao thì khí lạnh, chỗ thấp thì khí nóng. → Ghi nhận sớm về sự thay đổi nhiệt độ theo độ cao.
• 阴精所奉其人寿，阳精所降其人夭 · Âm tinh sở phụng kỳ nhân thọ, dương tinh sở giáng kỳ nhân yểu · Nơi âm tinh dâng lên thì người thọ, nơi dương tinh ban xuống thì người yểu. → Phát biểu sớm nhất về khác biệt tuổi thọ theo vùng địa lý.
• 地有高下，气有温凉 · Địa hữu cao hạ, khí hữu ôn lương · Đất có cao thấp, khí có ấm mát. → Nguyên tắc nền của địa lý y học.
• 必先岁气，无伐天和 · Tất tiên tuế khí, vô phạt thiên hòa · Trước hết phải nắm khí của năm, chớ đánh vào sự hòa của trời. → Lời cấm quan trọng nhất về thái độ của người điều trị.
• 无盛盛，无虚虚，而遗人夭殃 · Vô thịnh thịnh, vô hư hư, nhi di nhân yểu ương · Chớ làm cái thịnh thêm thịnh, chớ làm cái hư thêm hư, kẻo để lại cho người tai họa chết yểu. → Cảnh báo về sai lầm cơ bản nhất trong biện chứng.
• 大毒治病，十去其六；常毒治病，十去其七；小毒治病，十去其八；无毒治病，十去其九 · Đại độc trị bệnh, thập khứ kỳ lục; thường độc trị bệnh, thập khứ kỳ thất; tiểu độc trị bệnh, thập khứ kỳ bát; vô độc trị bệnh, thập khứ kỳ cửu · Thuốc rất độc thì trừ sáu phần mười, độc vừa bảy phần, ít độc tám phần, không độc chín phần. → Bảng liều dùng thuốc nổi tiếng nhất của Đông y.
• 谷肉果菜，食养尽之，无使过之，伤其正也 · Cốc nhục quả thái, thực dưỡng tận chi, vô sử quá chi, thương kỳ chính dã · Dùng ngũ cốc, thịt, quả, rau mà nuôi cho hết bệnh; chớ để quá mức kẻo hại chính khí. → Công thức dinh dưỡng cân đối và lời nhắc về giới hạn của thuốc.
• 化不可代，时不可违 · Hóa bất khả đại, thời bất khả vi · Không thể thay thế sự hóa của tự nhiên, không thể trái với thời. → Câu kết của thiên, nguyên tắc lớn nhất về giai đoạn hồi phục.
• 必养必和，待其来复 · Tất dưỡng tất hòa, đãi kỳ lai phục · Cốt phải nuôi, cốt phải hòa, mà đợi nó hồi phục. → Lời dẫn từ sách Đại yếu, phương châm của giai đoạn dưỡng bệnh.
• 根于中者，命曰神机，神去则机息；根于外者，命曰气立，气止则化绝 · Căn ư trung giả, mệnh viết thần cơ, thần khứ tắc cơ tức; căn ư ngoại giả, mệnh viết khí lập, khí chỉ tắc hóa tuyệt · Cái bắt rễ bên trong gọi là thần cơ, thần đi thì cơ dừng; cái bắt rễ bên ngoài gọi là khí lập, khí ngừng thì hóa dứt. → Phân loại sự sống theo cơ chế duy trì.

| Thuật ngữ | Chữ Hán | Giải nghĩa | |---|---|---| | Bình khí | 平气 | Năm mà vận không thái quá cũng không bất cập; trạng thái lý tưởng | | Phu hòa, Thăng minh, Bị hóa, Thẩm bình, Tĩnh thuận | 敷和 升明 备化 审平 静顺 | Tên năm loại năm bình khí của mộc, hỏa, thổ, kim, thủy | | Ủy hòa, Phục minh, Ti giám, Tòng cách, Hạc lưu | 委和 伏明 卑监 从革 涸流 | Tên năm loại năm bất cập | | Phát sinh, Hách hi, Đôn phụ, Kiên thành, Lưu diễn | 发生 赫曦 敦阜 坚成 流衍 | Tên năm loại năm thái quá | | Ngũ trùng | 五虫 | Năm loài: có lông, có vũ, trần trụi, có vảy, có mai; người thuộc loài trần trụi | | Thần cơ và khí lập | 神机 · 气立 | Cơ chế sống bắt rễ bên trong của động vật và bắt rễ bên ngoài của thực vật | | Đại độc, thường độc, tiểu độc, vô độc | 大毒 常毒 小毒 无毒 | Bốn mức độc tính của thuốc, quyết định liều dùng tối đa | | Thiên hòa | 天和 | Sự hòa hợp của tự nhiên; điều mà thầy thuốc không được đánh vào | | Âm tinh và dương tinh | 阴精 · 阳精 | Khí âm dâng lên ở vùng cao và khí dương ban xuống ở vùng thấp | | Tấu lý khai hợp | 腠理开合 | Sự đóng mở của lỗ chân lông; cơ chế giải thích bệnh khác nhau theo vùng |

Vương Băng đóng góp lớn nhất ở phần địa lý y học. Ông giải cơ chế vì sao vùng lạnh sinh chứng trướng và vùng nóng sinh chứng lở bằng sự đóng mở của tấu lý — một lập luận sinh lý mạch lạc và kiểm chứng được. Ông cũng đưa ra khẳng định thực nghiệm về tuổi thọ Tây Bắc và Đông Nam, dù kết luận ấy cần xét lại thì cách làm vẫn đáng ghi nhận: viện dẫn quan sát thực tế để hậu thuẫn một luận điểm lý thuyết.

Lời chú hay nhất của ông nằm ở cuối thiên, khi giải câu "không thể thay sự hóa": người thợ vụng thay chỗ thợ cả thì tất làm đứt tay; sức người sao thay được khí của tạo hóa. Hình ảnh ấy diễn đạt trọn vẹn ý niệm rằng có những quá trình chỉ có thể hỗ trợ chứ không thể thúc ép.

Trương Giới Tân giải các tên gọi của mười lăm loại năm theo bản tính của từng hành, và lời giải về Bị hóa của ông là hay nhất: thổ chứa muôn vật nên không gì là không có sẵn, thổ sinh muôn vật nên không gì là không hóa. Ông cũng phân định rõ ranh giới giữa nội căn và ngoại căn theo tiêu chí có ý thức hay không, giúp khái niệm này thoát khỏi sự mơ hồ.

Cao Sĩ Tông nhất quán giải các đoạn khí tư thiên theo mô hình chế ước: khí tư thiên chế ước thân người, người chịu chế ước nên khí tạng tương ứng dâng lên theo. Cách giải ấy biến một chuỗi mô tả rời rạc thành một cơ chế có thể theo dõi. Ông cũng giải gọn nguyên tắc chữa bệnh theo vị trí: khí bế ở trên thì làm cho giáng, bế ở dưới thì làm cho thăng.

Trương Chí Thông cho một cách hiểu quan trọng về câu "bệnh ở trên lấy từ dưới": có khi chỗ bệnh biểu hiện không phải chỗ bệnh gốc, nên phải chữa ở nơi khác với nơi triệu chứng xuất hiện. Nhận xét ấy áp dụng được cho rất nhiều tình huống lâm sàng ngoài phạm vi vận khí.

Phương Dược Trung và các nhà nghiên cứu hiện đại làm rõ nguyên tắc trời chế màu đất chế hình theo trục thời gian: màu sắc của sinh vật hình thành trong nửa đầu năm, hình thể chín muồi trong nửa cuối năm. Cách đọc ấy biến một mệnh đề trừu tượng thành một quan sát về vật hậu có thể kiểm chứng. Họ cũng là người đối chiếu câu "chớ đánh vào sự hòa của trời" với quan niệm phương Tây rằng thầy thuốc là người phục vụ tự nhiên.

• Thuốc càng mạnh càng phải dừng sớm. Bảng liều theo độ độc là một nguyên tắc dược lý vẫn đúng, và nó nhấn rằng phần hồi phục cuối cùng thuộc về cơ thể chứ không phải thuốc.
• Dinh dưỡng là phần tiếp nối của điều trị, không phải phần phụ. Công thức ngũ cốc, thịt, quả, rau để bồi cho hết bệnh vẫn là lời khuyên hợp lý cho giai đoạn sau điều trị.
• Giai đoạn hồi phục không thúc ép được. Câu "không thể thay sự hóa, không thể trái thời" giải thích vì sao người khỏi bệnh vẫn gầy yếu một thời gian, và vì sao việc nôn nóng trở lại nhịp cũ thường phản tác dụng.
• Nơi sống ảnh hưởng tới bệnh tật và tuổi thọ. Dù kết luận cụ thể của thiên cần kiểm chứng lại, nhận thức rằng địa lý là một yếu tố sức khỏe đã được dịch tễ học hiện đại xác nhận.
• Chớ làm cái thịnh thêm thịnh, chớ làm cái hư thêm hư. Đây là mô tả ngắn gọn nhất về sai lầm khi chẩn đoán nhầm hư ra thực hoặc ngược lại, và nó áp dụng cho mọi hệ thống y học.
• Cách uống thuốc cũng là một phần của điều trị. Quy tắc uống thuốc mát lúc còn ấm và thuốc nóng lúc đã nguội là một mẹo lâm sàng tinh tế ít được để ý.

• Thiên 69 · Khí giao biến đại luận (气交变大论): bàn thái quá và bất cập theo hướng bệnh tật, thiên này bổ sung thêm loại bình khí và hệ thống đặt tên đầy đủ.
• Thiên 68 · Lục vi chỉ đại luận (六微旨大论): nêu cặp thần cơ và khí lập mà thiên này lặp lại và mở rộng.
• Thiên 12 · Dị pháp phương nghi luận (异法方宜论): bàn về phép chữa khác nhau theo năm phương, là tiền thân trực tiếp của phần địa lý y học ở đây.
• Thiên 74 · Chí chân yếu đại luận (至真要大论): khai triển đầy đủ nguyên tắc dùng thuốc theo khí, nơi bảng liều của thiên này được đặt vào hệ thống lớn hơn.
• Thiên 71 · Lục nguyên chính kỷ đại luận (六元正纪大论): dùng chung bộ khái niệm về tư thiên và tại tuyền, đọc cùng sẽ thấy rõ cách vận dụng.
• Thiên 5 · Âm dương ứng tượng đại luận (阴阳应象大论): nguồn của nhận xét về sự bất đối xứng giữa Tây Bắc và Đông Nam mà thiên này khai triển thành lý luận về tuổi thọ.