Thiên thứ ba của Tố Vấn mang tên Sinh khí thông thiên luận (生气通天论), nghĩa là bàn về cái khí sinh sống của con người vốn thông suốt với trời. Đây là thiên đặt nền cho toàn bộ quan niệm "thiên nhân tương ứng" của Nội Kinh: con người không phải một vật thể khép kín, mà là một khoảnh nhỏ của trời đất, hô hấp cùng một khí, chuyển vận cùng một nhịp. Mở đầu thiên đã nói thẳng: cái gốc của sự sống là âm dương; chín châu, chín khiếu, năm tạng, mười hai tiết — tất cả đều thông với thiên khí. Nếu nhiều lần xúc phạm cái khí ấy thì tà khí làm hại người; thuận theo nó thì đó chính là gốc của thọ mệnh.

Điểm nhấn lớn nhất, và cũng là lý do thiên này được nhắc đến nhiều nhất trong lịch sử y học Trung Hoa, là mệnh đề "dương khí giả, nhược thiên dữ nhật" — dương khí ở người ví như trời có mặt trời. Mặt trời mất chỗ thì trời tối tăm; dương khí mất chỗ thì tuổi thọ bị cắt ngắn mà hình thể không còn tươi sáng. Từ mệnh đề ấy, thiên triển khai một loạt bệnh lý: dương khí bị hàn, thử, thấp, phong làm thương tổn ra sao; bị phiền lao, đại nộ, mồ hôi, ăn uống béo ngọt làm hao tán thế nào; rồi mô tả nhịp lên xuống của dương khí trong một ngày. Nửa sau thiên chuyển sang bàn quan hệ âm – dương, kết tinh ở câu "âm bình dương bí, tinh thần nãi trị", và khép lại bằng phần luận ngũ vị nuôi hay hại ngũ tạng.

Trong cụm bảy thiên đầu của Tố Vấn — cụm dưỡng sinh và tổng luận âm dương — thiên 1 nói về quy luật tuổi tác và đạo dưỡng sinh, thiên 2 nói về thuận theo bốn mùa, thì thiên 3 đi sâu một tầng: nêu cơ chế vì sao phải thuận, và trọng tâm là gìn giữ dương khí. Đời sau, những y gia đề cao dương khí như Trương Giới Tân (Trương Cảnh Nhạc) đều lấy thiên này làm chỗ dựa kinh điển. Cần lưu ý rằng văn bản thiên này có nhiều chỗ tối nghĩa, sai sót truyền chép, các nhà chú giải tranh luận không dứt — điều đó tự nó là một bài học về cách đọc kinh điển.

身宫1. Cội gốc sự sống ở âm dương, thân người thông với thiên khí

Hoàng Đế mở lời: 「夫自古通天者，生之本，本于阴阳。」— Từ xưa, cái thông với trời, là gốc của sự sống, mà gốc ấy ở âm dương. Tiếp đó: trong khoảng trời đất, trong phạm vi lục hợp (bốn phương trên dưới), khí của chín châu, chín khiếu, năm tạng, mười hai tiết đều thông với thiên khí. "Thiên" ở đây nên hiểu rộng là vũ trụ, không chỉ bầu trời.

Đoạn này có một vấn đề văn bản đáng chú ý. Vương Băng giảng "chín châu" là chín vùng đất thời vua Vũ (Ký, Duyện, Dự, Thanh, Từ, Dương, Kinh, Lương, Ung), bên ngoài là chín châu, bên trong ứng với chín khiếu. Nhưng Hồ Thư, Du Việt và Thẩm Tổ Miên đều cho rằng hai chữ "cửu châu" vốn chính là "cửu khiếu": chữ 州 thời cổ từng dùng để chỉ lỗ khiếu, thấy trong sách bạch thư Mã Vương Đôi và trong Sơn hải kinh. Như vậy "cửu châu cửu khiếu" có thể là chú thích của người sau lọt vào chính văn. Tương tự, "thập nhị tiết" được Vương Băng hiểu là mười hai khí tiết trong năm ứng với mười hai kinh mạch, còn Cao Sĩ Tông lại hiểu là mười hai khớp lớn (hai cổ tay, hai khuỷu, hai vai, hai cổ chân, hai gối, hai háng). Cả hai cách đọc đều có lý và đều được lưu truyền.

Câu 「其生五，其气三」(kỳ sinh ngũ, kỳ khí tam) — sinh ra năm, khí có ba — thường được giảng: âm dương sinh ngũ hành, phân thành tam âm tam dương. Thẩm Tổ Miên phản bác: tam âm tam dương cộng lại là sáu khí chứ không phải ba; ông dẫn Tố Vấn thiên 9 mà cho rằng "tam" là trời – đất – người. Đây là chỗ nên để ngỏ.

释2. Thuận thiên khí thì dương khí bền, tặc tà không hại được

「苍天之气，清净则志意治，顺之则阳气固，虽有贼邪，弗能害也，此因时之序。」— Khí của trời xanh trong lặng thì chí ý được yên trị; thuận theo nó thì dương khí vững chắc, dù có tặc tà cũng không hại được, ấy là nhờ thuận theo thứ tự của thời tiết.

Chữ 苍天 (thương thiên) Vương Băng hiểu là trời mùa xuân, nhưng Sâm Lập Chi (Mori) bác lại: xanh là sắc vốn có của bầu trời, không nên gò vào mùa xuân. Có nhà còn cho chữ 苍 gợi ý sự cao vời và lâu dài của trời. Cách hiểu thoáng đạt hơn: khí trời vốn trong sạch, người sống thuận theo thì tâm chí cũng trong sạch.

Tiếp đó là câu về thánh nhân: "truyền tinh thần, phục thiên khí, nhi thông thần minh" — thánh nhân giữ tinh thần chuyên nhất, hấp thụ khí trời mà thông với thần minh. Chữ 传 (truyền) gây tranh luận: Trương Giới Tân đọc là "thụ" (nhận), Du Việt đọc là "đoàn/thu" (gom lại), Hồ Thư ngờ là chữ 抟 (chuyên nhất, tụ lại) chép nhầm — nghĩa "tinh thần chuyên nhất" xem ra hợp mạch văn hơn cả. Ngược lại, nếu đánh mất cái thứ tự của thời tiết thì "bên trong chín khiếu bế tắc, bên ngoài cơ nhục ủng trệ, vệ khí tán giải"; đó gọi là tự thương — tự mình làm hại mình, làm hao khuyết khí của mình. Tinh thần "bệnh do tự chuốc" này xuyên suốt cả Nội Kinh.

释3. Dương khí như trời có mặt trời

Đây là trục của toàn thiên: 「阳气者，若天与日，失其所则折寿而不彰。故天运当以日光明。是故阳因而上，卫外者也。」— Dương khí giống như trời với mặt trời; mất chỗ của nó thì tổn thọ mà không rạng rỡ. Vận hành của trời nhờ mặt trời mà sáng; cho nên dương khí hướng lên trên và giữ gìn phần ngoài.

Vương Băng giảng rất gọn: trời mất vị trí thì mặt trời không sáng, trời sẽ tối; người mất vị trí thì dương khí không yên, thọ mệnh bị cắt ngắn. Có nhà chú như Thi Xương Vĩnh ngắt câu khác đi, đọc 所 theo nghĩa "phép tắc"; bản Thái Tố lại chép chữ khác. Nhưng đại ý không đổi: dương khí là nguồn sáng và nguồn ấm của một đời người.

Câu "dương nhân nhi thượng, vệ ngoại giả dã" cần hiểu đúng. Nghiêm Hồng Thần và Cao Quang Chấn nhắc: "thượng" ở đây không phải là dương khí chạy lên đầu mặt, mà là so với phần trong thì phần ngoài ở vị thế "trên" — dương khí vận hành ra phần biểu của thân thể để làm phên giậu. Đây chính là cơ sở lý luận của học thuyết vệ khí và của phép "cố biểu" trong trị liệu đời sau.

释4. Bốn thứ tà khí làm thương dương khí: hàn, thử, thấp, khí

Thiên lần lượt nêu bốn dạng cảm tà. Nhân ư hàn (do lạnh): dương khí như cái then cửa xoay — Vương Băng giảng nên ở yên trong nhà, che ấm, giữ then cửa xoay ở bên trong; nếu khởi cư kinh động hoảng hốt thì "thần khí nãi phù", thần khí trôi nổi. Tiền Siêu Trần khảo rằng chữ 枢 (khu, then cửa) có thể vốn là chữ chỉ trục bánh xe, ý ví dương khí lúc gặp hàn thì bên ngoài động mà bên trong tĩnh.

Nhân ư thử (do nắng): ra mồ hôi; nếu phiền táo thì thở gấp kêu to, nếu yên tĩnh thì lại nói nhiều; thân thể nóng như than cháy, mồ hôi ra thì nhiệt tán. Vương Băng và Trương Giới Tân chủ trương phát hãn để tán nhiệt; nhưng Chu Đan Khê và Trương Kỳ phản đối — người "thể nhược phần thán" do trúng thử thì theo Kim quỹ không được phát hãn hay công hạ. Đây là chỗ đọc kinh phải có bản lĩnh lâm sàng: câu kinh mô tả hiện tượng (mồ hôi ra thì nhiệt lui) không nhất thiết là chỉ định trị pháp.

Nhân ư thấp (do ẩm): đầu nặng như bị bọc kín, thấp nhiệt không trừ được thì "đại cân nhuyễn đoản, tiểu cân thỉ trường" — gân lớn co rút ngắn lại thành chứng câu (co quắp), gân nhỏ giãn dài ra thành chứng nuy (mềm yếu). Đây là một trong những mô tả sớm nhất về hai cực co cứng và liệt nhược.

Nhân ư khí (do khí): sinh phù thũng; "tứ duy tương đại, dương khí nãi kiệt" — bốn duy thay phiên nhau mà dương khí kiệt. Chữ "khí" ở đây các nhà giải rất khác nhau: Trương Giới Tân cho là chính khí (vệ, doanh, tạng phủ chi khí), Trương Chí Thông cho là tà khí, Hồ Thư cho là nhiệt khí, Sâm Lập Chi cho là phong khí — vì trước đã kể hàn, thử, thấp thì đây tất phải là phong. "Tứ duy" cũng vậy: có người hiểu là tứ chi, Ngô Côn hiểu là huyết – nhục – cân – cốt, lại có thuyết hiểu là bốn tà khí của bốn mùa nối nhau làm hại người. Đoạn này rõ ràng có chữ rơi rụng.

释5. Phiền lao, đại nộ, mồ hôi: dương khí hao tán từ bên trong

Ba đoạn kế tiếp đều mở đầu bằng "dương khí giả", chỉ ra cái hại tự sinh chứ không do ngoại tà.

Một là phiền lao: lao nhọc quá độ thì dương khí trương ra, tinh bị cắt đứt, tích lại, đến mùa hạ khiến người sinh chứng "tiên quyết" (煎厥) — như bị nung nấu mà quyết nghịch: mắt mờ không trông thấy, tai bế không nghe được, "hội hội hồ nhược hoại đô, cốt cốt hồ bất khả chỉ" — mờ mịt như thành quách sụp đổ, ào ạt như nước chảy không ngăn được. Hai câu tượng thanh tượng hình này thuộc hàng văn chương đẹp nhất trong Tố Vấn.

Hai là đại nộ: giận dữ lớn thì hình khí tuyệt, huyết uất lên trên, sinh chứng "bạc quyết" (薄厥) — hôn quyết đột ngột. Nếu thương tổn đến gân thì gân buông lỏng, cử động không còn theo ý. Y học đời sau lấy đây làm căn cứ cho cơ chế "huyết tùy khí nghịch" của chứng trúng phong.

Ba là mồ hôi: mồ hôi ra lệch một bên (偏沮) thì người sinh chứng nửa người khô liệt; mồ hôi ra mà gặp ẩm thì sinh nhọt vừng, rôm sảy; "cao lương chi biến, túc sinh đại đinh" — ăn nhiều đồ béo ngọt sinh biến, đủ sinh mụn đinh lớn, dễ như cầm cái đồ đựng rỗng mà hứng. Lại: lao động ra mồ hôi mà hóng gió, hàn khí bức bách thành mụn trứng cá, uất lại thành nhọt. Những quan sát này giản dị mà tinh tế, nói lên mối liên hệ giữa ăn uống đậm đặc, mồ hôi và các bệnh ngoài da.

释6. Dương khí dưỡng thần, dưỡng cân; khai hạp thất thường

「阳气者，精则养神，柔则养筋。」— Dương khí, phần tinh vi thì nuôi thần, phần nhu hòa thì nuôi gân. Một câu ngắn mà gói trọn hai công năng: dương khí không chỉ ấm áp phòng vệ, nó còn là nền của tinh thần và của sự mềm dẻo nơi gân mạch.

Kế đó nói về sự đóng mở (khai hạp) của tấu lý: nếu đóng mở không đúng, hàn khí theo vào thì sinh chứng "đại lũ" (大偻) — lưng còng gập. Hàn tà hãm vào mạch thành chứng lũ (lỗ dò), lưu lại ở tấu lý; du khí hóa bức mà truyền thành chứng hay sợ hãi, kinh hoảng. Doanh khí không thuận, nghịch vào trong thớ thịt thì sinh ung thũng. Mồ hôi (phách hãn) chưa ráo mà hình yếu khí suy, huyệt du đã bế thì phát thành phong ngược. Đoạn này gom cả bệnh cơ xương, thần chí, ngoại khoa và ôn bệnh vào một cội nguồn: dương khí mất quyền khai hạp.

Cuối đoạn là danh ngôn: 「风者，百病之始也。」— Phong là đầu mối của trăm bệnh. Nhưng ngay sau đó bổ sung: nếu thanh tĩnh thì tấu lý bế cự, dù có đại phong khổ độc cũng không hại được — vẫn là nhờ thuận theo thứ tự thời tiết. Kinh văn không đổ hết lỗi cho ngoại tà; then chốt vẫn ở nội thủ.

释7. Nhịp một ngày của dương khí

「阳气者，一日而主外，平旦人气生，日中而阳气隆，日西而阳气已虚，气门乃闭。」— Dương khí trong một ngày chủ ở phần ngoài: sáng sớm nhân khí sinh ra, giữa trưa dương khí thịnh, mặt trời ngả về tây thì dương khí đã hư, khí môn (lỗ chân lông) bèn đóng lại. Vì vậy chiều tối phải thu giữ, chớ làm nhiễu động gân cốt, chớ phơi mình nơi sương mù. Trái với ba thời ấy thì hình thể sẽ khốn đốn suy bại.

Đoạn này là một trong những cơ sở sớm nhất của tư tưởng nhịp sinh học trong Đông y: dương khí lên xuống theo mặt trời, và sinh hoạt người ta phải theo đó mà co duỗi. Đây cũng là chỗ lời kinh gần với đời sống hôm nay nhất.

释8. Âm bình dương bí; tứ thời thương tạng; ngũ vị dưỡng và hại

Kỳ Bá đáp lời, nêu định nghĩa kinh điển: 「阴者，藏精而起亟也；阳者，卫外而为固也。」— Âm tàng chứa tinh mà ứng phó liên tục, dương giữ gìn bên ngoài mà làm cho bền chắc. Âm không thắng dương thì mạch chảy gấp gáp, hợp lại thành cuồng; dương không thắng âm thì khí năm tạng tranh nhau, chín khiếu không thông. Cho nên thánh nhân làm cho âm dương điều hòa, gân mạch hòa đồng, cốt tủy kiên cố, khí huyết đều thuận; nội ngoại điều hòa thì tà không hại được, tai mắt sáng tỏ, khí đứng vững như cũ.

Tiếp đó nêu bốn cái hại của sinh hoạt: phong tà lưu lại thì tinh mất, tà thương đến can; ăn quá no thì gân mạch buông lỏng, ruột rỉ thành trĩ; uống quá nhiều thì khí nghịch; gắng sức quá mức thì thận khí bị thương, cao cốt (xương vùng lưng) hư hoại. Rồi đến mệnh đề cốt tủy: 「凡阴阳之要，阳密乃固」— cái then chốt của âm dương là dương khí kín đáo thì mới vững. Hai bên không hòa thì như xuân mà không có thu, như đông mà không có hạ. Và: 「阴平阳秘，精神乃治；阴阳离决，精气乃绝。」

Phần cuối bàn bốn mùa và ngũ vị. Xuân thương ở phong thì tà lưu lại thành chứng đỗng tiết (tiêu chảy tháo tuột); hạ thương ở thử thì thu thành sốt rét; thu thương ở thấp thì khí nghịch mà ho, phát thành chứng nuy quyết; đông thương ở hàn thì xuân tất mắc ôn bệnh. Khí bốn mùa thay nhau làm hại năm tạng. Về ngũ vị: cái sinh ra âm vốn ở ngũ vị, mà năm cung của âm (năm tạng) cũng bị thương bởi ngũ vị. Ăn quá chua thì can khí dồn ứ, tỳ khí bị tuyệt; quá mặn thì khí của đại cốt mệt nhọc, cơ nhục co ngắn, tâm khí bị ức; quá ngọt thì tâm khí suyễn đầy, sắc đen, thận khí không điều; quá đắng thì tỳ khí không nhuận, vị khí dày nghẽn; quá cay thì gân mạch chùng rã, tinh thần bị hao tổn.

Kết thiên: 「谨和五味，骨正筋柔，气血以流，腠理以密，如是则骨气以精。谨道如法，长有天命。」— Cẩn thận điều hòa năm vị thì xương ngay gân mềm, khí huyết lưu thông, tấu lý kín đáo; như vậy thì cốt khí tinh mạnh. Giữ đạo đúng phép thì giữ được thiên mệnh lâu dài. Cao Sĩ Tông ví ngũ vị như nước: chở được thuyền mà cũng lật được thuyền.

• 阳气者，若天与日，失其所则折寿而不彰 · Dương khí giả, nhược thiên dữ nhật, thất kỳ sở tắc chiết thọ nhi bất chương · Dương khí ví như trời với mặt trời; mất chỗ của nó thì tổn thọ mà hình thể không rạng rỡ. — Câu cương lĩnh của toàn thiên, làm nền cho mọi học thuyết trọng dương đời sau.
• 阴平阳秘，精神乃治；阴阳离决，精气乃绝 · Âm bình dương bí, tinh thần nãi trị; âm dương ly quyết, tinh khí nãi tuyệt · Âm được bình hòa, dương được kín đáo thì tinh thần yên trị; âm dương lìa tách thì tinh khí dứt tuyệt. — Tám chữ đầu được xem là định nghĩa ngắn gọn nhất về sức khỏe trong Đông y.
• 阴者，藏精而起亟也；阳者，卫外而为固也 · Âm giả, tàng tinh nhi khởi cức dã; dương giả, vệ ngoại nhi vi cố dã · Âm tàng tinh mà ứng đáp không ngừng, dương giữ ngoài mà làm cho bền. — Phân công giữa hai mặt: một bên tích trữ, một bên phòng vệ.
• 阳气者，精则养神，柔则养筋 · Dương khí giả, tinh tắc dưỡng thần, nhu tắc dưỡng cân · Dương khí, phần tinh vi nuôi thần, phần nhu hòa nuôi gân. — Dương khí không chỉ là sức ấm, còn là nền của tâm thần và sự mềm dẻo.
• 风者，百病之始也 · Phong giả, bách bệnh chi thủy dã · Phong là khởi đầu của trăm bệnh. — Câu được dẫn lại nhiều nhất trong ngoại cảm học, nhưng phải đọc kèm vế sau: thanh tĩnh thì tấu lý kín, đại phong cũng không hại được.
• 平旦人气生，日中而阳气隆，日西而阳气已虚，气门乃闭 · Bình đán nhân khí sinh, nhật trung nhi dương khí long, nhật tây nhi dương khí dĩ hư, khí môn nãi bế · Sáng sớm nhân khí sinh, giữa trưa dương khí thịnh, chiều tà dương khí đã hư, khí môn đóng lại. — Nền tảng của việc sắp xếp sinh hoạt theo nhịp ngày.
• 谨和五味，骨正筋柔，气血以流，腠理以密 · Cẩn hòa ngũ vị, cốt chính cân nhu, khí huyết dĩ lưu, thấu lý dĩ mật · Cẩn thận điều hòa năm vị thì xương ngay, gân mềm, khí huyết lưu thông, tấu lý kín đáo. — Nguyên tắc ăn uống gói trong bốn chữ: không thiên lệch.

| Thuật ngữ | Chữ Hán | Giải nghĩa | |---|---|---| | Sinh khí | 生气 | Khí sinh sống, sinh cơ của thân người, thông suốt với khí trời đất | | Thương thiên | 苍天 | Trời xanh; chỉ khí trời trong lặng, có nhà hiểu là trời mùa xuân | | Tặc tà | 贼邪 | Tà khí trái mùa, lén lút làm hại người | | Vệ khí | 卫气 | Khí đi ngoài mạch, giữ phần biểu, ấm da thịt, chủ đóng mở tấu lý | | Khí môn | 气门 | Lỗ chân lông, cửa ra vào của khí; mở ban ngày, đóng khi chiều tối | | Tấu lý | 腠理 | Khe kẽ giữa da thịt và cơ nhục, nơi khí huyết thấm qua, nơi tà xâm nhập | | Tiên quyết | 煎厥 | Chứng quyết do lao nhọc nung nấu, tinh kiệt, mắt mờ tai điếc, phát về mùa hạ | | Bạc quyết | 薄厥 | Chứng hôn quyết đột ngột do giận dữ, khí nghịch huyết uất lên trên | | Đại lũ | 大偻 | Chứng lưng còng gập do hàn tà lưu vào khi khai hạp thất thường | | Câu – Nuy | 拘 – 痿 | Gân co rút không duỗi được; và gân chùng mềm yếu vô lực | | Cao lương | 膏粱 | Đồ ăn béo ngậy, tinh chế; ăn nhiều sinh nhọt độc, mụn đinh | | Ngũ cung | 五宫 | Năm cung phủ của âm, tức năm tạng — nơi tàng chứa tinh khí do ngũ vị hóa sinh |

Vương Băng đời Đường là người sắp xếp và chú giải bản Tố Vấn lưu hành đến nay. Ông giảng thiên này theo hướng "thiên nhân đối ứng" rất chặt: chín châu ngoài ứng chín khiếu trong, mười hai khí tiết của trời ứng mười hai kinh mạch của người; "trời mất vị trí thì mặt trời không sáng, người mất vị trí thì dương khí không yên". Nhiều chú giải của ông về sau bị phê bình — như việc đọc chữ 枢 theo nghĩa nội động, hay chủ trương phát hãn trong chứng thử — nhưng công lao gìn giữ và khai thông mạch văn thì không thể phủ nhận.

Trương Giới Tân trong Loại Kinh xếp các đoạn của thiên này vào các mục kinh lạc, âm dương, tật bệnh, và giảng rất kỹ về hai chữ "dương bí". Ông chú "tứ duy" là tứ chi, chú 弛 là mệt rã, và nhấn mạnh rằng người yên tĩnh mà nói nhiều là do nhiệt tà hại âm, tinh thần rối loạn bên trong. Chính từ mạch chú giải này mà học phái trọng dương đời Minh lấy "dương khí như trời với mặt trời" làm khẩu quyết. Trương Chí Thông thì nghiêng về phân biệt tầng thứ khí – doanh: người trúng thử mà yên tĩnh nói nhiều là tà còn ở phần khí; ông cũng đọc 溃溃 theo nghĩa rỉ chảy, hiểu đoạn "hoại đô" là tinh không giữ được.

Cao Sĩ Tông đưa ra một cách hiểu khác về "thập nhị tiết" — mười hai khớp lớn của tứ chi — và để lại hình ảnh ngũ vị như nước chở thuyền và lật thuyền, rất được đời sau ưa dùng. Ngô Côn từng đề nghị dời mười hai chữ trong đoạn "nhân ư hàn" xuống dưới, cho rằng thứ tự hiện thời đã lộn; Chu Đan Khê thì ngờ bốn chữ "hãn xuất nhi tán" là chữ chép lẫn, vì người trúng thử nóng như than cháy mà lại phát hãn thì trái phép trị. Du Việt, Hồ Thư, Du Sưởng, Thẩm Tổ Miên — các nhà khảo cứ đời Thanh — chỉ ra hàng loạt chỗ thừa chữ, thiếu chữ, nhầm chữ trong thiên. Đan Ba Nguyên Giản (Tanba) đối chiếu với Linh Khu để giải "đỗng tiết" là chứng ăn vào ra nguyên, như ống không đáy.

Về mặt văn bản học, Unschuld và Tessenow tập hợp các tranh luận ấy và cho thấy thiên 3 thuộc loại văn bản nhiều tầng: có chính văn, có chú thích cổ lọt vào chính văn (như "cửu châu cửu khiếu", "ngũ tạng thập nhị tiết", các câu định nghĩa "nhuyễn đoản vi câu, thỉ trường vi nuy"), lại có chỗ hiệp vần cho thấy nguyên là văn vần. Tiền Siêu Trần khảo rằng chữ 胀 (trướng) vốn viết 张, mang nghĩa sưng phù từ thời Tần – Hán sớm. Người đọc hôm nay nên biết những điều này để không cưỡng giải từng chữ, mà nắm lấy đại nghĩa.

• Sắp xếp việc theo nhịp mặt trời. Sáng sớm và buổi trưa là lúc dương khí sinh và thịnh, thích hợp cho lao động, vận động, việc cần dụng công; chiều tối thì "thu cự" — thu về, chớ tập nặng, chớ dầm sương gió khuya. Đây là lời khuyên cụ thể và dễ thực hành nhất của thiên này.
• Giữ kín tấu lý sau khi ra mồ hôi. Kinh văn nhắc: mồ hôi ra mà gặp ẩm sinh mụn nhọt, lao động ra mồ hôi mà hóng gió thì hàn bức thành trứng cá, thành nhọt. Sau khi vận động hay tắm gội nên lau khô, thay áo, tránh gió lùa và quạt lạnh thổi thẳng.
• Tiết chế đồ béo ngọt và rượu. "Cao lương chi biến, túc sinh đại đinh" và "nhân nhi đại ẩm tắc khí nghịch" là lời cảnh báo cổ xưa mà vẫn hợp: ăn đậm đặc quá mức, uống quá nhiều đều làm hỏng cái đều đặn của khí huyết.
• Hòa năm vị, đừng thiên lệch. Một khẩu vị quá mặn, quá ngọt hay quá cay kéo dài đều bị kinh văn liệt kê hậu quả. Không cần theo sát từng câu quy nạp ngũ hành, nhưng nguyên tắc "cẩn hòa ngũ vị" — ăn đa dạng, nhạt vừa phải — thì hoàn toàn dùng được.
• Coi phiền lao và đại nộ là yếu tố gây bệnh thật sự. Hai chứng tiên quyết và bạc quyết đều khởi từ lao lực quá độ và giận dữ bùng phát. Điều tiết công việc, học cách nguôi cơn giận là phần dưỡng sinh mà không thuốc nào thay được.
• Hiểu "dương bí" là kín đáo chứ không phải mạnh mẽ. Kinh nói "dương cường bất năng mật, âm khí nãi tuyệt" — dương mạnh mà không kín thì âm khí kiệt. Đừng lẫn việc bồi dưỡng dương khí với việc kích thích, thúc ép cơ thể.

• Tố Vấn thiên 1, Thượng cổ thiên chân luận: cùng bàn "pháp ư âm dương, hòa ư thuật số"; thiên 1 nói tổng đạo dưỡng sinh, thiên 3 nêu cơ chế dương khí làm gốc của thọ mệnh.
• Tố Vấn thiên 2, Tứ khí điều thần đại luận: câu "thuận chi tắc dương khí cố... thử nhân thời chi tự" của thiên 3 chính là hô ứng với phép dưỡng sinh bốn mùa và mệnh đề "trị vị bệnh" của thiên 2.
• Tố Vấn thiên 4, Kim quỹ chân ngôn luận và thiên 5, Âm dương ứng tượng đại luận: tiếp nối mà mở rộng hệ thống phối thuộc ngũ tạng – ngũ vị – tứ thời; câu "xuân thương ư phong... đông thương ư hàn, xuân tất ôn bệnh" xuất hiện ở cả thiên 3 và thiên 5, cho thấy hai thiên dùng chung một nguồn tư liệu cổ.
• Tố Vấn thiên 9, Lục tiết tạng tượng luận: bàn kỹ hơn về "kỳ khí tam" và quan hệ trời – đất – người, giúp soi sáng đoạn mở đầu thiên 3.
• Linh Khu thiên 18, Doanh vệ sinh hội và thiên 76, Vệ khí hành: triển khai chi tiết đường đi và nhịp ngày đêm của vệ khí, làm rõ đoạn "bình đán nhân khí sinh... khí môn nãi bế".