Thiên thứ sáu của Tố Vấn nối tiếp mạch luận âm dương của các thiên trước, nhưng chuyển từ chỗ tổng quát sang chỗ tinh vi: từ "một âm một dương" của trời đất mà suy ra "ba âm ba dương" nơi thân người. Hoàng Đế nêu một nghi vấn rất thiết thực — trời là dương, đất là âm, mặt trời là dương, mặt trăng là âm, tháng đủ tháng thiếu hợp lại thành ba trăm sáu mươi ngày làm một năm, người cũng ứng theo như thế; vậy tại sao trong thân người lại chia ra ba âm ba dương, không tương ứng một-một với âm dương của trời? Kỳ Bá đáp bằng một câu đã trở thành khuôn vàng thước ngọc của học thuật Đông phương: âm dương đếm ra có thể thành mười, suy ra thành trăm, thành nghìn, thành vạn, lớn đến không kể xiết — nhưng cái cốt yếu của nó vẫn chỉ là "một".

Hai chữ "ly hợp" (离合) trong tên thiên chính là trục của toàn bài. "Ly" là tách ra: một âm chia thành thái âm, thiếu âm, quyết âm; một dương chia thành thái dương, dương minh, thiếu dương. "Hợp" là gộp lại: ba dương hợp lại vẫn là một dương, ba âm hợp lại vẫn là một âm. Chia là để thấy sự khác biệt về lượng, về vị trí trong ngoài, về chức năng; hợp là để không quên rằng chúng vốn cùng một khí, không thể tách rời mà tồn tại. Đây là phép biện chứng đặc trưng của Nội Kinh: phân tích đến chỗ tinh vi mà không đánh mất tính chỉnh thể.

Giá trị lâu dài nhất của thiên này nằm ở mệnh đề "khai — hạp — khu" (开阖枢), lấy hình ảnh cánh cửa mà nói rõ chức năng khác nhau của sáu kinh. Thái dương chủ khai (mở ra, chủ ngoài), dương minh chủ hạp (đóng lại, chủ trong), thiếu dương làm bản lề xoay chuyển giữa trong và ngoài; bên âm cũng tương tự với thái âm, quyết âm, thiếu âm. Đây là một trong những nguồn gốc lý luận quan trọng của học thuyết lục kinh trong Thương Hàn Luận về sau, và cho đến nay vẫn là chìa khóa để hiểu vì sao bệnh thái dương thì phát hãn, bệnh dương minh thì thanh hạ, bệnh thiếu dương thì hòa giải. Phần ghi danh các huyệt "căn khởi" của sáu kinh thì lại thuộc về một lớp tư liệu cổ về kinh mạch, cần đọc như tư liệu lịch sử nhiều hơn là chuẩn mực lâm sàng hiện hành.

释1. Câu hỏi của Hoàng Đế: vì sao một âm dương lại hóa thành ba?

Hoàng Đế mở đầu bằng cách nhắc lại điều "đã từng nghe": trời dương đất âm, nhật dương nguyệt âm; tháng lớn tháng nhỏ gộp thành ba trăm sáu mươi ngày làm một năm, mà con người cũng ứng hợp với lịch số ấy. Cách đặt vấn đề này cho thấy nền tảng vũ trụ luận của Nội Kinh: thân người là một tiểu thiên địa, vận hành theo cùng một nhịp với năm tháng.

Nhưng chính từ đó nảy sinh chỗ khó: nếu trời đất chỉ có một âm một dương, cớ sao nói về người lại phải dùng đến ba âm ba dương? Câu hỏi này không phải chuyện chữ nghĩa. Nó chạm tới vấn đề cốt lõi của mọi hệ thống phân loại: khi đem một nguyên lý nhị nguyên áp vào một thực thể phức tạp, phải chia nhỏ đến mức nào mới đủ dùng, mà chia rồi có còn giữ được cái gốc hay không.

释2. Lời đáp về "số" và "yếu": vạn biến quy về một

Kỳ Bá không trả lời trực tiếp mà nâng vấn đề lên tầng nguyên lý: "Âm dương giả, số chi khả thập, thôi chi khả bách; số chi khả thiên, thôi chi khả vạn; vạn chi đại bất khả thắng số, nhiên kỳ yếu nhất dã." Nghĩa là: âm dương đem đếm thì có thể thành mười, suy rộng ra thành trăm; đếm nữa thành nghìn, suy nữa thành vạn; lớn đến mức không thể đếm hết — nhưng chỗ cốt yếu vẫn là một.

Chữ "một" ở đây được các nhà chú giải hiểu theo nhiều tầng. Vương Băng nói "một" chính là nói về ly hợp. Ngô Côn giảng: đạo âm dương khởi từ một, suy diễn ra mười, trăm, nghìn, vạn ứng dụng, nhưng chỗ then chốt vẫn phát xuất từ một âm một dương. Trương Giới Tân (Trương Cảnh Nhạc) trong Loại Kinh nói rõ hơn: đạo âm dương gộp lại là một, dùng riêng ra thì thành mười, trăm, nghìn, vạn; muôn hình muôn vẻ lớn nhỏ ẩn hiện, không cái nào không hàm chứa lý này; biến hóa tuy nhiều mà chỗ cốt yếu chỉ một, "một" tức là cái lý căn bản, không gì khác.

Đây là câu trả lời đúng tinh thần Nội Kinh: chia ba âm ba dương không phải phá vỡ nhất nguyên, mà chỉ là dùng "số" để mô tả lượng nhiều ít và vị trí nông sâu của cùng một khí. Lâm Ức và các cộng sự đời Tống có ghi nhận rằng đoạn từ "số chi khả thập" trở đi cũng xuất hiện ở Tố Vấn thiên 9 (Lục tiết tạng tượng luận), cho thấy đây là một mệnh đề được truyền tụng rộng trong các lớp văn bản.

释3. Âm trung chi âm, âm trung chi dương: âm dương trong lòng vạn vật

Tiếp đó Kỳ Bá lấy chuyện cây cỏ nảy mầm làm ví dụ. Trời che đất chở, muôn vật vừa mới sinh; khi chưa nhú khỏi mặt đất thì gọi là "âm xứ", tức "âm trung chi âm" (âm ở trong âm); khi đã trồi lên khỏi đất thì gọi là "âm trung chi dương" (dương ở trong âm). Vương Băng giảng: hình thể chưa động chưa hiện, đó là âm ở trong âm; hình thể đã động đã hiện, đó là dương ở trong âm.

Hình ảnh này rất quan trọng về mặt phương pháp: nó cho thấy âm dương không phải hai vật cố định, mà là hai vị trí tương đối trong một quá trình. Cùng một mầm cây, ở dưới đất là âm, nhô lên là dương; mà cả hai đều còn nằm trong phạm vi "đất" là âm. Chính nhờ tính tương đối tầng bậc này mà về sau có thể nói "thái dương là dương trong âm", "thiếu dương là thiếu dương trong âm" mà không mâu thuẫn.

Kế đó là câu "dương dữ chi chính, âm vi chi chủ" — dương ban cho vật cái khí chính để sinh, âm làm chủ giữ cho vật thành hình. Vương Băng giảng: dương trao chính khí thì muôn vật được sinh; âm nắm quyền chủ trì thì hình thể đứng vững. Một số nhà đọc theo hướng khác: âm là nền tảng vật chất, dương là yếu tố chủ đạo điều tiết, ngăn chỗ thái quá bất cập. Dù theo cách nào, ý chung vẫn là dương chủ động sinh phát, âm chủ nuôi giữ và định hình — hai bên nương nhau mà thành.

释4. Bốn mùa sinh trưởng thu tàng và hậu quả của thất thường

Từ lý ấy suy ra bốn mùa: sinh nhờ xuân, trưởng nhờ hạ, thu nhờ thu, tàng nhờ đông. Nếu mất cái thường ấy thì "thiên địa tứ tắc" — khí bốn mùa của trời đất bị bế tắc. Vương Băng giảng: xuân hạ thuộc dương nên chủ sinh chủ trưởng, thu đông thuộc âm nên chủ thu chủ tàng; nếu mất đạo thường thì xuân không sinh, hạ không trưởng, thu không thu, đông không tàng, khí bốn mùa nghẽn lại, khí âm dương không còn chỗ vận hành.

Câu kết đoạn này bắc cầu sang phần sau: "Âm dương chi biến, kỳ tại nhân giả, diệc số chi khả sổ" — biến hóa của âm dương ở nơi con người, cũng có thể đếm mà biết được. Nghĩa là cái lẽ vô cùng ấy khi đặt vào thân người thì có thể quy về những phạm trù hữu hạn, đếm được — chính là ba âm ba dương sắp trình bày.

释5. Ly hợp của ba dương: quảng minh, thái xung và ba kinh dương

Hoàng Đế xin nghe về ly hợp của ba âm ba dương. Kỳ Bá lập tọa độ bằng tư thế "thánh nhân nam diện nhi lập" — bậc thánh đứng quay mặt về phương Nam. Phía trước (hướng Nam, hướng sáng) gọi là "quảng minh" (广明), phía sau gọi là "thái xung" (太冲). Vương Băng giải: phương Nam thuộc hỏa, dương khí thịnh sáng nên gọi là quảng minh; trong thân thì tâm tạng ở phía Nam nên phía trước gọi quảng minh, mạch Xung ở phía Bắc nên phía sau gọi thái xung, vì nơi ấy mạch thận hợp với mạch Xung. Mã Thời cũng chủ trương quảng minh chỉ tâm.

Từ tọa độ ấy mà định vị các kinh: chỗ đất của thái xung gọi là thiếu âm; trên thiếu âm gọi là thái dương — thái dương căn khởi ở huyệt Chí Âm, kết ở Mệnh Môn, gọi là "âm trung chi dương". Phần giữa thân trở lên gọi là quảng minh; dưới quảng minh là thái âm; trước thái âm là dương minh — dương minh căn khởi ở huyệt Lệ Đoài, cũng gọi là "âm trung chi dương". Phía ngoài quyết âm gọi là thiếu dương — thiếu dương căn khởi ở huyệt Khiếu Âm, gọi là "âm trung chi thiếu dương".

Cần lưu ý hai điểm về mặt văn bản. Thứ nhất, "Mệnh Môn" ở đây, theo Vương Băng dẫn Linh Khu, chỉ hai mắt ("mệnh môn giả, mục dã"), khác với nghĩa "mệnh môn ở giữa hai thận" mà Nan Kinh điều tám và Từ Đại Xuân chủ trương; có nhà còn ngờ chữ ấy vốn là huyệt Tình Minh ở khóe mắt trong. Thứ hai, cách định vị "trên — dưới — trước — sau" ở đây mang tính không gian tạng phủ và kinh mạch theo lối cổ, không hoàn toàn trùng với đường tuần hành sáu kinh mà y học cổ truyền hiện hành mô tả. Người đọc nay nên xem đó như một lớp tư liệu về nhận thức kinh mạch thời kỳ đầu.

释6. Khai — hạp — khu của ba dương và "nhất dương"

Đến đây mới là kết luận then chốt: "Tam dương chi ly hợp dã: thái dương vi khai, dương minh vi hạp, thiếu dương vi khu." Thái dương là cánh mở, dương minh là cánh đóng, thiếu dương là bản lề.

Vương Băng giảng "ly" là phân công vận hành riêng, "hợp" là hợp lại; khai, hạp, khu nói lên lượng khí của ba dương nhiều ít khác nhau, vận động cũng khác nhau. Trương Giới Tân nói rõ hơn: thái dương là khai vì ở ngoài cùng của ba dương; dương minh là hạp vì ở trong của ba dương; thiếu dương là khu vì nằm giữa trong ngoài, có thể ra có thể vào, giống công dụng của bản lề. Ngô Côn cũng theo hướng ấy: thái dương ở ngoài, tán bố dương khí nên là khai; dương minh ở trong, thu nạp dương khí nên là hạp; thiếu dương ở giữa, vận chuyển dương khí như trục cửa nên là khu. Trương Chí Thông nhấn mạnh tính liên đới: khu ngừng thì không còn khai hạp, khai hạp ngừng thì cũng chẳng có gì để khu chuyển.

Về mặt văn bản, cần biết một tranh luận đáng chú ý: bản Thái Tố chép chữ 关 (quan, tức then cửa) chứ không phải 开 (khai). Lâm Ức dẫn Cửu Khư (tức Linh Khu) và Giáp Ất Kinh đều có chỗ chép "thái dương vi quan", kèm bệnh lý: quan gãy thì thịt hỏng khớp trễ, trị ở thái dương; hạp gãy thì khí không chỗ ngăn, sinh chứng thở gấp, trị ở dương minh; khu gãy thì xương lỏng không đứng vững, trị ở thiếu dương. Nhiều học giả cận đại (trong đó có Tiền Siêu Trần) khảo rằng chữ "khai" trong Tố Vấn vốn là chữ "quan" theo nghĩa thanh ngang chắn cửa trong Thuyết Văn. Dù chọn cách đọc nào, ý nghĩa chức năng vẫn không đổi: ba dương phân công giữ cửa, mở cửa và xoay cửa.

Câu chốt: "Tam kinh giả bất đắc tương thất dã, bác nhi vật phù, mệnh viết nhất dương" — ba kinh ấy không được lìa nhau; khi mạch đến đập mà không nổi bồng bềnh, đó gọi là "một dương". Vương Băng hiểu: khí ba kinh dương đến tay đều đặn, không phân biệt nặng nhẹ, tức là khí của một dương. Có nhà lại hiểu "phù" và "trầm" ở đây chỉ bản tính hướng ngoại của dương và hướng nội của âm, còn "bác" nghĩa là hợp tụ — ba dương hợp lại thành một dương, đó chính là nghĩa "hợp" của ly hợp.

释7. Ly hợp của ba âm và lời kết về khí — hình

Sang phần ba âm, Kỳ Bá lập nguyên tắc: ở ngoài là dương, ở trong là âm. Phần giữa thân là âm, mạch Xung ở dưới, gọi là thái âm — thái âm căn khởi ở huyệt Ẩn Bạch, gọi là "âm trung chi âm". Sau thái âm là thiếu âm — căn khởi ở Dũng Tuyền, gọi là "âm trung chi thiếu âm". Trước thiếu âm là quyết âm — căn khởi ở Đại Đôn, gọi là "âm chi tuyệt dương", cũng gọi "âm chi tuyệt âm".

Mấy chữ "tuyệt dương, tuyệt âm" xưa nay khó giải. Vương Băng cho rằng hai âm giao hội tại đây, âm khí đến đây là hết nên gọi là tuyệt âm. Cao Sĩ Tông nói quyết âm nghĩa là âm cùng tận, thuần âm không còn dương. Ngô Côn hiểu ba âm ba dương lấy kinh này làm điểm cuối. Du Việt ngờ văn bản có chỗ lộn, và Hoạt Thọ trong Tố Vấn Sao vốn không có bốn chữ "âm chi tuyệt dương"; Đan Ba Nguyên Giản tán đồng việc lược bỏ ấy. Đây là chỗ nên thành thật nhận rằng văn bản còn nghi vấn.

Kết luận song hành với bên dương: "Tam âm chi ly hợp dã: thái âm vi khai, quyết âm vi hạp, thiếu âm vi khu." Mã Thời giảng: thái âm là tam âm, ở ngoài của âm nên nghĩa là khai; quyết âm là nhất âm, ở chỗ cùng của âm nên nghĩa là hạp; thiếu âm là nhị âm, ở giữa nên nghĩa là khu. Không khu thì không gì chủ trì, không hạp thì không gì vào được, không khai thì không gì ra được — chia tất phải đi liền với hợp. Rồi cũng vậy: ba kinh không được lìa nhau, "bác nhi vật trầm, mệnh viết nhất âm".

Câu cuối thiên gói tất cả lại: âm dương lưu chuyển không ngừng, chồng chất truyền dẫn thành một vòng chu lưu; khí ở trong, hình ở ngoài, mà hai bên cùng thành tựu cho nhau. Trương Giới Tân bình: hình sinh ra từ khí, khí tích chứa trong hình; khí hành ở trong, hình lập ở ngoài, nương nhau mà có — đó là đạo âm dương biểu lý, ly hợp, tương sinh.

• 阴阳者，数之可十，推之可百，数之可千，推之可万，万之大不可胜数，然其要一也。 · Âm dương giả, số chi khả thập, thôi chi khả bách; số chi khả thiên, thôi chi khả vạn; vạn chi đại bất khả thắng số, nhiên kỳ yếu nhất dã. · Âm dương đếm ra có thể thành mười, suy ra thành trăm; đếm thành nghìn, suy thành vạn; lớn đến không đếm xuể, nhưng chỗ cốt yếu vẫn là một. · Phân loại có thể vô cùng, nguyên lý thì bất biến — đây là tuyên ngôn phương pháp luận của Đông y.
• 阳予之正，阴为之主。 · Dương dữ chi chính, âm vi chi chủ. · Dương ban cho cái khí chính để sinh, âm làm chủ mà giữ cho thành hình. · Sinh phát thuộc dương, nuôi giữ thuộc âm; thiếu một bên thì vật không thành.
• 生因春，长因夏，收因秋，藏因冬。失常则天地四塞。 · Sinh nhân xuân, trưởng nhân hạ, thu nhân thu, tàng nhân đông; thất thường tắc thiên địa tứ tắc. · Sinh nhờ xuân, lớn nhờ hạ, thu liễm nhờ thu, tàng giữ nhờ đông; mất cái thường ấy thì khí bốn mùa của trời đất bế tắc. · Nhịp bốn mùa là khung của dưỡng sinh; trái nhịp là gốc của bệnh.
• 太阳为开，阳明为阖，少阳为枢。 · Thái dương vi khai, dương minh vi hạp, thiếu dương vi khu. · Thái dương chủ mở, dương minh chủ đóng, thiếu dương làm bản lề. · Ba kinh dương phân công giữ cửa khí của cơ thể, làm nền cho phép trị hãn — hạ — hòa về sau.
• 太阴为开，厥阴为阖，少阴为枢。 · Thái âm vi khai, quyết âm vi hạp, thiếu âm vi khu. · Thái âm chủ mở, quyết âm chủ đóng, thiếu âm làm bản lề. · Bên âm cũng có cơ chế ra — vào — xoay chuyển tương ứng, không phải chỉ tĩnh lặng thụ động.
• 三经者，不得相失也。 · Tam kinh giả, bất đắc tương thất dã. · Ba kinh ấy không được lìa mất nhau. · Ly mà không hợp thì hỏng; phân công phải đi cùng phối hợp.
• Âm dương xung xung, tích truyền vi nhất chu, khí lý hình biểu nhi vi tương thành dã. · Âm dương lưu chuyển không ngừng, truyền nối nhau thành một vòng chu lưu; khí ở trong, hình ở ngoài, hai bên cùng thành tựu cho nhau. · Câu kết nêu rõ quan hệ hình — khí: không có hình thì khí không nơi tụ, không có khí thì hình không thể sống.

| Thuật ngữ | Chữ Hán | Giải nghĩa | |---|---|---| | Ly hợp | 离合 | Tách ra và hợp lại: một âm dương chia thành ba âm ba dương, ba lại gộp về một | | Tam âm tam dương | 三阴三阳 | Thái âm, thiếu âm, quyết âm; thái dương, dương minh, thiếu dương — chia theo lượng khí nhiều ít và vị trí nông sâu | | Quảng minh | 广明 | Phía trước thân khi đứng quay mặt về Nam, thuộc dương, ứng vị trí tâm hỏa | | Thái xung | 太冲 | Phía sau thân, nơi mạch thận hợp với mạch Xung, thuộc âm | | Khai — hạp — khu | 开(关)阖枢 | Ba chức năng ví như cánh mở, cánh đóng và bản lề của cửa; bản Thái Tố chép "quan" 关 | | Âm trung chi âm | 阴中之阴 | Âm nằm trong phạm vi âm, như mầm cây chưa nhú khỏi đất | | Âm trung chi dương | 阴中之阳 | Dương nằm trong phạm vi âm, như mầm đã trồi lên mặt đất | | Căn khởi | 根起 | Nơi khí của kinh mạch phát nguồn, đều ở đầu ngón chân | | Mệnh môn | 命门 | Ở thiên này, theo Vương Băng dẫn Linh Khu, chỉ hai mắt; khác nghĩa "mệnh môn giữa hai thận" của Nan Kinh | | Bác nhi vật phù / vật trầm | 搏而勿浮 / 搏而勿沉 | Khí ba kinh hợp lại đều hòa, không thiên nổi hay thiên chìm, gọi là "nhất dương", "nhất âm" | | Nhất chu | 一周 | Một vòng chu lưu của khí huyết trong thân |

Vương Băng đời Đường chú thiên này theo hướng định vị tạng phủ và kinh mạch trong không gian thân thể: lấy tâm ở phương Nam mà giải "quảng minh", lấy mạch Xung hợp mạch thận mà giải "thái xung", lấy quan hệ biểu lý thận — bàng quang mà giải "thiếu âm chi thượng danh viết thái dương". Ông cũng dẫn Linh Khu để xác định "mệnh môn giả, mục dã", và giải khai — hạp — khu là chỗ "tam khí lượng bất đồng, động dụng diệc dị". Cách chú ấy đặt nền cho mọi chú giải về sau, tuy có chỗ nay đã bị nghi vấn.

Trương Giới Tân trong Loại Kinh đưa ra cách giảng gọn và sáng nhất về khai hạp khu: lấy vị trí ngoài — trong — giữa của ba dương và ba âm mà định chức năng, nhấn mạnh thiếu dương và thiếu âm ở vị trí trung gian nên có thể ra vào như bản lề. Ông cũng là người đẩy chữ "nhất" lên tầng triết lý: biến hóa dẫu muôn vàn, "nhất giả, lý nhi dĩ hĩ". Ngô Côn và Trương Chí Thông bổ sung theo hai hướng: Ngô Côn nói rõ công năng tán bố — thu nạp — vận chuyển dương khí; Trương Chí Thông nhấn mạnh tính tương y: khu ngừng thì khai hạp không thành, khai hạp ngừng thì khu chẳng có gì để xoay. Mã Thời thì quy về thứ tự tam âm — nhất âm — nhị âm để giảng bên âm, và kết bằng một câu đáng nhớ: "phân tất tùy hợp".

Về mặt văn bản học, các khảo chứng mà Unschuld và Tessenow tập hợp cho thấy hai điểm cần dè dặt. Một là chữ 开 "khai": bản Thái Tố chép 关 "quan"; Lâm Ức dẫn Cửu Khư và Giáp Ất Kinh có đoạn bệnh lý "quan chiết", "hạp chiết", "khu chiết" tương ứng ba kinh dương; nhiều nhà cận đại cho rằng 开 là chữ 关 chép nhầm. Hai là bốn chữ "âm chi tuyệt dương": Hoạt Thọ trong Tố Vấn Sao không có, Du Việt ngờ văn có đảo lộn, Đan Ba Nguyên Giản cho việc lược bỏ là đúng. Người học nay nên biết rằng thiên này tuy ngắn mà có nhiều chỗ dị văn, và chính các dị văn ấy lại soi sáng thêm nghĩa lý.

• Giữ nhịp "sinh — trưởng — thu — tàng" trong nếp sống một năm: xuân hè nên vận động, ra ngoài, ngủ muộn dậy sớm hơn; thu đông nên thu liễm, ngủ sớm, bớt ra mồ hôi nhiều và bớt tiêu hao. Trái nhịp thì khí trong thân cũng "tứ tắc" như trời đất bế khí.
• Hiểu "khai — hạp — khu" như nguyên tắc sinh hoạt: thân người cần cả lúc mở (lao động, giao tiếp, ra mồ hôi nhẹ), lúc đóng (nghỉ ngơi, giữ ấm, tĩnh dưỡng) và cần cái bản lề chuyển tiếp trơn tru giữa hai trạng thái. Người hay mệt mỏi thường không phải thiếu mở hay thiếu đóng, mà hỏng ở chỗ chuyển tiếp: thức khuya rồi ngủ bù, ăn thất thường, làm việc dồn nén rồi buông thõng.
• Tập cách nhìn "âm trong âm, dương trong âm": một trạng thái không thuần túy tốt hay xấu, mà tùy vị trí trong quá trình. Mệt sau lao động khác mệt do hư tổn; ra mồ hôi khi vận động khác tự hãn lúc nghỉ. Phân biệt được chỗ tương đối này là bước đầu của tư duy biện chứng.
• Khi đọc sách thuốc, giữ lấy chữ "yếu nhất": đừng sa vào việc thuộc lòng vô số bảng phân loại mà quên nguyên lý gốc. Học ba âm ba dương là để thấy rõ hơn một âm một dương, chứ không phải để chia nhỏ mãi.
• Với các chi tiết huyệt vị và "mệnh môn" trong thiên này, nên tiếp nhận như tư liệu lịch sử về nhận thức kinh mạch thời cổ; việc châm cứu, dùng thuốc phải theo chỉ dẫn của thầy thuốc có chuyên môn, không tự suy từ văn bản.

• Thiên 5 · Âm dương ứng tượng đại luận: nêu tổng nguyên lý "âm dương giả, thiên địa chi đạo dã"; thiên 6 tiếp nối bằng cách chia nhỏ nguyên lý ấy thành ba âm ba dương trong thân người.
• Thiên 9 · Lục tiết tạng tượng luận: lặp lại đoạn "số chi khả thập… kỳ yếu nhất dã", cho thấy đây là mệnh đề then chốt được truyền qua nhiều lớp văn bản.
• Thiên 2 · Tứ khí điều thần đại luận: triển khai chi tiết phép dưỡng sinh theo sinh — trưởng — thu — tàng mà thiên 6 chỉ nêu vắn tắt.
• Thiên 7 · Âm dương biệt luận: bàn tiếp về mạch tượng của ba âm ba dương, nối liền lý luận ly hợp với chẩn pháp cụ thể.
• Linh Khu thiên 5 · Căn kết và thiên 10 · Kinh mạch: đối chiếu về "căn khởi", "kết" của sáu kinh và về ba chữ quan — hạp — khu cùng bệnh lý "chiết" tương ứng.