Thiên thứ năm của Tố Vấn là một trong những thiên trụ cột nhất của toàn bộ Nội Kinh. Nhan đề "Âm dương ứng tượng đại luận" (阴阳应象大论) có thể hiểu là: bàn rộng về việc âm dương của trời đất ứng với tượng của thân người — nghĩa là mọi hiện tượng trong vũ trụ (trời đất, mây mưa, hàn thử, bốn mùa, năm phương) đều có cái tương ứng trong tạng phủ, khí huyết, hình thể, tình chí của con người. Nếu thiên 1 đến thiên 4 đặt nền cho dưỡng sinh thuận thời, thì thiên 5 nâng toàn bộ những quan sát ấy lên thành một hệ thống lý luận: âm dương không chỉ là hai khí, mà là khuôn khổ tư duy để lý giải sinh lý, bệnh lý, chẩn đoán và trị liệu.

Câu mở đầu — "âm dương là đạo của trời đất, là kỷ cương của muôn vật, là cha mẹ của biến hóa, là gốc đầu của sinh sát, là phủ của thần minh" — được các đời sau coi như tổng cương của y học cổ truyền. Ngay sau đó là một câu có sức nặng thực hành ghê gớm: "trị bệnh tất cầu ư bản" (trị bệnh ắt phải tìm đến gốc). Cả thiên về sau chỉ là triển khai hai mệnh đề ấy: gốc là âm dương, và người thầy thuốc phải biết quy mọi hiện tượng rối loạn về cái gốc âm dương ấy.

Vị trí của thiên này trong Nội Kinh vì vậy rất đặc biệt. Nó vừa là triết học tự nhiên (thuyết âm dương – ngũ hành hợp lưu), vừa là sinh lý học (thanh dương – trọc âm thăng giáng), vừa là dược lý học sơ khởi (khí – vị, hậu – bạc, tráng hỏa – thiếu hỏa), vừa là bệnh lý học (lục khí thiên thắng, thất tình nội thương), vừa là chẩn pháp và trị pháp (sát sắc án mạch tiên biệt âm dương; nhân kỳ khinh nhi dương chi…). Hầu như không có chương nào khác trong Tố Vấn chứa mật độ mệnh đề kinh điển dày như thiên này. Người học Đông y các đời, từ Trương Trọng Cảnh đến Lý Đông Viên, Chu Đan Khê, đều tìm về đây để lấy cương lĩnh.

释1. Tổng cương: âm dương là đạo của trời đất, trị bệnh phải tìm gốc

Hoàng Đế mở lời bằng một đoạn định nghĩa gồm năm vế: âm dương là đạo của trời đất, kỷ cương của muôn vật, cha mẹ của biến hóa, gốc đầu của sinh và sát, phủ của thần minh. Vương Băng chú giải từng vế: vế đầu nói về đạo biến hóa sinh thành; vế thứ hai nói dương ban khí cho vật sinh ra, âm nâng đỡ cho vật đứng vững, nên gọi là "cương kỷ"; vế thứ ba nói về biến hóa sinh ra các loài; vế thứ tư nói vạn vật nhờ ấm của dương khí mà sống, chết vì hàn của âm khí; vế thứ năm giải "phủ" là nơi cất chứa, chỗ mà mọi việc sinh tử biến hóa được xử lý, vì thần minh trú ở đó.

Câu "trị bệnh tất cầu ư bản" về sau sinh ra nhiều cách hiểu. Trương Giới Tân (Trương Cảnh Nhạc) trong Loại Kinh giải rõ nhất: "bản" chính là gốc ở âm dương — tạng phủ, khí huyết, biểu lý, thượng hạ của con người đều gốc ở âm dương; ngoài thân thì phong hàn thử thấp, bốn mùa năm hành cũng đều thuộc hai khí âm dương; đến khí vị của thuốc, trái phải nơi hạ châm, sắc và mạch khi chẩn, phép đưa lên hay dẫn xuống — thảy đều nằm trong phép tắc âm dương. Học giả cận đại còn nêu các cách hiểu khác: gốc ở nguyên nhân bệnh, gốc ở tỳ thận, gốc ở lục khí biến hóa; có người quy về "bản tức là bản chất của bệnh chứng, cầu bản tức là biện chứng". Các cách hiểu này không loại trừ nhau, nhưng cách của Trương Giới Tân bám sát văn mạch nhất.

释2. Âm dương phân trời đất: hóa khí – thành hình, cực tắc phản

Tiếp đó là một loạt mệnh đề ngắn, đối nhau từng cặp: tích dương thành trời, tích âm thành đất; âm tĩnh dương táo; dương sinh âm trưởng, dương sát âm tàng; dương hóa khí, âm thành hình (阳化气，阴成形). Cặp cuối cùng này là một trong những công thức cô đọng nhất của sinh lý học cổ truyền: cái gì thuộc chức năng, vận động, khí hóa thì thuộc dương; cái gì thuộc hình chất, tân dịch, tinh huyết thì thuộc âm.

Kế đến: hàn cực sinh nhiệt, nhiệt cực sinh hàn — nguyên lý vật cùng tắc biến, về sau thành cơ sở cho nhận thức "chân hàn giả nhiệt, chân nhiệt giả hàn". Rồi: hàn khí sinh trọc, nhiệt khí sinh thanh. Nếu thanh khí ở dưới thì sinh chứng xan tiết (ỉa ra đồ ăn không tiêu); nếu trọc khí ở trên thì sinh sân trướng (đầy trướng). Kinh văn kết: "ấy là âm dương làm trái chỗ, là bệnh nghịch với lẽ thuận". Đây là mô hình bệnh lý thăng giáng thất thường — về sau Lý Đông Viên dựng cả học thuyết "thăng dương ích khí" trên nền câu này.

身宫3. Mây mưa thăng giáng và đường đi của thanh dương – trọc âm trong thân người

Đoạn kế lấy hình tượng trời đất làm gương soi: khí của đất bốc lên thành mây, khí của trời giáng xuống thành mưa; mưa vốn xuất từ khí đất, mây vốn xuất từ khí trời. Một vòng tuần hoàn thăng giáng khép kín — và thân người cũng vậy.

Từ đó rút ra ba cặp mệnh đề nổi tiếng: thanh dương ra ở khiếu trên, trọc âm ra ở khiếu dưới; thanh dương phát ra tấu lý, trọc âm chạy về ngũ tạng; thanh dương làm đầy tứ chi, trọc âm quy về lục phủ. Vương Băng giải: khiếu trên là tai, mắt, mũi, miệng; khiếu dưới là tiền âm và hậu âm; tấu lý là cửa tiết ra nên thanh dương phát ở đó; ngũ tạng là chỗ tàng chứa nên trọc âm về đó; tứ chi vận động bên ngoài nên thanh dương làm đầy; lục phủ chuyển hóa bên trong nên trọc âm quy tụ. Cách đọc của các nhà chú giải hiện đại cũng hợp lý: "thanh dương" là phần tinh vi nhẹ trong của thủy cốc đi lên, hóa thành hô hấp, thanh âm, năng lực nếm ngửi nhìn nghe; "trọc âm" là phần cặn bã và trọc dịch sau tiêu hóa, hóa thành phân và nước tiểu mà bài ra.

释4. Khí và vị: dược lý học âm dương, "tráng hỏa" và "thiếu hỏa"

Đây là đoạn được giới dùng thuốc trân trọng nhất. Kinh nói: thủy là âm, hỏa là dương; dương là khí, âm là vị. "Khí" ở đây là bốn khí hàn – nhiệt – ôn – lương của thức ăn và dược vật; "vị" là năm vị chua – đắng – ngọt – cay – mặn. Tiếp đó là chuỗi chuyển hóa: vị quy về hình, hình quy về khí, khí quy về tinh, tinh quy về hóa; tinh nhờ khí mà sinh, hình nhờ vị mà nuôi; hóa sinh ra tinh, khí sinh ra hình. Nhưng vị thái quá thì hại hình, khí thái quá thì hại tinh.

Kế đến là phân bậc: vị hậu thuộc âm, vị bạc là dương trong âm; khí hậu thuộc dương, khí bạc là âm trong dương. Vị hậu thì tiết tả, vị bạc thì thông lợi; khí bạc thì phát tiết (ra mồ hôi), khí hậu thì phát nhiệt. Đây là mầm mống của phép luận dược theo thăng – giáng – phù – trầm mà Lý Đông Viên và Lý Thời Trân sau này khai triển. Cuối đoạn: cay ngọt phát tán thuộc dương, chua đắng dũng tiết thuộc âm.

Xen giữa là một mệnh đề trứ danh: "tráng hỏa chi khí suy, thiếu hỏa chi khí tráng; tráng hỏa thực khí, khí thực thiếu hỏa; tráng hỏa tán khí, thiếu hỏa sinh khí". Trương Giới Tân bình: hỏa là dương khí của trời đất, không có hỏa ấy thì trời không sinh được vật, người không sống được; song hỏa ôn hòa thì sinh vật, hỏa mãnh liệt thì hại vật. Nói gọn: dương khí thái quá (tráng hỏa) thì đốt hao chính khí; dương khí hòa hoãn (thiếu hỏa) thì sinh dưỡng chính khí. Đây là gốc của khái niệm "thiếu hỏa sinh khí" trong ôn bổ mệnh môn đời sau.

释5. Âm dương thiên thắng và lục khí gây bệnh

Kinh nêu quy luật: âm thắng thì dương bệnh, dương thắng thì âm bệnh; dương thắng thì nhiệt, âm thắng thì hàn. Rồi lặp lại lẽ cùng tắc biến ở tầng bệnh lý: trùng hàn tắc nhiệt, trùng nhiệt tắc hàn. Trương Giới Tân giải "trùng" là chồng chất: mùa âm lại cảm hàn, mùa dương lại cảm nhiệt, hoặc nhiệt khí của trời hại phần dương của người, hàn khí của trời hại phần âm của người — đều gọi là "trùng".

Tiếp đó: hàn thương hình, nhiệt thương khí; khí thương thì đau, hình thương thì sưng. Và kinh đưa ra cách phân biệt thứ tự phát bệnh rất tinh: đau trước sưng sau là khí làm hại hình; sưng trước đau sau là hình làm hại khí. Đoạn kế là năm câu về lục khí thiên thắng, đến nay vẫn là công thức biện chứng ngoại tà sống động nhất: phong thắng tắc động (run giật, chóng mặt, hay di chuyển), nhiệt thắng tắc thũng (sưng, mưng mủ), táo thắng tắc can (khô ráo), hàn thắng tắc phù (phù thũng do dương hư thủy đình), thấp thắng tắc nhu tả (ỉa chảy nhão nát). Vương Băng chú "nhu tả" là do thấp vào tỳ vị, thủy cốc không phân biệt, theo đường đại tràng mà tiết ra.

释6. Bốn mùa, năm tạng, năm chí và bệnh phục tà

Kinh viết: trời có bốn mùa năm hành để sinh – trưởng – thu – tàng, để sinh hàn – thử – táo – thấp – phong; người có năm tạng hóa năm khí, để sinh hỉ, nộ, bi, ưu, khủng (bản khác chép "tư" thay cho "bi", hợp với các bảng liệt kê phía sau hơn). Đây là một trong những chỗ sớm nhất mà tình chí được đặt ngang hàng với ngoại tà trong bệnh nguyên học.

Tiếp: hỉ nộ thương khí, hàn thử thương hình; bạo nộ thương âm, bạo hỉ thương dương. "Quyết khí thượng hành, mãn mạch khứ hình" — khí nghịch dồn lên, làm đầy mạch mà thần khí lìa khỏi hình thể, tức là tượng "cô dương" theo lời Trương Giới Tân. Kết luận: nếu hỉ nộ không tiết chế, hàn thử quá độ, thì sự sống không còn vững chắc.

Cuối đoạn là bốn câu về phục tà: "đông thương ư hàn, xuân tất ôn bệnh; xuân thương ư phong, hạ sinh xan tiết; hạ thương ư thử, thu tất hải ngược; thu thương ư thấp, đông sinh khái thấu." Câu tương tự cũng thấy ở thiên 3. Đây là gốc của học thuyết "phục khí ôn bệnh" mà ôn bệnh học đời Minh – Thanh tranh luận sôi nổi.

释7. Ngũ phương – ngũ hành đại phối và phép tình chí tương thắng

Phần giữa thiên là bảng phối thuộc lớn nhất trong toàn Tố Vấn: mỗi phương sinh một khí, khí sinh một hành, hành sinh một vị, vị sinh một tạng, tạng nuôi một thể, rồi lại chuyển sang tạng con. Chẳng hạn: đông phương sinh phong, phong sinh mộc, mộc sinh chua, chua sinh can, can sinh gân, gân sinh tâm; can khai khiếu ở mắt, ở trời là phong, ở đất là mộc, ở thể là gân, ở sắc là xanh, ở âm là giốc, ở thanh là hô, ở biến động là ác (nắm chặt), ở vị là chua, ở chí là nộ. Bốn phương còn lại cùng một khuôn.

Đáng chú ý nhất là ba câu kết ở mỗi phương, nêu phép chế ước: "nộ thương can, bi thắng nộ; phong thương cân, táo thắng phong; toan thương cân, tân thắng toan"; "hỉ thương tâm, khủng thắng hỉ"; "tư thương tỳ, nộ thắng tư"; "ưu thương phế, hỉ thắng ưu"; "khủng thương thận, tư thắng khủng". Đây chính là nguồn gốc của phép tình chí tương thắng — dùng một cảm xúc để điều chỉnh một cảm xúc khác, mà Trương Tử Hòa đời Kim đã vận dụng thành những y án nổi tiếng. Xét về học thuật, đoạn này cũng cho thấy thuyết ngũ hành đã được nhào nặn hoàn chỉnh vào kinh văn, hệ thống hóa mạnh đến mức có chỗ khiên cưỡng — điều người đọc hôm nay nên nhận ra.

释8. Cương lĩnh chẩn – trị: biện âm dương trước hết

Phần sau thiên chuyển sang ứng dụng. Kinh nêu: trời đất là trên dưới của muôn vật; âm dương là nam nữ của huyết khí; tả hữu là đường đi của âm dương; thủy hỏa là trưng triệu của âm dương. Rồi: "âm ở trong, là cái giữ của dương; dương ở ngoài, là cái sai khiến của âm" — một câu gói trọn quan hệ hỗ căn.

Kỳ Bá mô tả chứng trạng khi âm dương thiên thắng: dương thắng thì mình nóng, tấu lý bế, thở thô phải cúi ngửa, không ra mồ hôi mà nóng, răng khô phiền muộn, bụng đầy, chịu được rét mà không chịu được nóng; âm thắng thì mình lạnh, ra mồ hôi, thân thường mát, run rẩy mà rét, rét thì quyết, quyết thì bụng đầy, chịu được nóng mà không chịu được rét. Tiếp đó là đoạn dưỡng sinh theo tuổi: "niên tứ thập nhi âm khí tự bán dã, khởi cư suy hĩ" — ngoài bốn mươi âm khí đã vơi một nửa, sinh hoạt bắt đầu sút; năm mươi thì thân nặng, tai mắt kém sáng; sáu mươi thì âm nuy, khí đại suy, chín khiếu không lợi, dưới hư trên thực, nước mắt nước mũi cùng chảy. Kinh kết: biết (phép điều dưỡng) thì khỏe, không biết thì già; người trí xét chỗ giống nhau, kẻ ngu xét chỗ khác nhau.

Sau cùng là những cương lĩnh trị liệu, rất thực dụng: "thiện dụng châm giả, tòng âm dẫn dương, tòng dương dẫn âm; dĩ hữu trị tả, dĩ tả trị hữu"; "thiện chẩn giả, sát sắc án mạch, tiên biệt âm dương"; bệnh mới khởi thì có thể châm mà khỏi, bệnh đang thịnh thì phải đợi lúc suy. Rồi một chuỗi phép tắc: hình bất túc thì ôn bằng khí, tinh bất túc thì bổ bằng vị; bệnh ở cao thì nhân đó mà cho vượt lên (thổ), ở thấp thì dẫn mà tháo xuống, đầy ở giữa thì tả ở trong, có tà ở ngoài thì ngâm rửa thân thể cho ra mồ hôi, ở da thì phát hãn, thế bệnh mãnh liệt thì án mà thu giữ, thực thì tán mà tả. Kết bằng: "thẩm kỳ âm dương, dĩ biệt nhu cương; dương bệnh trị âm, âm bệnh trị dương", rồi định huyết khí, mỗi thứ giữ lấy chỗ của mình; huyết thực thì nên tháo (hoặc phóng huyết), khí hư thì nên dẫn lên.

• 阴阳者，天地之道也，万物之纲纪，变化之父母，生杀之本始，神明之府也。 · Âm dương giả, thiên địa chi đạo dã, vạn vật chi cương kỷ, biến hóa chi phụ mẫu, sinh sát chi bản thủy, thần minh chi phủ dã. · Âm dương là đạo của trời đất, là kỷ cương của muôn vật, là cha mẹ của biến hóa, là gốc đầu của sinh và sát, là phủ của thần minh. · Định nghĩa tổng quát nhất về âm dương trong toàn bộ y học cổ truyền.
• 治病必求于本。 · Trị bệnh tất cầu ư bản. · Trị bệnh ắt phải tìm đến gốc. · Gốc ấy trước hết là âm dương, sau đó mới là nhân, là vị, là tạng.
• 阳化气，阴成形。 · Dương hóa khí, âm thành hình. · Dương hóa thành khí, âm kết thành hình. · Sáu chữ gói trọn quan hệ giữa công năng và hình chất trong thân người.
• 清阳出上窍，浊阴出下窍。 · Thanh dương xuất thượng khiếu, trọc âm xuất hạ khiếu. · Khí thanh dương ra ở các khiếu trên, khí trọc âm ra ở các khiếu dưới. · Mô hình thăng giáng của trao đổi chất, gốc của phép "thăng thanh giáng trọc".
• 壮火之气衰，少火之气壮。 · Tráng hỏa chi khí suy, thiếu hỏa chi khí tráng. · Hỏa quá mạnh thì khí suy, hỏa vừa phải thì khí mạnh. · Dương khí thái quá đốt hao chính khí, dương khí hòa hoãn mới sinh dưỡng chính khí.
• 风胜则动，热胜则肿，燥胜则干，寒胜则浮，湿胜则濡泻。 · Phong thắng tắc động, nhiệt thắng tắc thũng, táo thắng tắc can, hàn thắng tắc phù, thấp thắng tắc nhu tả. · Phong thắng thì động, nhiệt thắng thì sưng, táo thắng thì khô, hàn thắng thì phù, thấp thắng thì tiêu chảy nhão. · Năm câu nhận dạng ngoại tà theo đặc trưng biểu hiện, đến nay vẫn dùng.
• 年四十而阴气自半也，起居衰矣。 · Niên tứ thập nhi âm khí tự bán dã, khởi cư suy hĩ. · Ngoài bốn mươi tuổi âm khí đã vơi một nửa, sinh hoạt bắt đầu suy sút. · Lời cảnh tỉnh cho tuổi trung niên phải sớm biết tiết dưỡng.
• 善诊者，察色按脉，先别阴阳。 · Thiện chẩn giả, sát sắc án mạch, tiên biệt âm dương. · Người khéo chẩn bệnh, xem sắc bắt mạch, trước hết phân biệt âm dương. · Câu tổng cương của phép biện chứng, mọi phân loại về sau đều từ đây mà ra.

| Thuật ngữ | Chữ Hán | Giải nghĩa | |---|---|---| | Thần minh chi phủ | 神明之府 | "Phủ" là nơi cất chứa; chỉ âm dương là chỗ ẩn tàng và vận hành của thần minh, nơi mọi sinh tử biến hóa được quyết định | | Thanh dương – trọc âm | 清阳浊阴 | Phần nhẹ trong thăng lên nuôi khiếu trên, tứ chi, tấu lý; phần nặng đục giáng xuống về tạng phủ và bài tiết qua khiếu dưới | | Xan tiết | 飧泄 | Ỉa ra thức ăn chưa tiêu, do thanh khí đáng thăng lại giáng xuống dưới | | Sân trướng | 䐜胀 | Đầy trướng vùng bụng ngực, do trọc khí đáng giáng lại đọng ở trên | | Khí – vị | 气味 | "Khí" là bốn tính hàn nhiệt ôn lương, thuộc dương; "vị" là năm vị chua đắng ngọt cay mặn, thuộc âm | | Hậu – bạc | 厚薄 | Mức đậm nhạt của khí hoặc vị, quyết định thuốc thiên về thăng tán hay giáng tiết | | Tráng hỏa – thiếu hỏa | 壮火少火 | Dương khí cang thịnh thiêu đốt chính khí; dương khí hòa hoãn sinh dưỡng chính khí | | Trùng hàn – trùng nhiệt | 重寒重热 | Hàn (hoặc nhiệt) chồng chất đến cực độ mà chuyển hóa sang mặt đối lập | | Nhu tả | 濡泻 | Ỉa chảy phân nhão nát do thấp thắng, tỳ vị không phân được thanh trọc | | Tình chí tương thắng | 情志相胜 | Dùng một cảm xúc thuộc hành khắc để chế ước cảm xúc gây bệnh (bi thắng nộ, khủng thắng hỉ…) | | Tòng âm dẫn dương | 从阴引阳 | Phép châm lấy huyệt ở phần âm để điều khí ở phần dương và ngược lại | | Dương bệnh trị âm | 阳病治阴 | Bệnh do dương nhiệt hại âm thì bổ âm, bệnh do âm hàn hại dương thì bổ dương |

Vương Băng (đời Đường) chú thiên này rất công phu, và cách chú của ông thiên về triển khai nghĩa lý hơn là khảo chứng chữ nghĩa. Ông giải "vạn vật chi cương kỷ" bằng hình ảnh: dương cấp chính khí cho vật sống dậy, âm nâng đỡ cho vật đứng vững; giải "sinh sát chi bản thủy" bằng nhận xét rằng vạn vật sống nhờ ấm của dương, chết vì lạnh của âm, cho nên sự vận hành theo chu kỳ của âm dương chính là cội nguồn của sinh tử. Chỗ giải "biến hóa chi phụ mẫu", ông dẫn những chuyện hóa sinh dị loại trong sách xưa (chim ưng hóa chim cưu, cỏ mục hóa đom đóm, chim nhỏ vào nước lớn hóa sò…) — nay chỉ nên đọc như tư liệu về vũ trụ luận thời Đường, không phải quan sát sinh vật học.

Trương Giới Tân trong Loại Kinh cho những lời bình sắc bén nhất. Ngoài đoạn giải "cầu bản" đã dẫn, ông bình "tráng hỏa – thiếu hỏa" rằng hỏa là dương khí của trời đất, không có nó thì trời chẳng sinh được vật, người chẳng sống được; nhưng hỏa hòa hoãn thì sinh vật, hỏa mãnh liệt thì hại vật — một lời phân biệt khiến khái niệm "hỏa" trong y học không còn bị đồng nhất với tà khí. Ông cũng giải "khí hữu hình nhi thăng thì thuộc dương, vị hữu chất nhi giáng thì thuộc âm", làm sáng lý luận thăng giáng của dược vật.

Các nhà đời sau bổ sung ở tầng chữ nghĩa và thực hành. Ngô Côn giải "định kỳ huyết khí, các thủ kỳ hương" rằng mọi kinh mạch đều có huyết có khí, cần khiến chúng yên vị, chớ để rời chỗ mà lấn sang nơi không phải của mình. Đan Ba Nguyên Giản (Tanba) dẫn lời họ Lý rằng phải xét bệnh thuộc âm hay dương rồi mới dùng thuốc nhu hay cương, đồng thời chỉ ra "nhu dược – cương dược" đã thấy trong truyện Biển Thước ở Sử ký — một chứng cứ cho thấy tầng khái niệm này có gốc trước Nội Kinh. Về mấy chữ cuối "huyết thực nghi quyết chi, khí hư nghi diệt dẫn chi", các nhà chia làm hai phái: Vương Băng đọc "dẫn" là án ma dẫn đạo, còn nhiều nhà cận đại đọc là thủ pháp châm bổ "dẫn khí" — bản Thái Tố và Giáp Ất Kinh lại chép chữ khác, cho thấy chỗ này văn bản chưa thống nhất.

Về mặt khảo chứng, Unschuld và Tessenow lưu ý mấy điểm đáng nhớ: bản Thái Tố thiếu bốn chữ ở câu "phong thắng tắc động", ngờ rằng đó vốn là lời chú lẫn vào chính văn; chữ "bi" trong "hỉ nộ bi ưu khủng" có thể là chép nhầm của chữ "tư", vì các bảng ngũ hành phía sau đều dùng "tư"; Lâm Ức và cộng sự ghi rằng Giáp Ất Kinh chép "âm bệnh tắc nhiệt, dương bệnh tắc hàn", chữ khác mà nghĩa vẫn thông. Những chi tiết ấy nhắc ta rằng văn bản Nội Kinh là kết quả của nhiều lớp biên tập, và cặp câu đối ngẫu trong thiên này nhiều chỗ mang tính "hỗ văn" — hai vế phải đọc bổ sung cho nhau, chứ không tách rời máy móc.

• Lấy "thanh thăng trọc giáng" mà xét sinh hoạt hằng ngày. Đầu óc nặng nề, mắt mờ tai ù, bụng đầy trướng sau ăn, đại tiện nhão nát — theo mạch lý của thiên này đều là chuyện thanh trọc lẫn lộn. Ăn chậm, ăn vừa đủ, tránh ăn khuya, sau bữa đi lại nhẹ nhàng là cách nâng đỡ trực tiếp cho vòng thăng giáng ấy.
• Hiểu "tráng hỏa tán khí, thiếu hỏa sinh khí" như một nguyên tắc dùng sức. Làm việc và luyện tập ở mức ấm người, hơi ra mồ hôi, tinh thần phấn chấn là "thiếu hỏa"; gắng sức kiệt quệ, thức đêm dùng chất kích thích để căng sức là "tráng hỏa" — thấy hưng phấn nhất thời mà thực chất đang đốt chính khí.
• Tiết chế cảm xúc như tiết chế hàn thử. Kinh đặt "bạo nộ thương âm, bạo hỉ thương dương" ngang với ngoại tà. Điều đáng học không phải là dồn nén, mà là không để cảm xúc bùng phát đột ngột và kéo dài; phép "tình chí tương thắng" gợi ý rằng chuyển hướng chú ý sang một tâm thế khác đôi khi hiệu quả hơn là cố đè nén.
• Nhận dạng thời khí theo năm chữ "động – thũng – can – phù – nhu tả". Mùa hanh khô nên chú ý giữ ẩm cho da, mũi họng; mùa nồm ẩm nên giữ ấm bụng, tránh đồ sống lạnh; những nhắc nhở ấy đơn giản nhưng đúng với thực tế khí hậu Việt Nam.
• Lấy mốc "tứ thập nhi âm khí tự bán" làm mốc điều chỉnh nhịp sống. Ngoài bốn mươi thì giảm thức khuya, giảm gắng sức đột ngột, tăng thời gian ngủ và vận động đều đặn — đây là lời khuyên dưỡng sinh, không thay cho việc khám xét khi có bệnh.
• Dùng khung "khí – vị" để chọn thức ăn theo thể trạng. Người hay lạnh bụng hợp thức ăn tính ấm, vị cay ngọt nhẹ; người hay bốc hỏa táo bón hợp thức ăn tính mát, vị chua đắng nhẹ. Nhưng mọi việc dùng thuốc phải do thầy thuốc định, kinh văn chỉ cho cương lĩnh chứ không cho đơn thuốc.

• Thiên 2 · Tứ khí điều thần đại luận: nêu phép dưỡng sinh theo bốn mùa; thiên 5 cung cấp nguyên lý âm dương nằm dưới phép ấy ("trời có bốn mùa năm hành, để sinh trưởng thu tàng").
• Thiên 3 · Sinh khí thông thiên luận: cùng bàn về dương khí và quan hệ âm dương hỗ căn; câu "đông thương ư hàn, xuân tất ôn bệnh" xuất hiện ở cả hai thiên, cho thấy hai văn bản có chung nguồn.
• Thiên 4 · Kim quỹ chân ngôn luận: trình bày bảng phối thuộc ngũ phương – ngũ tạng – ngũ sắc – ngũ vị, song song và bổ sung cho bảng đại phối ở thiên 5.
• Thiên 6 · Âm dương ly hợp luận và Thiên 7 · Âm dương biệt luận: tiếp nối mạch âm dương, chuyển từ tổng luận sang phân tích tam âm tam dương và ứng dụng vào mạch chẩn.
• Thiên 74 · Chí chân yếu đại luận: mở rộng các câu "phong thắng tắc động…" thành "bệnh cơ thập cửu điều", là sự khai triển trực tiếp của mô hình lục khí nêu ở đây.