Thiên mở đầu bộ Tố Vấn không bàn mạch, không bàn thuốc, không bàn châm, mà bàn một câu hỏi tưởng như ngoài y học: vì sao người thượng cổ sống quá trăm tuổi mà động tác chẳng suy, còn người đời nay mới nửa trăm năm đã suy yếu cả rồi? Đặt câu hỏi ấy ở vị trí đầu sách là một tuyên ngôn về thứ tự ưu tiên: trước khi chữa bệnh phải hiểu sinh mệnh, và trước khi hiểu bệnh phải hiểu đạo dưỡng sinh. Cái gọi là "thiên chân" (天真) — chân khí do trời phú — chính là phần bản nguyên tiên thiên mà con người nhận được khi sinh ra; giữ được nó thì thọ, phá tán nó thì yểu. Toàn thiên vì thế xoay quanh hai trục: một là cách giữ chân khí (điềm đạm hư vô, tiết dục, thuận thời), hai là quy luật tự nhiên của sự tiêu hao chân khí theo tuổi (chu kỳ bảy năm ở nữ, tám năm ở nam).

Giá trị của thiên nằm ở chỗ nó cung cấp cho Đông y một mô hình về đời người có mốc, có nhịp, có nguyên nhân. Khi nói "nữ tử thất tuế thận khí thịnh… thất thất nhâm mạch hư", thiên đã gắn toàn bộ tiến trình sinh trưởng — dậy thì, sinh dục, mãn dục, lão suy — vào một trung tâm duy nhất là thận khí và thiên quý (天癸), kèm theo hai đường mạch Nhâm và Xung. Đó là cội nguồn lý luận cho toàn bộ khoa phụ khoa, nam khoa, nhi khoa và học thuyết "bổ thận ích tinh" về sau; các y gia đời Kim – Nguyên – Minh, từ Trương Nguyên Tố đến Trương Giới Tân, Triệu Hiến Khả, đều lấy đoạn này làm điểm tựa.

Trong cụm bảy thiên đầu — cụm dưỡng sinh và tổng luận âm dương — thiên này giữ vai trò nêu đề. Thiên 2 (Tứ khí điều thần đại luận) sẽ triển khai việc dưỡng sinh theo bốn mùa; thiên 3 (Sinh khí thông thiên luận) nói về dương khí và sự thông với trời; thiên 5 (Âm dương ứng tượng đại luận) đưa ra khung âm dương ngũ hành. Thượng cổ thiên chân luận là cửa vào: nó đặt con người vào giữa trời đất, xác định rằng tuổi thọ không phải chuyện may rủi mà là kết quả của "đức toàn bất nguy" — cái đức giữ trọn nên thân chẳng nguy.

释1. Lời mở về Hoàng Đế và câu hỏi khởi đầu

Thiên mở bằng mấy dòng tán tụng: "Tích tại Hoàng Đế, sinh nhi thần linh, nhược nhi năng ngôn, ấu nhi tuẫn tề, trưởng nhi đôn mẫn, thành nhi đăng thiên" — xưa có Hoàng Đế, sinh ra đã thần minh, còn thơ ấu đã biết nói, tuổi nhỏ đã hiểu nhanh, lớn lên thì chân thành mà sáng suốt, đến khi thành tựu thì lên trời.

Mấy dòng này gần như trùng khít với các đoạn trong Sử Ký (Ngũ Đế bản kỷ), Đại Đái Lễ Ký và Khổng Tử Gia Ngữ, chỉ khác hai chữ cuối: các sách ấy chép "thành nhi thông" (thành tựu mà sáng thông), còn Tố Vấn chép "thành nhi đăng thiên". Đan Ba Nguyên Giản ngờ rằng chính Vương Băng — người có khuynh hướng Đạo gia đậm — đã đổi chữ để hợp với truyền thuyết Hoàng Đế cưỡi rồng bay lên trời. Du Việt lại lập luận theo Dịch: "đăng thiên" nghĩa là lên ngôi trị nước, bởi nếu Hoàng Đế đã thăng thiên thì làm sao còn ngồi hỏi Kỳ Bá suốt mấy chục thiên sau. Hai cách hiểu đều đáng ghi, và người đọc hôm nay nên xem đoạn mở này như lời tựa mang tính tôn kính, không phải sử liệu.

Ngay sau đó là câu hỏi đặt cho Thiên Sư (Vương Băng chú: Thiên Sư tức Kỳ Bá): "Tôi nghe người thượng cổ tuổi xuân thu đều vượt trăm năm mà động tác không suy; người đời nay mới nửa trăm năm mà động tác đều suy. Ấy là thời thế khác đi, hay là người ta đã đánh mất điều đó?" Câu hỏi này định hình toàn thiên: đặt vấn đề trách nhiệm thuộc về hoàn cảnh hay thuộc về con người.

释2. Kỳ Bá đáp: người thượng cổ biết đạo, người nay trái đạo

Kỳ Bá không chọn "thời thế", mà chọn "người đã mất đạo". Người thượng cổ biết đạo thì "pháp ư âm dương, hòa ư thuật số, thực ẩm hữu tiết, khởi cư hữu thường, bất vọng tác lao" — lấy âm dương làm khuôn phép, hòa hợp với thuật số, ăn uống có tiết độ, thức ngủ có giờ khắc, không lao động vọng động. Nhờ vậy "năng hình dữ thần câu, nhi tận chung kỳ thiên niên, độ bách tuế nãi khứ" — hình thể và tinh thần cùng đi với nhau, hưởng hết số trời, quá trăm tuổi mới ra đi.

Hai chi tiết văn bản đáng lưu tâm. Thứ nhất, "thuật số" (术数) theo Hán thư · Nghệ văn chí là tên gọi chung cho sách chiêm bốc, lịch pháp, phương kỹ, y dược; Vương Băng thì hiểu là "đại pháp bảo sinh" — những nguyên tắc lớn để giữ gìn sinh mệnh. Nghĩa thực dụng cho người học hôm nay là: sống theo những phép tắc đã được tổng kết, chứ không sống tùy tiện. Thứ hai, câu "bất vọng tác lao" trong bản Toàn Nguyên Khởi và Thái Tố chép là "bất vọng bất tác", nghĩa là "không hư vọng, không dối trá"; Hồ Thư cho rằng bản cũ đúng hơn, vì ba câu trên đều theo thể đối và hợp vận, và Vương Băng khi sửa đã khiến câu mất đi ý đối lập chân – giả. Còn chữ "hình dữ thần câu", trong Hoài Nam Tử thiên 2 chép đủ là "hình dữ thần câu một" — hình và thần cùng mất; nghĩa là không có chuyện thân chết mà thần còn, hay thần tan mà thân còn. Bản Tố Vấn lược chữ "một", để lại ý tích cực hơn: hình và thần trọn vẹn bên nhau suốt đời.

Trái lại, người đời nay "dĩ tửu vi tương, dĩ vọng vi thường, túy dĩ nhập phòng" — lấy rượu làm nước uống, lấy điều vọng làm lẽ thường, say rượu mà vào phòng; "dĩ dục kiệt kỳ tinh, dĩ háo tán kỳ chân" — vì tham dục mà làm cạn tinh, vì phóng tán mà làm tiêu chân khí; "bất tri trì mãn, bất thời ngự thần" — không biết giữ cho đầy, không biết điều khiển thần đúng lúc; "vụ khoái kỳ tâm, nghịch ư sinh lạc" — chỉ cốt khoái ý, trái với niềm vui chân thật của sự sống; "khởi cư vô tiết, cố bán bách nhi suy dã".

释3. Lời dạy của thánh nhân thượng cổ: hư tà tránh có thời, chân khí theo điềm đạm

Tiếp đó là đoạn tinh hoa nhất của thiên, thường được xem là tổng cương của dưỡng sinh Đông y. Thánh nhân thượng cổ dạy người dưới rằng: "hư tà tặc phong, tị chi hữu thời; điềm đạm hư vô, chân khí tòng chi; tinh thần nội thủ, bệnh an tòng lai" — với gió độc tà khí thì phải biết thời mà tránh; tâm điềm đạm trống rỗng thì chân khí theo về; tinh thần giữ ở bên trong thì bệnh từ đâu mà đến.

Cấu trúc ba tầng này rất đáng ghi nhớ: một tầng phòng ngoại tà (tránh có thời), một tầng dưỡng nội khí (điềm đạm), một tầng thủ thần (tinh thần nội thủ). Đông y sau này gọi gọn là "chính khí tồn nội, tà bất khả can" — câu ấy nằm ở Tố Vấn, Di thiên Thích pháp luận, nhưng gốc tư tưởng chính từ đây.

Từ đó suy ra thái độ sống: "chí nhàn nhi thiểu dục, tâm an nhi bất cụ, hình lao nhi bất quyện" — chí thanh thản mà ít ham muốn, tâm yên ổn mà không sợ hãi, thân có lao động mà không đến mức mệt nhoài. Khi "khí tòng dĩ thuận", thì mỗi người tùy sở dục mà đều được như nguyện. Người xưa vì thế "mỹ kỳ thực, nhâm kỳ phục, lạc kỳ tục, cao hạ bất tương mộ" — thấy thức ăn của mình là ngon, thấy áo mặc của mình là vừa, vui với phong tục nơi mình ở, kẻ trên người dưới không ganh nhau; cho nên dân ấy gọi là "phác" (chất phác). Nhờ đó "thị dục bất năng lao kỳ mục, dâm tà bất năng hoặc kỳ tâm" — cái thấy cái muốn không làm mỏi được mắt họ, điều dâm tà không làm loạn được tâm họ; dù kẻ ngu người trí, người hiền kẻ kém, đều "bất cụ ư vật" — không bị vật lôi kéo, cho nên hợp với đạo. Kết lại: sở dĩ họ đều quá trăm tuổi mà động tác chẳng suy, là vì "đức toàn nhi bất nguy" — đức giữ được trọn nên thân chẳng nguy.

释4. Chu kỳ bảy năm của nữ, tám năm của nam

Hoàng Đế hỏi tiếp: người tuổi già thì không sinh con được nữa, ấy là do khí lực hết, hay do số trời? Kỳ Bá đáp bằng hai bảng mốc tuổi nổi tiếng nhất của y học phương Đông.

Nữ lấy số bảy: bảy tuổi thận khí thịnh, răng thay tóc dài; hai lần bảy (mười bốn) thiên quý đến, mạch Nhâm thông, mạch Thái Xung thịnh, kinh nguyệt xuống đúng kỳ, nên có thể có con; ba lần bảy thận khí bình quân, răng thật mọc đủ mà cao lớn đến cùng; bốn lần bảy gân xương cứng, tóc dài hết mực, thân thể thịnh tráng; năm lần bảy mạch Dương minh suy, mặt bắt đầu khô, tóc bắt đầu rụng; sáu lần bảy ba mạch dương suy ở trên, mặt đều khô, tóc bắt đầu bạc; bảy lần bảy (bốn chín) mạch Nhâm hư, mạch Thái Xung suy ít, thiên quý cạn, địa đạo không thông, nên hình thể hoại mà không sinh con nữa.

Nam lấy số tám: tám tuổi thận khí đầy, tóc dài răng thay; hai lần tám thận khí thịnh, thiên quý đến, tinh khí tràn đầy mà tiết ra, âm dương hòa hợp nên có thể có con; ba lần tám thận khí bình quân, gân xương rắn chắc; bốn lần tám (ba hai) gân xương thịnh nhất, cơ nhục đầy mạnh — đây là đỉnh cao của thân thể nam giới; năm lần tám thận khí bắt đầu suy, tóc rụng răng khô; sáu lần tám dương khí suy kiệt ở trên, mặt khô, tóc mai lốm đốm bạc; bảy lần tám can khí suy, gân không cử động linh hoạt, thiên quý cạn, tinh ít, thận tạng suy, hình thể đều đến cực; tám lần tám (sáu tư) thì răng tóc đều rụng đi.

Điểm cần nhấn: "thiên quý" là vật chất tinh vi do thận tinh sung mãn mà sinh ra, chủ về sinh dục; hai mạch Nhâm và Xung là đường dẫn. Toàn bộ tiến trình lấy thận làm gốc, nên Đông y gọi thận là "tiên thiên chi bản". Còn các con số bảy và tám mang màu sắc tượng số (nữ thuộc âm mà số dụng là kỳ, nam thuộc dương mà số dụng là ngẫu — các y gia giải thích khác nhau), không nên hiểu cứng như mốc sinh học chính xác; giá trị của chúng là nêu nhịp điệu thăng – bình – suy, và chỉ rõ đỉnh rồi tất có dốc.

释5. Người cao tuổi còn sinh con, và người "đắc đạo"

Hoàng Đế hỏi: có người tuổi đã cao mà vẫn có con, vì sao? Kỳ Bá đáp: "thử kỳ thiên thọ quá độ, khí mạch thường thông, nhi thận khí hữu dư dã" — đó là thiên thọ của họ vượt mức thường, khí mạch vẫn thông, thận khí còn dư. Nhưng ngay sau đó là lời giới hạn: dù vậy, "nam bất quá tận bát bát, nữ bất quá tận thất thất, nhi thiên địa chi tinh khí giai kiệt hĩ" — nam không vượt quá hết sáu tư, nữ không vượt quá hết bốn chín, tinh khí của trời đất trong thân đều cạn.

Hoàng Đế lại hỏi: người biết đạo, tuổi trăm mà còn sinh con được chăng? Kỳ Bá: "phù đạo giả năng khước lão nhi toàn hình, thân niên tuy thọ, năng sinh tử dã" — người biết đạo có thể đẩy lui cái già mà giữ trọn hình thể, tuổi dù cao vẫn có thể sinh con. Đoạn này nên đọc như lời khẳng định rằng dưỡng sinh có thể làm chậm tiến trình suy, chứ không nên đọc như hứa hẹn cụ thể.

释6. Bốn hạng người dưỡng sinh: chân nhân, chí nhân, thánh nhân, hiền nhân

Phần cuối thiên xếp bốn bậc, từ cao xuống thấp, như bốn mức độ hòa nhập với đạo.

Chân nhân thời thượng cổ: "đề khiết thiên địa, ác ác âm dương, hô hấp tinh khí, độc lập thủ thần, cơ nhục nhược nhất" — nắm được trời đất, cầm giữ âm dương, hô hấp tinh khí, đứng riêng mà giữ thần, cơ nhục như một khối; nên "thọ tế thiên địa, vô hữu chung thời" — tuổi ngang trời đất, không có lúc dứt. Đây là ngôn ngữ Đạo gia, mang tính lý tưởng tuyệt đối.

Chí nhân thời trung cổ: đức thuần, đạo toàn, "hòa ư âm dương, điều ư tứ thời", rời thế tục, tích tinh toàn thần, rong chơi trong khoảng trời đất, nghe thấy đến ngoài tám phương — hạng này "ích kỳ thọ mệnh nhi cường" (thêm tuổi thọ và mạnh khỏe).

Thánh nhân: ở trong sự hòa của trời đất, thuận theo lẽ của tám thứ gió, thích ứng với thị dục giữa chốn thế tục, không có tâm oán giận; "hành bất dục ly ư thế… cử bất dục quan ư tục" — hành xử không muốn lìa khỏi đời, việc làm không muốn khoe với tục; ngoài thì không làm mệt thân bởi công việc, trong thì không mắc bệnh vì suy tư; lấy điềm đạm vui vẻ làm việc chính, lấy tự đắc (được ở nơi mình) làm thành công; hình thể không suy bại, tinh thần không tán, nên "diệc khả dĩ bách sổ" — cũng có thể sống tới số trăm. (Unschuld lưu ý mấy chữ "bị phục chương" trong đoạn này khiến câu tối nghĩa, có thể là chữ chèn thêm về sau; các cách đọc khác nhau đều chỉ quanh ý "không lập dị, không khoe mẽ".)

Hiền nhân: "pháp tắc thiên địa, tượng tự nhật nguyệt, biện liệt tinh thần, nghịch tòng âm dương, phân biệt tứ thời" — lấy trời đất làm phép, noi theo hình tượng nhật nguyệt, phân định thứ tự các vì sao, xét lẽ nghịch thuận của âm dương, phân biệt bốn mùa; theo dấu người thượng cổ mà hợp với đạo, "diệc khả sử ích thọ nhi hữu cực thời" — cũng có thể thêm tuổi thọ, nhưng vẫn có lúc đến hạn. Vương Băng chú rằng "tinh thần" đây là các vì sao và sao Bắc Cực, "nghịch tòng âm dương" là phép đếm thuận nghịch theo lục giáp để xét điềm lành dữ — dấu vết rõ của thuật số thời Hán.

Bốn bậc này thực chất là bốn mức tự do trước thế tục. Đáng chú ý là bậc gần gũi nhất với người thường — thánh nhân — lại không đòi rời đời: ở giữa đời mà không bị đời làm mệt, ấy là mức khả thi.

• 虚邪贼风，避之有时 · Hư tà tặc phong, tị chi hữu thời · Với gió độc tà khí, phải biết thời mà tránh. → Phòng bệnh là việc có kỹ thuật và có thời điểm, không phải nhát gió nhát sương chung chung.
• 恬淡虚无，真气从之，精神内守，病安从来 · Điềm đạm hư vô, chân khí tòng chi; tinh thần nội thủ, bệnh an tòng lai · Tâm điềm đạm trống rỗng thì chân khí theo về; tinh thần giữ ở trong thì bệnh từ đâu mà tới. → Nền tảng của quan niệm "chính khí thắng tà" và của dưỡng thần trong Đông y.
• 法于阴阳，和于术数，食饮有节，起居有常 · Pháp ư âm dương, hòa ư thuật số, thực ẩm hữu tiết, khởi cư hữu thường · Lấy âm dương làm khuôn, hòa với thuật số, ăn uống có tiết độ, thức ngủ có giờ. → Bốn điều này vẫn là xương sống của mọi phép dưỡng sinh.
• 志闲而少欲，心安而不惧，形劳而不倦 · Chí nhàn nhi thiểu dục, tâm an nhi bất cụ, hình lao nhi bất quyện · Chí thanh thản mà ít dục, tâm yên mà không sợ, thân lao động mà không kiệt. → Ba mức cân bằng: ý chí, tình cảm, thể lực.
• 以酒为浆，以妄为常，醉以入房 · Dĩ tửu vi tương, dĩ vọng vi thường, túy dĩ nhập phòng · Lấy rượu làm nước uống, lấy điều vọng làm lẽ thường, say rượu mà vào phòng. → Bản liệt kê sớm nhất về lối sống làm tổn chân khí.
• 女子七岁肾气盛，齿更发长 · Nữ tử thất tuế thận khí thịnh, xỉ canh phát trường · Con gái bảy tuổi thận khí thịnh, răng thay tóc dài. → Mở đầu bảng mốc bảy năm, lấy thận khí làm trục của sinh trưởng.
• 二七而天癸至，任脉通，太冲脉盛，月事以时下 · Nhị thất nhi thiên quý chí, Nhâm mạch thông, Thái Xung mạch thịnh, nguyệt sự dĩ thời hạ · Mười bốn tuổi thiên quý đến, mạch Nhâm thông, mạch Thái Xung thịnh, kinh nguyệt xuống đúng kỳ. → Gốc lý luận của phụ khoa Đông y: điều kinh trước hết điều Nhâm – Xung – thận.
• 以其德全不危也 · Dĩ kỳ đức toàn bất nguy dã · Vì đức của họ giữ được trọn nên thân chẳng nguy. → Sức khỏe được nhìn như kết quả của nhân cách và nếp sống, không chỉ của thuốc.

| Thuật ngữ | Chữ Hán | Giải nghĩa | |---|---|---| | Thiên chân | 天真 | Chân khí do trời phú, phần tinh khí tiên thiên làm gốc cho hoạt động sống | | Chân khí | 真气 | Khí chân chính trong thân, đối lập với tà khí; hợp bởi tinh tiên thiên và khí hậu thiên | | Thiên quý | 天癸 | Vật chất tinh vi sinh từ thận tinh sung mãn, chủ về khả năng sinh dục | | Mạch Nhâm | 任脉 | Một trong tám mạch kỳ kinh, đi giữa bụng, chủ về thai sản ("Nhâm chủ bào thai") | | Mạch Thái Xung | 太冲脉 | Tức mạch Xung, "huyết hải", cùng mạch Nhâm chi phối kinh nguyệt | | Địa đạo | 地道 | Chỉ đường kinh nguyệt; "địa đạo bất thông" là hết kinh | | Thuật số | 术数 | Các phép tắc, phương kỹ, lịch pháp chiêm bốc thời cổ; ở đây hiểu là nguyên tắc bảo sinh | | Hư tà tặc phong | 虚邪贼风 | Tà khí thừa lúc chính khí hư mà xâm nhập; gió độc trái thời | | Điềm đạm hư vô | 恬淡虚无 | Tâm cảnh thanh thản, ít dục, không vướng mắc — nền của dưỡng thần | | Hình dữ thần câu | 形与神俱 | Hình thể và tinh thần cùng đầy đủ, không rời nhau — tiêu chí của sự khỏe mạnh trọn vẹn | | Đức toàn bất nguy | 德全不危 | Giữ trọn phép sống thuận đạo thì thân không lâm nguy | | Chân – chí – thánh – hiền nhân | 真人·至人·圣人·贤人 | Bốn bậc người dưỡng sinh, từ hòa nhập tuyệt đối với đạo đến noi theo phép trời đất |

Vương Băng, người hiệu đính Tố Vấn đời Đường, đọc thiên này bằng nhãn quan Đạo gia rõ rệt. Ông giải "tri đạo" là biết đạo tu dưỡng, giải "thuật số" là "đại pháp bảo sinh", và chú "độ bách tuế" là một trăm hai mươi tuổi, dẫn Thượng thư · Hồng phạm với lời chú của Khổng An Quốc làm chứng. Chính ông cũng là người chú "thành nhi đăng thiên" theo truyền thuyết đúc đỉnh ở Đỉnh Hồ rồi bay lên trời giữa ban ngày. Những chỗ ấy cho thấy công lao bảo tồn văn bản của Vương Băng đi liền với dấu vết diễn giải riêng của ông.

Trương Giới Tân (Trương Cảnh Nhạc) trong Loại Kinh xếp thiên này vào phần "Nhiếp sinh", coi nó là tổng cương dưỡng sinh. Ông đọc "đăng thiên" giản dị là "mất", xem chuyện thăng thiên như truyện thần tiên; và ông giải "đôn mẫn" là rất chân thành. Đáng chú ý hơn, chính từ hai bảng "thất – bát" của thiên này mà Trương Cảnh Nhạc xây dựng học thuyết trọng thận, trọng tinh, trọng chân âm chân dương, vốn ảnh hưởng sâu tới nội khoa và phụ khoa các đời sau. Mã Thời và Trương Chí Thông cùng theo cách hiểu "thuật số" là phép dưỡng sinh; Mã Thời còn chỉ rõ chữ "độ" trong "xuân thu giai độ bách tuế" nên hiểu là "vượt quá".

Về phía khảo cứu văn bản, Đan Ba Nguyên Giản (Tanba Genkan) là người nêu hai nghi vấn quan trọng: một là đoạn mở đầu có thể đã bị sửa chữ, vì các nguồn cổ đều chép "thành nhi thông" chứ không phải "đăng thiên"; hai là vị trí của đoạn này trong bản Toàn Nguyên Khởi vốn ở quyển thứ chín, có thể do Vương Băng chuyển lên đầu sách. Hồ Thư thì bảo vệ cách chép "bất vọng bất tác" của bản Toàn Nguyên Khởi và Thái Tố, cho rằng Vương Băng đã đọc lệch chữ "tác" thành "lao tác", làm mất thế đối chân – giả và làm hỏng luật vận của đoạn; Dương Thượng Thiện khi chú Thái Tố cũng mắc lỗi tương tự theo Hồ Thư. Unschuld và Tessenow ghi nhận các tranh luận ấy mà không phán quyết, đồng thời chỉ ra sự tương đồng giữa "hình dữ thần câu" với Hoài Nam Tử thiên 2 ("hình dữ thần câu một"), và ngờ rằng mấy chữ trong đoạn nói về thánh nhân là phần chú chen vào chính văn.

Ý nghĩa của những tranh luận này với người học không phải để hoài nghi kinh văn, mà để đọc kinh văn đúng tầm: Tố Vấn là một hợp tuyển nhiều lớp, có lớp y học, có lớp thuật số, có lớp tư tưởng Đạo gia, và có cả dấu tay của người hiệu đính. Phần nào dùng được cho lâm sàng, phần nào chỉ nên xem như tư liệu lịch sử của tư tưởng, cần phân biệt tỉnh táo.

• Giữ "khởi cư hữu thường" trước khi nghĩ đến thuốc bổ. Ngủ – thức, ăn – uống đúng nhịp là điều thiên này đặt lên đầu; mọi phương pháp dưỡng sinh phức tạp đều vô nghĩa nếu nhịp sống đảo lộn.
• Tiết chế rượu và sinh hoạt phòng dục. "Dĩ tửu vi tương… túy dĩ nhập phòng" được nêu như nguyên nhân hàng đầu của suy sớm; đây là lời cảnh báo còn nguyên giá trị, nhất là với người trẻ.
• Tránh gió tà "có thời". Chú ý lúc giao mùa, lúc ra mồ hôi, lúc mới tỉnh giấc, lúc đi từ chỗ nóng sang chỗ lạnh — đó là những thời điểm chính khí tạm trống mà tà dễ vào.
• Dưỡng thần bằng cách giảm ham muốn thị giác và bớt so đo. "Cao hạ bất tương mộ" là lời khuyên rất hiện đại trong thời đại hình ảnh và so sánh không dứt; bớt so bì là một phép giữ khí.
• Lao động vừa sức: "hình lao nhi bất quyện". Có vận động nhưng không đến kiệt sức; đó là chuẩn mực trung dung để chọn mức tập luyện phù hợp từng tuổi.
• Dùng bảng thất – bát như bản đồ nhắc nhở, không như lời tiên đoán. Biết rằng quanh tuổi bốn mươi ở nam và ba mươi lăm ở nữ bắt đầu có dấu suy, để điều chỉnh nếp sống sớm; mọi biểu hiện bất thường vẫn cần thầy thuốc thăm khám cụ thể.

• Thiên 2 · Tứ khí điều thần đại luận (四气调神大论): triển khai cụ thể phép dưỡng sinh theo bốn mùa, và nêu nguyên tắc "thánh nhân bất trị dĩ bệnh, trị vị bệnh" — phần thực hành của tinh thần thiên 1.
• Thiên 3 · Sinh khí thông thiên luận (生气通天论): bàn dương khí và sự thông suốt giữa người với trời, giải thích rõ hơn thế nào là "pháp ư âm dương".
• Thiên 5 · Âm dương ứng tượng đại luận (阴阳应象大论): cung cấp khung lý luận âm dương – ngũ hành, trong đó có đoạn nói tuổi bốn mươi âm khí đã nửa phần, tương ứng với các mốc suy của thiên này.
• Thiên 8 · Linh Lan bí điển luận (灵兰秘典论): nhấn mạnh tâm là "quân chủ chi quan", nối tiếp ý "tinh thần nội thủ" ở đây.
• Linh Thư · Thiên 54 · Thiên niên (天年): bàn riêng về số trời và các mốc mười năm một của đời người, có thể đọc song song để so sánh hai cách phân kỳ tuổi thọ trong Nội Kinh.