Thiên thứ tư của Tố Vấn mang cái tên rất trọng: "lời chân thật cất trong rương vàng". Rương vàng (金匮) là nơi nhà Hán cất giữ điển sách cơ mật; đặt tên như vậy là ngụ ý những điều bàn trong thiên này thuộc hàng cốt lõi, không phải lời nói suông ngoài chợ. Cuối thiên lại có câu răn "phi kỳ nhân vật giáo, phi kỳ chân vật thụ" — không phải người xứng đáng thì đừng dạy, không phải điều chân thật thì đừng truyền — càng làm rõ khí vị trân trọng ấy.

Nội dung thiên xoay quanh một trục duy nhất: sự tương ứng giữa con người và trời đất, được triển khai theo ba tầng. Tầng thứ nhất là thời gian: tám hướng gió, bốn mùa, mười hai canh giờ đều có âm dương của nó, và bệnh tật phát sinh theo nhịp ấy. Tầng thứ hai là không gian trong thân người: ngoài – trong, lưng – bụng, tạng – phủ đều chia âm dương, mà trong âm lại có âm dương, trong dương lại có âm dương. Tầng thứ ba là hệ thống ngũ hành phối thuộc: năm phương, năm sắc, năm khiếu, năm vị, năm loại, năm súc, năm cốc, năm tinh tú, năm âm, năm số, năm mùi — tất cả quy về ngũ tạng.

Vị trí của thiên trong cụm bảy thiên đầu (Dưỡng sinh và Âm Dương tổng luận) rất rõ: sau Thượng cổ thiên chân luận, Tứ khí điều thần đại luận, Sinh khí thông thiên luận đã nói về dưỡng sinh thuận thời, thiên này chuyển sang dựng khung phân loại — cái khung mà toàn bộ phần sau của Tố Vấn sẽ dùng lại. Đoạn "bối vi dương, dương trung chi dương tâm dã…" và đoạn phối thuộc ngũ hành ở cuối thiên là hai đoạn được y gia đời sau trích dẫn nhiều bậc nhất, trở thành nền của học thuyết tạng tượng. Cũng cần nói ngay: đây là một thiên được các nhà văn bản học đánh giá là có nhiều chỗ chắp nối, câu chữ lẫn lộn — điều ấy không làm giảm giá trị, nhưng người đọc nên biết để không cưỡng ép giải thích cho liền mạch.

释1. Bát phong, ngũ phong và phép "tứ thời tương thắng"

Hoàng Đế mở đầu bằng câu hỏi: "Trời có tám ngọn gió, kinh mạch có năm ngọn gió, thế nghĩa là gì?" Kỳ Bá đáp: tám ngọn gió sinh ra tà khí, tà khí ấy xâm nhập kinh mạch mà thành "kinh phong", rồi từ kinh mạch mà phạm vào năm tạng, do đó sinh bệnh.

"Bát phong" là gió từ tám phương — nam, tây nam, tây, tây bắc, bắc, đông bắc, đông, đông nam — một hệ thống được trình bày kỹ ở Linh Khu thiên 77 (Cửu cung bát phong). "Ngũ phong" thì Vương Băng và Trương Giới Tân đều giải là gió ứng với năm tạng, tức tà khí ngoại lai đã được kinh mạch "phiên dịch" thành bệnh biến của tạng. Đây là một mô hình rất đáng chú ý: ngoại tà không trực tiếp đánh vào tạng, mà phải qua đường kinh; kinh là lộ trình của doanh vệ khí huyết, cũng là lộ trình của tà khí.

Tiếp đó là một đoạn xen về "tứ thời chi thắng": xuân thắng trưởng hạ, trưởng hạ thắng đông, đông thắng hạ, hạ thắng thu, thu thắng xuân. Đây chính là quan hệ tương thắng của ngũ hành đặt vào năm mùa (mộc khắc thổ, thổ khắc thủy, thủy khắc hỏa, hỏa khắc kim, kim khắc mộc). Đan Ba Nguyên Giản (Tanba) ngờ rằng ba mươi hai chữ này là chữ đời sau chen vào, vì một đoạn tương tự xuất hiện ở Tố Vấn thiên 9 (Lục tiết tạng tượng luận) và ở đó mới là chỗ mở đầu đối thoại hợp lý. Ý kiến này khá thuyết phục; song dù là chữ chen, nội dung vẫn đúng với tinh thần chung: khí của mùa này chế ngự khí của mùa kia, và bệnh thường phát khi gặp cái khí mà mình không thắng nổi.

释2. Gió bốn phương, năm tạng và vị trí du huyệt

Kế đó là bảng đối ứng gọn gàng: gió đông sinh ở xuân, bệnh tại can, du ở cổ gáy; gió nam sinh ở hạ, bệnh tại tâm, du ở ngực sườn; gió tây sinh ở thu, bệnh tại phế, du ở vai lưng; gió bắc sinh ở đông, bệnh tại thận, du ở lưng đùi; trung ương là thổ, bệnh tại tỳ, du ở cột sống.

Chữ du (俞) ở đây không hẳn chỉ các du huyệt ở lưng theo nghĩa hẹp đời sau, mà chỉ nơi khí của tạng ấy dồn tới, cũng là nơi chọn huyệt để trị. Vương Băng giảng rất mộc mạc: khí mùa xuân khiến muôn vật vươn lên ngọn, cho nên du ở cổ gáy; kinh thủ thiếu âm tâm đi từ ngực ra sườn, nên du ở ngực sườn; phế ở thượng tiêu, lưng là "cung phủ" của ngực, nên du ở vai lưng; lưng là phủ của thận, đùi liền kề nên nói chung; cột sống ứng với thổ ở giữa nên tỳ du ở đó.

Người học hôm nay đọc bảng này nên hiểu theo hai lớp: một lớp là định vị chẩn đoán (đau mỏi vùng nào gợi ý tạng nào đang bị khí thời tiết quấy động), một lớp là định hướng thủ huyệt. Không nên cứng nhắc coi đó là quy tắc tuyệt đối, vì ngay trong Nội Kinh các cách phân phối du huyệt cũng không hoàn toàn thống nhất.

释3. Bệnh theo mùa và chuỗi "đông bất án kiểu"

Từ bảng phương vị, thiên chuyển sang quy luật phát bệnh theo mùa: "Khí mùa xuân bệnh ở đầu, khí mùa hạ bệnh ở tạng, khí mùa thu bệnh ở vai lưng, khí mùa đông bệnh ở tứ chi." Trương Giới Tân giải gọn: dương khí mùa xuân thăng lên trên, nên bệnh ở đầu. Riêng chữ "tạng" ở câu mùa hạ, Vương Băng và Cao Sĩ Tông hiểu là tâm, nhưng Mã Thời cho rằng cả đoạn này là bản kê đại lược về đầu – tạng phủ bên trong – vai lưng – tứ chi, nên "tạng" nên hiểu chung là các tạng bên trong; các nhà chú thời nay phần nhiều nghiêng theo Mã Thời.

Rồi đến chuỗi bệnh thường gặp từng mùa: xuân hay nghẹt mũi chảy máu cam (cừu nục 鼽衄); giữa hạ hay bệnh ở ngực sườn; trưởng hạ hay đi tả lỏng, trung tiêu lạnh (động tiết hàn trung); thu hay mắc phong ngược (sốt rét do phong); đông hay mắc tý và quyết (tê bại và khí nghịch, tay chân lạnh). Ngô Côn nhấn mạnh tý và quyết là hai chứng riêng: tý ở đây là hàn tý, quyết ở đây là hàn quyết. Trương Chí Thông thêm một tầng lý: tứ chi là gốc của các dương; mùa đông dương khí thu xuống mà tàng, ngoại kinh trống khí, phong tà nhập kinh nên tay chân quyết lạnh mà sinh tý.

Tiếp đó là câu nổi tiếng và cũng gây tranh cãi nhất thiên: "Đông bất án kiểu, xuân bất cừu nục" — mùa đông không xoa bóp dẫn đạo thì mùa xuân không chảy máu mũi. Án kiểu (按蹻) Vương Băng giải là xoa bóp và cất nhấc tay chân, tức phép đạo dẫn; ông lập luận: động đến gân xương thì dương khí không tàng được, sang xuân dương khí thăng lên hun đốt phế, phế thông với mũi nên phát bệnh ở mũi. Đan Ba Nguyên Giản chê cách giảng ấy là "gượng ép xa xôi", cho rằng án kiểu chỉ là xoa nắn co duỗi thông thường. Dù giảng thế nào, cái lõi vẫn là nguyên tắc dưỡng sinh mùa đông đã nêu ở thiên 2: mùa đông chủ bế tàng, không nên khuấy động dương khí.

Sau đó là một chuỗi liên hoàn: xuân không bệnh ở cổ gáy thì giữa hạ không bệnh ngực sườn, trưởng hạ không động tiết hàn trung, thu không phong ngược, đông không tý quyết. Lâm Ức và Đan Ba đều ngờ nhiều chữ trong chuỗi này là chữ chen hoặc lạc chỗ; có nhà chú hiện đại còn cho cả đoạn là bản kê rời rạc. Người đọc nên tiếp nhận nó như một lời nhắc về tính liên hoàn của bệnh theo bốn mùa: một khâu bị hỏng thì các khâu sau đổ theo.

身宫4. "Tinh là gốc của thân" — hai nguyên tắc bế và tiết

Đến đây thiên nêu một câu cốt tủy: "Phù tinh giả, thân chi bản dã. Cố tàng ư tinh giả, xuân bất bệnh ôn." Tinh là gốc của thân thể; ai giữ được tinh tàng kín thì mùa xuân không mắc bệnh ôn. Tiếp theo: "Hạ thử hãn bất xuất giả, thu thành phong ngược" — mùa hạ nắng nóng mà mồ hôi không ra được thì mùa thu thành phong ngược.

Trương Giới Tân bình hai câu này thành một cặp đối rất hay: câu trên nói mùa đông phải bế tàng, câu dưới nói mùa hạ phải khai tiết; âm dương đóng mở, khí bốn mùa cũng vậy; ở đây chỉ nói đông và hạ, còn xuân thu nằm giữa hai cực ấy. Ông cũng giải "tinh" là chân âm của thân người, cội nguồn của nguyên khí: hao tinh thì âm hư, âm hư thì dương tà dễ phạm, nên hay mắc ôn bệnh. Đan Ba và một số nhà khác hiểu "tinh" thiên về tinh dịch, tức răn về phòng dục quá độ. Hai cách hiểu không loại trừ nhau; cách hiểu rộng — tinh là toàn bộ vật chất tinh vi nuôi thân — hợp với mạch văn Nội Kinh hơn.

Câu "thử bình nhân mạch pháp dã" ở cuối đoạn được Unschuld ngờ vốn là lời chú của người đời sau lẫn vào chính văn, và chữ "mạch" có thể là chữ chen muộn. Bản Thái Tố ở chỗ này có thêm chữ, đọc thành "đây là phép mà mạch người thường lấy đất làm khuôn".

身宫5. Âm dương trong một ngày và âm dương trong thân người

Thiên chuyển sang một đoạn mạch lạc và rất hay: "Cố viết: âm trung hữu âm, dương trung hữu dương." Từ sáng sớm (bình đán) đến giữa trưa là dương của trời, là dương trong dương; từ giữa trưa đến hoàng hôn vẫn là dương của trời nhưng là âm trong dương; từ chập tối đến lúc gà gáy là âm của trời, là âm trong âm; từ gà gáy đến sáng sớm vẫn là âm của trời nhưng là dương trong âm. Rồi kết: "Người cũng ứng theo như thế."

Đây là chỗ Nội Kinh dạy rằng âm dương không phải hai ngăn cứng, mà là bốn phần chuyển tiếp liên tục, mỗi phần lại có thể chia tiếp. Nguyên lý này về sau chi phối toàn bộ cách nhìn về nhịp ngày đêm của bệnh (bệnh nhẹ buổi sáng, nặng về chiều tối…), về giờ giấc châm cứu, về dưỡng sinh theo canh giờ.

Áp vào thân người: ngoài là dương, trong là âm; lưng là dương, bụng là âm; tạng là âm, phủ là dương. Can, tâm, tỳ, phế, thận — năm tạng đều là âm; đởm, vị, đại trường, tiểu trường, bàng quang, tam tiêu — sáu phủ đều là dương. Rồi nêu lý do phải biết "âm trong âm, dương trong dương": mùa đông bệnh ở âm, mùa hạ bệnh ở dương, mùa xuân bệnh ở âm, mùa thu bệnh ở dương — phải tìm cho đúng chỗ mà dùng châm thạch.

Đỉnh của đoạn là năm câu định vị ngũ tạng: lưng là dương, dương trong dương là tâm; lưng là dương, âm trong dương là phế; bụng là âm, âm trong âm là thận; bụng là âm, dương trong âm là can; bụng là âm, chí âm trong âm là tỳ. Vương Băng giải theo hai tiêu chí chồng lên nhau: thuộc tính của tạng (tâm, can là tạng dương; phế, thận, tỳ là tạng âm) và vị trí tam tiêu (tâm phế ở thượng tiêu thuộc dương, can tỳ ở trung tiêu, thận ở hạ tiêu thuộc âm). Cách phân này về sau thành công thức kinh điển, được dùng để lý giải vì sao tâm hỏa dễ vượt, phế tuy ở cao mà tính thanh túc giáng xuống, can tuy ở dưới hoành mà khí chủ thăng phát.

释6. Ngũ tạng ứng bốn mùa: bảng phối thuộc lớn

Hoàng Đế hỏi tiếp: "Năm tạng ứng với bốn mùa, mỗi tạng đều có cái để thu nhận chăng?" Kỳ Bá đáp "có", rồi trải ra bảng phối thuộc — đoạn nổi tiếng nhất của thiên.

Đông phương sắc xanh, vào thông với can, mở khiếu ở mắt, tàng tinh ở can, bệnh phát là chứng kinh sợ; vị chua, loại thảo mộc, súc là gà, cốc là mạch, ứng với Tuế tinh (Mộc tinh), âm là giốc, số là tám, bệnh ở gân, mùi là tao (hôi khai). Nam phương sắc đỏ, vào thông với tâm, mở khiếu ở tai, tàng tinh ở tâm, bệnh ở năm tạng; vị đắng, loại hỏa, súc là dê, cốc là thử, ứng Huỳnh Hoặc (Hỏa tinh), bệnh ở mạch, âm là chủy, số là bảy, mùi là tiêu (khét). Trung ương sắc vàng, vào thông với tỳ, mở khiếu ở miệng, tàng tinh ở tỳ, bệnh ở gốc lưỡi; vị ngọt, loại thổ, súc là bò, cốc là tắc, ứng Trấn tinh (Thổ tinh), bệnh ở thịt, âm là cung, số là năm, mùi thơm. Tây phương sắc trắng, vào thông với phế, mở khiếu ở mũi, tàng tinh ở phế, bệnh ở lưng; vị cay, loại kim, súc là ngựa, cốc là lúa gạo, ứng Thái Bạch (Kim tinh), bệnh ở da lông, âm là thương, số là chín, mùi tanh. Bắc phương sắc đen, vào thông với thận, mở khiếu ở hai âm (tiền âm và hậu âm), tàng tinh ở thận, bệnh ở khê (chỗ thịt giáp nhau); vị mặn, loại thủy, súc là lợn, cốc là đậu, ứng Thần tinh (Thủy tinh), bệnh ở xương, âm là vũ, số là sáu, mùi hủ (thối).

Hai điểm cần lưu ý. Thứ nhất, "tâm khai khiếu ở tai" ở đây mâu thuẫn với thiên 5 (Âm dương ứng tượng đại luận) và với thông lệ đời sau vốn cho thận khai khiếu ở tai. Y gia đời sau hòa giải bằng thuyết "thận khai khiếu ở tai, tâm cũng gửi khiếu ở tai" — vì tai nghe được là nhờ thần minh của tâm. Nên hiểu đây là dấu vết của nhiều lớp truyền thừa khác nhau trong Nội Kinh, chứ không phải một bên đúng một bên sai. Thứ hai, các con số 8, 7, 5, 9, 6 là "thành số" của Hà Đồ (sinh số 3-2-5-4-1 cộng với số 5 của thổ), cho thấy thiên này đã hấp thu số thuật đời Hán vào y lý.

释7. Lời răn kết thiên

Kết luận: người giỏi xem mạch thì phải xét kỹ năm tạng sáu phủ, thuận hay nghịch; các thứ tự âm dương, biểu lý, thư hùng đều "tàng ở trong lòng", "hợp tâm với tinh". Rồi câu răn: "Phi kỳ nhân vật giáo, phi kỳ chân vật thụ, thị vị đắc đạo" — không phải người ấy thì chớ dạy, không phải điều chân thật thì chớ truyền; như thế gọi là được đạo.

Cao Sĩ Tông giảng "hợp tâm với tinh" là: nghĩa lý cực kỳ tinh vi, khó dùng lời mà truyền cho người, phải để tâm và tinh thần hòa làm một mới lĩnh hội được. Đây là chỗ Nội Kinh nói về y đức và y đạo: tri thức y học không phải món hàng, người nhận phải có căn cốt.

• 夫精者，身之本也。故藏于精者，春不病温。 · Phù tinh giả, thân chi bản dã. Cố tàng ư tinh giả, xuân bất bệnh ôn. · Tinh là gốc của thân; ai biết giữ tinh cho tàng kín thì mùa xuân không mắc bệnh ôn. · Câu này biến dưỡng sinh thành phòng bệnh: cái vốn liếng tích trong mùa đông quyết định sức chống đỡ của mùa xuân.
• 故冬不按蹻，春不鼽衄。 · Cố đông bất án kiểu, xuân bất cừu nục. · Mùa đông không xoa bóp dẫn đạo khuấy động dương khí thì sang xuân không nghẹt mũi chảy máu cam. · Lời răn về bế tàng mùa đông, tuy cách giảng chữ "án kiểu" còn tranh luận.
• 阴中有阴，阳中有阳。 · Âm trung hữu âm, dương trung hữu dương. · Trong âm còn có âm, trong dương còn có dương. · Nguyên tắc chia tiếp vô cùng của âm dương, nền của mọi phép biện chứng về sau.
• 平旦至日中，天之阳，阳中之阳也。 · Bình đán chí nhật trung, thiên chi dương, dương trung chi dương dã. · Từ tảng sáng đến giữa trưa là phần dương của trời, ấy là dương trong dương. · Mở ra cách nhìn nhịp ngày đêm bốn phần, dùng cho cả chẩn đoán lẫn dưỡng sinh.
• 背为阳，阳中之阳，心也；背为阳，阳中之阴，肺也。 · Bối vi dương, dương trung chi dương, tâm dã; bối vi dương, dương trung chi âm, phế dã. · Lưng thuộc dương, dương trong dương là tâm; lưng thuộc dương, âm trong dương là phế. · Định vị âm dương của tạng theo cả thuộc tính lẫn vị trí.
• 腹为阴，阴中之至阴，脾也。 · Phúc vi âm, âm trung chi chí âm, tỳ dã. · Bụng thuộc âm, chí âm trong âm là tỳ. · Tỳ thổ ở giữa, được gọi là "chí âm" — cơ sở cho thuyết tỳ là gốc hậu thiên.
• 东方青色，入通于肝，开窍于目，藏精于肝。 · Đông phương thanh sắc, nhập thông ư can, khai khiếu ư mục, tàng tinh ư can. · Phương đông sắc xanh, vào thông với can, mở khiếu ở mắt, tàng tinh ở can. · Câu mẫu cho toàn bộ bảng phối thuộc ngũ hành – ngũ tạng.
• 非其人勿教，非其真勿授，是谓得道。 · Phi kỳ nhân vật giáo, phi kỳ chân vật thụ, thị vị đắc đạo. · Không phải người xứng thì đừng dạy, không phải điều chân thật thì đừng truyền; ấy gọi là được đạo. · Lời răn về y đức và về sự thận trọng trong truyền thừa.

| Thuật ngữ | Chữ Hán | Giải nghĩa | |---|---|---| | Kim quỹ | 金匮 | Rương vàng cất điển sách quý; ngụ ý nội dung trọng yếu cần giữ gìn | | Bát phong | 八风 | Gió từ tám phương; khi trái thời thành tà khí gây bệnh | | Kinh phong | 经风 | Tà khí của bát phong đã nhập kinh mạch, biến thành bệnh biến của năm tạng | | Tứ thời chi thắng | 四时之胜 | Quan hệ tương thắng ngũ hành đặt vào năm mùa (kể cả trưởng hạ) | | Du | 俞 | Nơi khí của tạng dồn tới, cũng là chỗ chọn huyệt để châm trị | | Án kiểu | 按蹻 | Phép xoa bóp, co duỗi, cất nhấc tay chân — thuộc đạo dẫn | | Cừu nục | 鼽衄 | Nghẹt mũi chảy nước mũi (cừu) và chảy máu cam (nục) | | Động tiết hàn trung | 洞泄寒中 | Tiêu chảy tháo và lạnh ở trung tiêu, bệnh của trưởng hạ thuộc tỳ thổ | | Phong ngược | 风疟 | Chứng sốt rét cơn do phong hàn mùa thu gặp thử tà tích bên trong | | Tý – quyết | 痹 – 厥 | Tê đau bế tắc và khí nghịch tay chân lạnh; hai chứng riêng, thường gặp mùa đông | | Chí âm | 至阴 | Cực âm; ở đây chỉ tỳ, tạng thổ nằm giữa vùng bụng thuộc âm | | Khê | 溪 | Chỗ thịt nhỏ giáp nhau (đối với "cốc" là chỗ thịt lớn giáp nhau) |

Vương Băng, khi chú thiên này, chủ yếu làm công việc "nối mạch": ông giải thích từng mối tương ứng bằng lý lẽ vị trí và kinh mạch — phế ở thượng tiêu nên du ở vai lưng, lưng là phủ của thận nên du ở lưng đùi, cột sống ứng thổ nên tỳ du tại đó. Ông cũng dẫn thiên Nguyệt lệnh trong Lễ Ký để chứng minh rằng mối liên hệ giữa khí hậu trái thời và bệnh tật vốn là tri thức chung của học giới đời Hán, không riêng của y gia. Cách chú của ông thiên về hợp lý hóa, đôi khi vòng vo — chính vì vậy mà Đan Ba Nguyên Giản, nhà khảo chứng Nhật Bản, phê cách giảng "án kiểu" của ông là "xa xôi gượng ép".

Trương Giới Tân trong Loại Kinh nâng thiên này lên tầm nguyên lý. Ông giải "ngũ phong" là phong của năm tạng, giải "khí mùa xuân bệnh ở đầu" bằng một câu gọn: dương khí đi lên. Đóng góp lớn nhất của ông là cách đọc cặp đôi hai câu về tinh và mồ hôi: mùa đông chủ bế tàng, mùa hạ chủ khai tiết; âm dương có đóng có mở, khí bốn mùa cũng vậy; văn chỉ nêu đông và hạ vì xuân thu nằm ở khoảng giữa. Ông cũng giải "tinh" là chân âm, gốc của nguyên khí — cách hiểu này về sau thành nền cho học phái tư âm.

Mã Thời có một nhận xét sắc sảo về chữ "tạng" trong câu "hạ khí giả bệnh tại tạng": nếu hiểu là tâm thì phá vỡ mạch văn, vì cả đoạn đang kê theo bộ vị đầu – trong – vai lưng – tứ chi. Ông cũng lưu ý rằng ở trên nói "lưng đùi", ở dưới nói "tứ chi", ấy là coi tứ chi như cành cây, gặp lạnh thì héo trước. Ngô Côn thì tách bạch tý và quyết thành hai chứng, và giải "phong ngược" bằng cơ chế "trước bị nhiệt, sau bị hàn, kim hỏa giao tranh nên hàn nhiệt luân phiên". Trương Chí Thông bổ sung tầng sinh lý: tứ chi là gốc của các dương, mùa đông dương khí thu tàng nên ngoại kinh trống, phong dễ nhập.

Về mặt văn bản, khảo chứng của Unschuld và Tessenow ghi nhận nhiều nghi vấn: đoạn "tứ thời tương thắng" ba mươi hai chữ có thể lấy từ thiên 9 chen vào; năm chữ "xuân bất bệnh cảnh hạng" có thể lạc chỗ; sáu chữ "sôn tiết hãn xuất" bị Lâm Ức cho là chữ chen vô nghĩa; câu "thử bình nhân mạch pháp dã" nhiều khả năng vốn là lời chú lẫn vào chính văn. Nhận ra những vết nối ấy không làm hỏng thiên, trái lại giúp ta đọc đúng tinh thần: Kim quỹ chân ngôn luận là một tập hợp các "chân ngôn" cốt lõi được biên chép lại, chứ không phải một bài luận liền mạch do một tay viết.

• Giữ nếp bế tàng mùa đông. Ngủ sớm dậy muộn hơn, tránh ra mồ hôi nhiều, tránh vận động quá sức hoặc xông nóng kéo dài trong ba tháng rét — tinh thần "đông bất án kiểu" nằm ở chỗ không phá cái kín đáo của mùa đông, chứ không phải cấm vận động.
• Mùa hạ đừng chặn mồ hôi. Ở lâu trong phòng lạnh sâu, uống nước đá liên tục giữa trời nóng khiến "thử hãn bất xuất"; người xưa cho rằng cái tích ấy sang thu dễ sinh chứng hàn nhiệt luân phiên. Nên để mồ hôi ra tự nhiên rồi lau khô, tránh gió lạnh thổi thẳng lúc đang mở lỗ chân lông.
• Nhận biết bệnh theo mùa mà phòng trước. Xuân hay bệnh ở đầu mặt mũi (viêm mũi, chảy máu cam, choáng đầu); trưởng hạ ẩm nóng hay bệnh tiêu hóa, tiêu lỏng, lạnh bụng; thu hay bệnh da lông, hô hấp; đông hay bệnh xương khớp, tay chân lạnh. Biết trước để giữ ấm, ăn uống và sinh hoạt cho hợp là phép "trị vị bệnh" bình dị nhất.
• Ăn theo ngũ vị, không thiên lệch. Bảng ngũ cốc – ngũ súc – ngũ vị của thiên này không nên đọc như đơn thuốc, mà như lời nhắc rằng bữa ăn cần đủ năm vị, đủ loại hạt, không nghiêng hẳn về một vị nào lâu ngày.
• Xem trọng "tinh" như vốn liếng. Ngủ đủ, tiết chế phòng dục, không lạm dụng chất kích thích — đó là cách hiểu thực tế của câu "tinh là gốc của thân" trong đời sống bận rộn hôm nay.
• Dùng nhịp ngày đêm mà điều thân. Buổi sáng là dương trong dương, hợp với làm việc động não và vận động; chiều muộn là âm trong dương, nên chuyển sang việc nhẹ; đêm khuya thuộc âm trong âm, là lúc phải ngủ chứ không phải lúc gắng sức.

• Thiên 2 · Tứ khí điều thần đại luận: cung cấp nền dưỡng sinh bốn mùa mà thiên này dựa vào, đặc biệt nguyên tắc "đông tam nguyệt, thử vị bế tàng".
• Thiên 5 · Âm dương ứng tượng đại luận: khai triển rộng bảng phối thuộc ngũ phương – ngũ tạng – ngũ vị; cũng là nơi nêu "thận khai khiếu ở tai", khác với "tâm khai khiếu ở tai" ở thiên này.
• Thiên 9 · Lục tiết tạng tượng luận: chứa đoạn "tứ thời chi thắng" song song, được nhiều nhà khảo chứng coi là xuất xứ gốc của ba mươi hai chữ chen trong thiên 4.
• Thiên 58 · Khí huyệt luận: định nghĩa "cốc" và "khê" là chỗ thịt lớn, thịt nhỏ giáp nhau — giúp hiểu câu "bệnh tại khê" của thận.
• Linh Khu thiên 77 · Cửu cung bát phong: trình bày đầy đủ hệ thống tám ngọn gió theo tám phương và cách chúng gây bệnh, là phần bổ sung trực tiếp cho câu hỏi mở đầu thiên này.