Thiên thứ hai của Tố Vấn nối tiếp mạch dưỡng sinh đã mở ra ở Thượng cổ thiên chân luận, nhưng chuyển từ chỗ bàn về "chân khí" và các bậc chân nhân, thánh nhân sang một điều cụ thể hơn: làm thế nào để điều thần (调神) — điều hòa cái chí, cái tâm, cái nếp sống của mình — cho hợp với tứ khí, tức khí của bốn mùa. Nhan đề đã nói rõ trọng tâm: không phải điều thân trước, mà điều thần trước; bởi trong quan niệm của Nội Kinh, thần là chủ tể của khí, chí hướng và tình cảm dẫn dắt sự thăng giáng của khí huyết, nên thuận mùa mà điều thần thì thân tự yên.

Nội dung thiên chia làm hai nửa rõ rệt. Nửa đầu là bốn đoạn song hành, mỗi đoạn tả một mùa: xuân phát trần, hạ phồn tú, thu dung bình, đông bế tàng; mỗi mùa đều có ba tầng dặn dò — giờ ngủ thức, cách vận động và tâm thái, rồi hậu quả của việc trái nghịch. Cấu trúc ấy gọn và đối xứng đến mức có thể học thuộc, và quả thật đời sau xem đây là bài tổng quát nhất về dưỡng sinh theo mùa trong toàn bộ y thư Trung Hoa. Nửa sau nâng lên tầng lý luận: khí trời vốn trong sạch sáng láng mà "tàng đức" không ngừng; khi trời đất mất giao cảm thì muôn vật chết yểu; con người trái tứ khí thì tổn thương bốn tạng theo đường lối tương ứng. Từ đó rút ra hai câu cương lĩnh trứ danh: "xuân hạ dưỡng dương, thu đông dưỡng âm" và "thánh nhân bất trị dĩ bệnh, trị vị bệnh".

Vị trí của thiên trong toàn bộ Nội Kinh vì thế rất đặc biệt. Nó là chiếc bản lề nối học thuyết âm dương – tứ thời (sẽ được triển khai ở các thiên 4, 5, 6, 7) với chủ đề phòng bệnh. Nếu thiên 1 nói vì sao người xưa sống lâu, thì thiên 2 nói bằng cách nào — và cách ấy không nằm ở thuốc men mà ở nếp sống thuận thiên. Câu kết về "khát mới đào giếng" đã trở thành tuyên ngôn của y học dự phòng phương Đông suốt hai nghìn năm.

释1. Ba tháng mùa xuân: phát trần — sinh mà chớ sát

Nguyên văn mở đầu: 春三月，此谓发陈，天地俱生，万物以荣 (Xuân tam nguyệt, thử vị phát trần, thiên địa câu sinh, vạn vật dĩ vinh) — ba tháng mùa xuân gọi là "phát trần", trời đất cùng sinh, muôn vật tươi tốt. Hai chữ phát trần được các nhà giải khác nhau: Vương Băng hiểu là khí dương ẩn tàng suốt đông nay phát tán ra, bày tỏ vẻ đẹp của muôn loài; Trương Chí Thông và Dương Thượng Thiện thì đọc trần là "cũ", nghĩa là phá cái cũ mà nảy cái mới, như gốc cỏ rễ cây năm ngoái nay đâm chồi. Đan Ba Nguyên Giản nghiêng về Vương Băng, vì ba đoạn sau đều nói về khí chứ không nói về hình cỏ cây. Thật ra hai nghĩa bổ sung nhau: khí tàng phát ra thì cái cũ mới bung nở được.

Phần dặn dò sinh hoạt: 夜卧早起，广步于庭 — ngủ muộn thức sớm, bước dài thong dong trong sân; 被发缓形 — xõa tóc, nới lỏng thân hình, để cho chí được sinh. Trương Giới Tân giải hoãn hình là cử chỉ khoan hòa, không bó buộc. Đây là một chi tiết rất đời thường mà tinh tế: mùa xuân khí đang mở, thân thể và đầu tóc cũng nên "mở" theo, chớ bó chặt, chớ gò ép.

Tầng thứ ba thuộc về tâm đức: 生而勿杀，予而勿夺，赏而勿罚 — sinh mà chớ giết, cho mà chớ lấy, thưởng mà chớ phạt. Điều này cho thấy "điều thần" ở Nội Kinh không chỉ là tâm lý cá nhân mà còn là nếp hành xử, cả nếp chính lệnh của người trị nước. Trái khí xuân thì tổn thương can: "hạ vị hàn biến, phụng trưởng giả thiểu" — sang hạ sinh chứng biến hóa thành hàn, và cái khí để nuôi sự "trưởng" của mùa hạ bị thiếu. Vương Băng giảng theo ngũ hành: xuân thuộc mộc, can vượng ở xuân; làm trái là thi hành lệnh của thu (kim) trong mùa xuân, mộc bị tổn, sang hạ hỏa không được mộc sinh nên hóa hàn.

释2. Ba tháng mùa hạ: phồn tú — khiến chí không giận

夏三月，此谓蕃秀，天地气交，万物华实 — ba tháng hạ gọi là "phồn tú", khí trời đất giao nhau, muôn vật ra hoa kết trái. Vương Băng chú: phồn là phồn thịnh, tú là hoa đẹp; dương khí khởi từ xuân đến hạ thì đầy tràn.

Sinh hoạt: vẫn 夜卧早起 — ngủ muộn thức sớm, và 无厌于日 — chớ chán ánh nắng, chớ ngại ngày dài. Chú giải có hai lối: Trương Kỳ đọc yếm là "mỏi"; Trình Sĩ Đức giải rằng mùa hạ ngày dài, khí "trưởng" đang chủ, người không nên trễ nải. Cả hai đều dẫn về một ý: đừng trốn nắng, đừng nằm dài, hãy để dương khí được vận dụng.

Tâm thái: 使志无怒，使华英成秀 — khiến chí đừng giận, khiến "hoa anh" được thành tựu vẻ đẹp. Trương Giới Tân giải hoa anh là thần khí, tức cái tinh anh biểu lộ ra ngoài của con người; mùa hạ là lúc thần khí nên rực rỡ. Tiếp đó 使气得泄，若所爱在外 — khiến khí được tiết ra, như thể cái mình yêu thích ở bên ngoài. Vương Băng giảng: khí tiết thì lỗ chân lông mở, hợp với lệnh mùa hạ là tán dương; Mã Thời nói thêm rằng vì không được giận, khí dễ bị ức uất, nên phải cho nó có đường thoát — ấy là một nhận xét rất tinh về tâm lý. Trái khí hạ thì tổn thương tâm, sang thu sinh 痎疟 (giai ngược, các loại sốt cơn cách nhật). Trương Giới Tân giảng: tâm bị tổn thì thử khí nhân đó mà ẩn; thu kim thu liễm, thử tà bị dồn vào trong, kim hỏa tranh nhau nên hàn nhiệt thay nhau phát. Bốn chữ "冬至重病" (đông chí bệnh nặng) ở cuối đoạn bị Thẩm Tổ Miên và Đan Ba Nguyên Giản cùng nghi là chú văn lẫn vào chính văn, vì không khớp mạch văn trước sau.

释3. Ba tháng mùa thu: dung bình — an ninh để hoãn hình thu

秋三月，此谓容平，天气以急，地气以明 — ba tháng thu gọi là "dung bình", khí trời dần gấp (gió thu rít), khí đất trong sáng. Hai chữ dung bình được hiểu là hình dung của muôn vật đã định, không còn biến đổi; Mã Thời nói âm khí đã khởi, hình thể muôn loài đến đây mới định hẳn. Cũng có thuyết dẫn Thánh tễ kinh: thung dung mà không gấp gáp, bình chính mà không lệch — ấy là "dung bình", nghiêng về nghĩa tâm thái.

Sinh hoạt: 早卧早起，与鸡俱兴 — ngủ sớm thức sớm, cùng dậy với gà. Vương Băng giải: ngủ sớm để tránh hàn lộ, thức sớm để lập cái an tĩnh. Tâm thái: 使志安宁，以缓秋刑 — khiến chí an ninh, để làm dịu cái "hình" của mùa thu. Chữ thu hình vừa chỉ gió bão sát phạt của mùa thu, vừa gợi tập tục cổ đại hành quyết tội nhân vào thu — một dấu vết cho thấy thiên này viết trong khung tư tưởng "thiên nhân tương ứng" bao trùm cả chính sự.

Tiếp đó: 收敛神气，使秋气平；无外其志，使肺气清 — thu liễm thần khí cho khí thu được bình, chớ để chí hướng ra ngoài, cho phế khí được trong. Đây là chỗ tinh yếu nhất của dưỡng sinh mùa thu: mùa hạ "khí đắc tiết", mùa thu thì ngược lại, phải "thu liễm". Trái khí thu thì tổn thương phế, sang đông sinh 洞泄 (động tiết — tiêu chảy ra thức ăn chưa tiêu), và cái khí để nuôi sự "tàng" của mùa đông bị thiếu.

释4. Ba tháng mùa đông: bế tàng — chí như phục như nặc

冬三月，此谓闭藏，水冰地坼，无扰乎阳 — ba tháng đông gọi là "bế tàng", nước đóng băng, đất nứt nẻ, chớ nhiễu động đến dương khí. Vương Băng: dương khí đã vào sâu, nên cốt ở việc đóng kín, chớ lao động đến mức mệt nhoài.

Sinh hoạt đảo hẳn so với xuân hạ: 早卧晚起，必待日光 — ngủ sớm thức muộn, tất phải chờ ánh nắng. Tâm thái được tả bằng một chuỗi ví von rất đẹp: 使志若伏若匿，若有私意，若已有得 — khiến chí như nép như ẩn, như có ý riêng, như đã được điều mình muốn. Nghĩa là lòng thỏa mãn, không tìm cầu, không phóng ra ngoài. Bản Thái Tố chép "nhược dĩ hữu đức" thay cho "đắc", Y tâm phương của Nhật Bản cũng theo bản ấy — một dị văn đáng lưu ý, vì "hữu đức" nối được với chữ "tàng đức" ở đoạn sau.

Rồi đến phép giữ hình: 去寒就温，无泄皮肤，使气亟夺 — tránh lạnh tìm ấm, chớ để da lông tiết mở (tức chớ ra mồ hôi nhiều), khiến khí bị đoạt mất nhanh. Các nhà khảo chứng (Thẩm Tổ Miên, Cao Kỷ Vũ) tranh luận về chữ cực/khí đoạt và vận luật của câu, nhưng ý chính không đổi: mùa đông ra mồ hôi là hao dương. Trái khí đông thì tổn thương thận, sang xuân sinh 痿厥 (nhuyễn quyết — chân mềm yếu không đi được, theo Dương Thượng Thiện), và khí để nuôi sự "sinh" của mùa xuân bị thiếu.

释5. Trời tàng đức bất chỉ — bài học từ sự mất giao của trời đất

Đoạn này chuyển giọng sang thiên đạo: 天气清净光明者也，藏德不止，故不下也 — khí trời vốn trong sạch sáng láng, tàng cất cái đức của mình không ngừng, nên không hạ xuống. Vương Băng dẫn Lão Tử "thượng đức bất đức" để giảng: trời cao xa, đức của trời vô hình, nên dụng của nó vô cùng. Ngược lại, nếu trời tự phô cái sáng thì mặt trời mặt trăng mất sáng, tà khí xâm hại vào các khiếu.

Tiếp đó là một loạt hình ảnh về trời đất thất giao: dương khí bị bế tắc, khí đất bị che mờ, mây mù không trong, bạch lộ không giáng; hai khí không giao nên muôn vật không được ban bố sinh khí, "bất thi tắc danh mộc đa tử" — cây lớn chết trước. Rồi 贼风数至，暴雨数起，天地四时不相保，与道相失，则未央绝灭 — gió giặc đến luôn, mưa dữ dội thường phát, trời đất bốn mùa không giữ được nhau, mất liên hệ với Đạo, thì chưa hết nửa đời đã tuyệt diệt. Chữ ương được Dương Thượng Thiện, Vương Băng đọc là "lâu/dài" (chưa lâu đã diệt), Trương Giới Tân đọc là "giữa/nửa" (chưa đến nửa đời). Kết đoạn: 唯圣人从之，故身无奇病，万物不失，生气不竭 — chỉ thánh nhân thuận theo, nên thân không bệnh lạ, muôn việc không sai, sinh khí không cạn. Chữ kỳ bệnh có bản chép khổ bệnh (bệnh nặng); có người theo Thuyết văn đọc là bệnh nhỏ, thành "không có cả bệnh nhẹ".

释6. Nghịch tứ khí thì bốn tạng bốn đường mà tổn

Bốn câu song hành, cô đúc như khẩu quyết: 逆春气则少阳不生，肝气内变；逆夏气则太阳不长，心气内洞；逆秋气则太阴不收，肺气焦满；逆冬气则少阴不藏，肾气独沉. Trái khí xuân thì thiếu dương không sinh, can khí biến đổi bên trong; trái khí hạ thì thái dương không trưởng, tâm khí trống rỗng bên trong; trái khí thu thì thái âm không thu, phế khí "tiêu mãn" (nóng khô mà đầy trướng); trái khí đông thì thiếu âm không tàng, thận khí đục mà chìm.

Đáng chú ý là ở đây kinh văn dùng danh xưng kinh khí (thiếu dương, thái dương, thái âm, thiếu âm) để nối mùa với tạng, cho thấy tầng lớp biên tập đã đứng trên nền học thuyết kinh lạc. Về chữ tiêu mãn, bản Toàn Nguyên Khởi chép tiêu, còn Giáp Ất kinh và Thái Tố chép khác; Hồ Thụ biện rằng "tiêu mãn" mới đối được với "độc trầm" ở câu sau, và mới hợp với chỗ Tố Vấn 44 nói phế nhiệt thì lá phế cháy. Chữ độc trầm thì Thái Tố và Giáp Ất kinh đều chép 浊沉 (đục mà chìm) — nghĩa thông hơn.

释7. Xuân hạ dưỡng dương, thu đông dưỡng âm

夫四时阴阳者，万物之根本也。所以圣人春夏养阳，秋冬养阴，以从其根 — âm dương bốn mùa là gốc rễ của muôn vật, cho nên thánh nhân xuân hạ dưỡng dương, thu đông dưỡng âm, để thuận theo cái gốc ấy. Đây là một trong những câu gây tranh luận nhiều nhất trong Nội Kinh. Vương Băng hiểu theo ăn uống: xuân ăn mát, hạ ăn lạnh để nuôi dưỡng trong thời dương; thu ăn ấm, đông ăn nóng để nuôi dưỡng trong thời âm — tức "dưỡng" là chế bớt cái thái quá của mùa. Mã Thời hiểu ngược lại: xuân hạ là lúc sinh trưởng nên thuận đó mà nuôi dương khí, thu đông là lúc thu tàng nên thuận đó mà nuôi âm khí. Ngô Côn lại lấy âm dương chỉ tạng và phủ. Ba lối giải đều có chỗ dùng được; người học nên nắm lấy nguyên tắc chung là thuận theo thế của mùa mà bồi cái mùa ấy cần, rồi tùy cảnh mà biến.

Đoạn tiếp: thánh nhân "trầm phù" cùng muôn vật ở cửa sinh trưởng; trái cái gốc thì "phạt kỳ bản, hoại kỳ chân". Rồi kết luận: 阴阳四时者，万物之终始也，死生之本也；逆之则灾害生，从之则苛疾不起，是谓得道 — âm dương bốn mùa là đầu cuối của muôn vật, gốc của sống chết; trái thì tai hại sinh, thuận thì bệnh nặng không dấy, ấy gọi là "được Đạo". Và câu sắc sảo: 道者，圣人行之，愚者佩之 — Đạo ấy, thánh nhân thì thực hành, người ngu thì chỉ đeo lấy làm trang sức. Đoạn Ngọc Tài và một số nhà đọc bội (佩) thông với bội (背) là "trái nghịch"; Dương Thượng Thiện trong Thái Tố thì giữ nghĩa "đeo trên áo" — hình ảnh người ngu đem Đạo ra làm đồ trang trí, quả là sinh động và vẫn còn đúng đến hôm nay.

释8. Trị bệnh chưa thành

Phần kết là đoạn được dẫn nhiều nhất trong lịch sử y học Đông phương: 是故圣人不治已病治未病，不治已乱治未乱，此之谓也。夫病已成而后药之，乱已成而后治之，譬犹渴而穿井，斗而铸锥，不亦晚乎！ — Cho nên thánh nhân không trị bệnh đã thành mà trị bệnh chưa thành, không dẹp cái loạn đã thành mà dẹp cái loạn chưa thành, chính là nói điều này. Bệnh đã thành rồi mới dùng thuốc, loạn đã thành rồi mới lo dẹp, ví như khát mới đào giếng, đánh nhau mới đúc binh khí (một số bản chép "chú chuy" — đúc mũi dùi), chẳng phải đã muộn rồi sao!

Hai chữ "bệnh" và "loạn" đặt song song cho thấy y đạo và trị đạo trong Nội Kinh là một mạch tư tưởng: thân người là một nước, khí huyết là dân, bốn mùa là thiên thời. Phòng bệnh không phải một kỹ thuật riêng lẻ mà là hệ quả tất nhiên của việc sống thuận tứ khí đã mô tả suốt bảy đoạn trước.

• 春三月，此谓发陈，天地俱生，万物以荣 · Xuân tam nguyệt, thử vị phát trần, thiên địa câu sinh, vạn vật dĩ vinh · Ba tháng mùa xuân gọi là phát trần, trời đất cùng sinh, muôn vật tươi tốt · Mở đầu bằng "khí tượng" của mùa, rồi mới nói đến người — đó là mạch tư duy của toàn thiên.
• 生而勿杀，予而勿夺，赏而勿罚 · Sinh nhi vật sát, dữ nhi vật đoạt, thưởng nhi vật phạt · Sinh mà chớ giết, cho mà chớ lấy, thưởng mà chớ phạt · Điều thần mùa xuân không chỉ ở giấc ngủ mà ở tấm lòng và cách đối xử với người, với vật.
• 使志无怒，使华英成秀 · Sử chí vô nộ, sử hoa anh thành tú · Khiến chí không giận, khiến hoa anh thành vẻ đẹp · Trương Giới Tân giải "hoa anh" là thần khí; mùa hạ nên để thần khí rực rỡ mà chớ để nóng giận thiêu đốt.
• 使志安宁，以缓秋刑；收敛神气，使秋气平 · Sử chí an ninh, dĩ hoãn thu hình; thu liễm thần khí, sử thu khí bình · Khiến chí an ninh để dịu cái sát phạt của mùa thu, thu liễm thần khí cho khí thu được bình · Cốt yếu của dưỡng sinh mùa thu là "liễm", ngược hẳn với "tiết" của mùa hạ.
• 无扰乎阳；去寒就温，无泄皮肤 · Vô nhiễu hồ dương; khứ hàn tựu ôn, vô tiết bì phu · Chớ nhiễu động dương khí; tránh lạnh tìm ấm, chớ để da lông tiết mở · Mùa đông ra mồ hôi nhiều là hao tổn cái vốn dương đang cất giữ.
• 天气清净光明者也，藏德不止，故不下也 · Thiên khí thanh tịnh quang minh giả dã, tàng đức bất chỉ, cố bất hạ dã · Khí trời trong sạch sáng láng, tàng cất đức mà không ngừng, nên không hạ xuống · Trời không phô cái sáng của mình mới giữ được dụng vô cùng; người dưỡng sinh cũng nên tàng chứ không phô.
• 春夏养阳，秋冬养阴，以从其根 · Xuân hạ dưỡng dương, thu đông dưỡng âm, dĩ tòng kỳ căn · Xuân hạ nuôi dương, thu đông nuôi âm, để thuận cái gốc · Câu cương lĩnh của dưỡng sinh theo mùa, đến nay vẫn còn nhiều cách giải.
• 圣人不治已病治未病，不治已乱治未乱 · Thánh nhân bất trị dĩ bệnh trị vị bệnh, bất trị dĩ loạn trị vị loạn · Thánh nhân không trị bệnh đã thành mà trị bệnh chưa thành, không dẹp loạn đã thành mà dẹp loạn chưa thành · Tuyên ngôn nền tảng của y học dự phòng phương Đông.

| Thuật ngữ | Chữ Hán | Giải nghĩa | |---|---|---| | Điều thần | 调神 | Điều hòa tâm chí, tình cảm, nếp sống để khí huyết thuận theo thời tiết | | Phát trần | 发陈 | Khí tượng mùa xuân: khí ẩn tàng phát tán ra, cái cũ nứt mở để cái mới sinh | | Phồn tú | 蕃秀 | Khí tượng mùa hạ: phồn thịnh, hoa đẹp, trời đất giao khí, muôn vật kết trái | | Dung bình | 容平 | Khí tượng mùa thu: hình dung muôn vật đã định, khí thế bình chính không lệch | | Bế tàng | 闭藏 | Khí tượng mùa đông: đóng kín, cất giữ; dương khí lặn vào sâu | | Phụng trưởng giả thiểu | 奉长者少 | Cái khí để "phụng" (cung ứng) cho sự trưởng của mùa sau bị thiếu hụt | | Giai ngược | 痎疟 | Các loại sốt cơn hàn nhiệt luân phiên, đặc biệt kiểu cách nhật | | Động tiết | 洞泄 | Tiêu chảy tháo ra thức ăn chưa tiêu hóa | | Nhuyễn quyết | 痿厥 | Chân tay mềm yếu, mất sức, không đi lại được | | Tâm khí nội đỗng | 心气内洞 | Tâm khí hư trống bên trong do dương không được trưởng ra ngoài | | Phế khí tiêu mãn | 肺气焦满 | Phế nhiệt khô cháy kèm cảm giác trướng đầy ở vùng ngực trên | | Tặc phong | 贼风 | Gió trái thời, gió "giặc", chỉ ngoại tà xâm nhập khi trời đất thất thường |

Vương Băng, khi hiệu chú thiên này vào đời Đường, đã dựng nên khung giải thích chi phối các đời sau: ông nhất quán dùng ngũ hành tương sinh để cắt nghĩa vì sao trái khí một mùa lại phát bệnh ở mùa sau. Trái xuân là "thi hành lệnh mùa thu" trong mùa xuân, mộc tổn thì hạ hỏa mất nguồn sinh; trái hạ là thi hành lệnh mùa đông, tâm hỏa tổn thì thu kim đắc thế mà phát hàn nhiệt. Cách giảng ấy chặt chẽ, nhưng người học cần biết rằng đó là lớp lý luận của người chú giải, không hẳn là lớp lý luận nguyên thủy của kinh văn — kinh văn chỉ nói "phụng trưởng giả thiểu", tức thiếu cái khí để cung ứng cho mùa sau, một lối nghĩ đơn sơ và sinh động hơn.

Trương Giới Tân trong Loại Kinh đóng góp những chú giải tinh tế về mặt thần khí: "hoa anh" là thần khí, "hoãn hình" là cử chỉ khoan hòa; ông cũng giải kỹ cơ chế "giai ngược" bằng hình ảnh kim và hỏa tranh nhau nên hàn nhiệt luân phiên. Mã Thời thì mạnh về mạch văn: chính ông nêu ý rằng câu "sử khí đắc tiết" là hệ quả tất yếu của câu "sử chí vô nộ" — đã không cho giận thì phải mở đường cho khí thoát, kẻo sinh uất. Trương Chí Thông và Dương Thượng Thiện góp cách đọc "phát trần" theo nghĩa phá cũ nảy mới; Ngô Côn đem âm dương gán vào tạng phủ khi giải câu "xuân hạ dưỡng dương".

Về mặt văn bản học, các nhà khảo chứng Nhật Bản và Thanh mạt để lại nhiều nhận xét đáng tin. Đan Ba Nguyên Giản (Tanba Genkan) dựa vào mạch văn để bảo vệ cách hiểu của Vương Băng về "phát trần", đồng thời — cùng với Thẩm Tổ Miên — nghi bốn chữ "đông chí trọng bệnh" ở cuối đoạn mùa hạ là chú văn lẫn vào chính văn. Hồ Thụ biện rằng chữ nặc (匿) mới đúng vận, còn dị văn xuất hiện từ đời Tống là sai; ông cũng bảo vệ "phế khí tiêu mãn" bằng phép đối xứng với "thận khí độc trầm". Unschuld và Tessenow lưu ý rằng chữ giai (痎) trong toàn bộ Tố Vấn chỉ xuất hiện bốn lần và luôn đi kèm ngược (疟), gợi ý đây là thuật ngữ cổ chỉ sốt cách nhật, về sau bị chữ ngược thay thế hẳn; các ông cũng ghi nhận bản Thái Tố chép "nhược dĩ hữu đức" và "trọc trầm" khác với bản thông hành, cùng dị văn "kỳ bệnh / khổ bệnh". Những chỗ này cho thấy thiên 2, dù cô đúc và đối xứng đẹp, vẫn là một văn bản đã qua nhiều tay biên tập.

• Giờ ngủ thức theo mùa là phần dùng được ngay và ít gây tranh luận nhất: xuân hạ có thể thức sớm, ngủ muộn hơn chút; thu thì ngủ sớm thức sớm; đông thì ngủ sớm, đợi sáng hẳn mới ra ngoài. Không cần cứng nhắc từng giờ, chỉ cần theo sát độ dài ngày đêm nơi mình sống.
• Vận động cũng nên đổi theo mùa: mùa xuân "quảng bộ ư đình" — đi bộ bước dài, thư giãn, trang phục nới rộng; mùa hạ không ngại nắng sớm, cho ra mồ hôi vừa phải; mùa thu chuyển sang các phép nhẹ, có thu có liễm; mùa đông giữ ấm, tránh tập đến ra nhiều mồ hôi.
• Điều tình chí theo mùa là chỗ tinh yếu mà dễ bỏ qua: xuân chớ dồn nén, chớ nóng nảy sát phạt; hạ chớ để giận bốc, nên có việc mình yêu thích để khí được tiết ra; thu giữ tâm an tĩnh, bớt bi thương; đông thu mình lại, bớt tìm cầu, sống với cảm giác "như đã có được".
• Chú ý các mùa giao tiết, nơi Nội Kinh cảnh báo về "tặc phong" và "bộc vũ" — trái thời tiết, gió lạ, mưa dữ. Đó là lúc nên cẩn thận về áo mặc, ăn uống và giấc ngủ hơn cả giữa mùa.
• Lấy "trị vị bệnh" làm nếp sống, không chờ đến lúc có triệu chứng: xây dựng thói quen ăn ngủ đều, khám định kỳ, sửa nếp sống khi mới thấy chớm mệt mỏi bất thường — chứ đừng "khát mới đào giếng".
• Cần nhớ rằng các dự đoán cụ thể của thiên này (trái xuân thì hạ hóa hàn, trái đông thì xuân nhuyễn quyết) nên đọc như tư liệu lịch sử và mô hình tư duy, không phải quy luật chẩn đoán; phần dùng được hôm nay là nguyên tắc thuận thời, còn bệnh tật cụ thể vẫn phải nhờ thầy thuốc.

• Thiên 1 · Thượng cổ thiên chân luận (上古天真论): nêu nguyên lý "hư tà tặc phong, tị chi hữu thời" và "tinh thần nội thủ"; thiên 2 chính là bản triển khai cụ thể theo bốn mùa của nguyên lý ấy.
• Thiên 3 · Sinh khí thông thiên luận (生气通天论): tiếp tục mạch "người thông với trời", bàn kỹ hơn về dương khí và tổn thương do lục khí — bổ sung mặt bệnh lý cho mặt dưỡng sinh của thiên 2.
• Thiên 4 · Kim quỹ chân ngôn luận (金匮真言论): hệ thống hóa sự tương ứng bốn mùa – năm tạng – năm sắc – năm vị, làm nền lý luận cho các câu "nghịch xuân khí tắc thiếu dương bất sinh".
• Thiên 5 · Âm dương ứng tượng đại luận (阴阳应象大论): đưa học thuyết âm dương lên tầng tổng quát nhất, giải rõ thêm hai chữ "sinh trưởng thu tàng".
• Thiên 9 · Lục tiết tàng tượng luận (六节藏象论) và Thiên 22 · Tàng khí pháp thời luận (藏气法时论): triển khai quan hệ giữa khí của tạng và thời tiết, trong đó thiên 22 bàn cả phép dùng thức ăn, vị thuốc theo mùa — chỗ mà thiên 2 chỉ nêu nguyên tắc.