Thiên hai mươi hai đặt ra một mệnh đề then chốt của y học phương Đông: khí của năm tạng vận hành theo phép tắc của thời gian. "Pháp thời" (法时) nghĩa là lấy thời tiết bốn mùa, ngày can chi, giờ khắc trong một ngày làm khuôn phép để đo lường thịnh suy của tạng khí. Hoàng Đế mở đầu bằng câu hỏi về việc "hợp nhân hình với bốn mùa năm hành mà trị bệnh" — thế nào là thuận, thế nào là nghịch, thế nào là được, thế nào là mất. Kỳ Bá đáp bằng một hệ thống chặt chẽ: ngũ hành kim mộc thủy hỏa thổ thay nhau lên xuống, nhờ đó mà biết sống chết, quyết thành bại, định khí của năm tạng, biết lúc bệnh nhẹ bệnh nặng và kỳ hạn tử sinh.

Giá trị của thiên nằm ở chỗ nó là bản mẫu hoàn chỉnh nhất trong Tố Vấn về cách phối hợp ba lớp: tạng — hành — thời. Mỗi tạng có mùa vượng, có kinh mạch chủ trị, có ngày thiên can, có giờ trong ngày mà bệnh "tuệ" (nhẹ tỉnh), "thậm" (nặng thêm), "tĩnh" (lắng xuống). Đồng thời mỗi tạng có cái "khổ" (điều nó chịu khổ vì) và cái "dục" (điều nó mong muốn), từ đó suy ra vị nào bổ, vị nào tả. Cuối thiên là đoạn văn nổi tiếng nhất về dinh dưỡng học cổ đại: "độc dược công tà, ngũ cốc vi dưỡng, ngũ quả vi trợ, ngũ súc vi ích, ngũ thái vi sung".

Trong cụm thiên 22–30 bàn về tạng khí, khí huyết, hư thực và chân tà, thiên này giữ vị trí mở đầu và đặt nền. Nó nối tiếp mạch tư tưởng của Tứ khí điều thần đại luận (thiên 2) và Âm dương ứng tượng đại luận (thiên 5) — vốn nói về sự tương ứng giữa người và trời đất — nhưng đẩy xa hơn một bước: từ nguyên lý tương ứng chuyển sang quy tắc tiên lượng và lựa chọn phép trị cụ thể.

释1. Lời hỏi mở đầu và nguyên tắc ngũ hành "canh quý canh tiện"

Hoàng Đế hỏi: hợp nhân hình với bốn mùa năm hành mà trị, thế nào là thuận nghịch, được mất? Kỳ Bá đáp rằng năm hành là kim, mộc, thủy, hỏa, thổ, "canh quý canh tiện" — thay nhau lúc sang lúc hèn, lúc vượng lúc suy. Hình ảnh "quý tiện" mượn từ trật tự triều đình: không hành nào vĩnh viễn làm chủ, mỗi hành đến thời của mình thì lên ngôi, hết thời thì nhường chỗ.

Từ quy luật thay phiên ấy mà suy ra bốn việc: biết tử sinh, quyết thành bại, định khí của năm tạng, biết thời gian bệnh nhẹ nặng và kỳ tử sinh. Đây chính là tuyên ngôn phương pháp luận của cả thiên. Cần lưu ý câu mở đầu về mặt văn bản có chỗ tối nghĩa — chữ "hợp" đòi hỏi hai vế được ghép lại, mà nguyên văn chỉ nêu "nhân hình"; các nhà chú giải như Quách Điền, Thành Thi Đức đều phải tìm cách giải chữ, điều cho thấy đoạn này có thể đã có sai sót trong quá trình truyền chép.

释2. Năm tạng chủ mùa, chủ kinh, chủ ngày; cái "khổ" của mỗi tạng

Kế đó là năm đoạn song song, cùng một khuôn mẫu:

Can chủ mùa xuân, túc quyết âm và thiếu dương chủ trị, ngày giáp ất. "Can khổ cấp, cấp thực cam dĩ hoãn chi" — can khổ vì co rút căng gấp, nên gấp ăn vị ngọt để làm hoãn. Tâm chủ mùa hạ, thủ thiếu âm và thái dương chủ trị, ngày bính đinh; tâm khổ vì hoãn tán, nên ăn vị chua để thu liễm. Tỳ chủ trưởng hạ (tháng sáu), túc thái âm và dương minh chủ trị, ngày mậu kỷ; tỳ khổ thấp, nên ăn vị đắng để táo thấp. Phế chủ mùa thu, thủ thái âm và dương minh chủ trị, ngày canh tân; phế khổ vì khí nghịch lên, nên ăn vị đắng để tả xuống. Thận chủ mùa đông, túc thiếu âm và thái dương chủ trị, ngày nhâm quý; thận khổ táo, nên ăn vị cay để nhuận — "khai tấu lý, trí tân dịch, thông khí dã".

Hai điểm đáng lưu tâm. Thứ nhất, kinh mạch chủ trị luôn nêu một cặp tạng phủ biểu lý (can – đởm, tâm – tiểu trường, tỳ – vị, phế – đại trường, thận – bàng quang), đúng như Vương Băng chú: "tạng phủ tương hợp nên trị cùng một phép". Thứ hai, việc tỳ chủ trưởng hạ vốn không phải thuyết duy nhất: Lâm Ức dẫn bản Toàn Nguyên Khởi chép "tỳ chủ suốt bốn mùa", tháng sáu ở giữa mười hai tháng nên gán cho tỳ. Hai thuyết "tỳ vượng trưởng hạ" và "tỳ vượng tứ quý" cùng tồn tại trong Nội Kinh, đến đời sau vẫn còn tranh luận.

Riêng câu "thận khổ táo, cấp thực tân dĩ nhuận chi" gây nhiều bàn cãi, vì cay vốn tính táo tán. Trương Giới Tân giải: cay do kim hóa ra, kim là mẹ của thủy; cay mở được tấu lý, dẫn được tân dịch, làm khí thông, khí đến thì thủy đến. Đây là lối "nhuận gián tiếp" qua khai thông khí cơ chứ không phải trực tiếp tư âm.

释3. Chu kỳ dũ – thậm – trì – khởi theo mùa và theo ngày

Đoạn thứ ba áp dụng sinh khắc ngũ hành vào diễn biến bệnh. Lấy can làm mẫu: bệnh ở can thì khỏi vào mùa hạ (mộc sinh hỏa, con của mộc chế được kim là kẻ khắc mộc); nếu hạ không khỏi thì mùa thu nặng lên (kim vượng khắc mộc); nếu thu không chết thì mùa đông "trì" — cầm cự, giữ được thăng bằng, vì thủy là mẹ nuôi mộc; sang xuân thì "khởi", tức hồi phục, vì mộc được vị trí của mình.

Cùng khuôn ấy áp cho ngày thiên can: bệnh can khỏi ở ngày bính đinh, nặng ở canh tân, cầm cự ở nhâm quý, dấy lên ở giáp ất. Tâm bệnh khỏi ở trưởng hạ và ngày mậu kỷ, nặng mùa đông và ngày nhâm quý. Tỳ bệnh khỏi mùa thu, nặng mùa xuân. Phế bệnh khỏi mùa đông, nặng mùa hạ. Thận bệnh khỏi mùa xuân, nặng ở trưởng hạ.

Kèm theo mỗi tạng là một điều cấm kỵ sinh hoạt rất cụ thể: bệnh can cấm gặp gió (phong khí thông với can); bệnh tâm cấm ăn đồ ấm nóng, mặc áo nóng; bệnh tỳ cấm đồ ấm nóng, cấm ăn no quá, cấm ngồi nằm nơi đất ẩm, mặc áo ướt; bệnh phế cấm đồ ăn uống lạnh và áo lạnh; bệnh thận cấm đồ nướng, thức ăn nóng, cấm áo hơ lửa. Đây là những chỉ dẫn dưỡng bệnh đời thường, dễ thực hành, và phần lớn vẫn hợp lý đến nay. Chữ "ôn thực" trong hai chỗ bệnh tâm và bệnh tỳ từng bị nghi có nhầm lẫn: Cao Sĩ Tông cho rằng vốn là "nhu thực" (đồ ăn ẩm nhão), Trương Kỳ ngờ là "hàn thực"; Trương Giới Tân thì giữ nguyên và giải "ôn" là ấm chứ chưa đến nóng.

释4. Bốn thời khắc trong ngày: tuệ – thậm – tĩnh

Đây là phần độc đáo nhất, thu nhỏ quy luật bốn mùa vào một ngày đêm. Bệnh can: sáng sớm (bình đán, giờ mộc vượng) thì tỉnh nhẹ; xế chiều (hạ bô, giờ kim vượng) thì nặng; nửa đêm (giờ thủy vượng, mẹ nuôi con) thì yên. Bệnh tâm: giữa trưa nhẹ, nửa đêm nặng, sáng sớm yên. Bệnh tỳ: quá trưa xế bóng thì nhẹ, mặt trời mọc thì nặng, xế chiều thì yên. Bệnh phế: xế chiều nhẹ, giữa trưa nặng, nửa đêm yên. Bệnh thận: nửa đêm nhẹ, "tứ quý" nặng, xế chiều yên.

Chữ "tứ quý" trong đoạn bệnh thận được Trương Giới Tân hiểu là khoảng cuối của bốn phần trong một ngày — tức những lúc thổ khí chủ, mà thổ khắc thủy nên bệnh thận nặng lên. Cách dùng "tứ quý" cho bốn khoảng của một ngày thay vì bốn mùa của một năm là hiếm, trong Tố Vấn không thấy chỗ khác, nên đoạn này cần đọc thận trọng.

Về chữ "tuệ" (慧), Vương Băng và đa số hiểu là bệnh nhẹ bớt; Du Việt dẫn Phương ngôn, Quảng nhã cho rằng "tuệ" nghĩa là lành bệnh; một cách hiểu khác là "tinh thần người bệnh tương đối tỉnh táo sáng suốt vào lúc ấy". Ba cách hiểu không mâu thuẫn nhau về thực tế lâm sàng: cùng chỉ một khoảng thời gian trong ngày mà người bệnh dễ chịu hơn cả.

释5. Ngũ tạng "sở dục" và phép bổ tả bằng ngũ vị

Nếu mục 2 nói cái tạng chịu khổ, thì mục này nói cái tạng mong muốn. "Can dục tán" — can muốn tán ra, nên gấp ăn cay để tán; dùng cay mà bổ, dùng chua mà tả. "Tâm dục nhuyễn" — tâm muốn mềm, gấp ăn mặn để làm mềm; dùng mặn mà bổ, dùng ngọt mà tả. "Tỳ dục hoãn" — dùng ngọt để hoãn, ngọt bổ, đắng tả. "Phế dục thu" — dùng chua để thu, chua bổ, cay tả. "Thận dục kiên" — dùng đắng để làm bền, đắng bổ, mặn tả.

Cần nhấn mạnh: chữ bổ và tả ở đây không dùng theo nghĩa thông thường là thêm vào và bớt đi. Ngô Côn nói rõ: thuận theo bản tính của tạng thì gọi là bổ, nghịch lại bản tính của tạng thì gọi là tả. Can vốn ưa sơ tán mà ghét thu liễm, nên vị cay hợp tính can là bổ, vị chua ngược tính can là tả. Đây là một định nghĩa riêng của thiên này, nếu không nắm sẽ thấy mâu thuẫn với các thiên khác. Lâm Ức cũng ghi bản Toàn Nguyên Khởi ở chỗ can lại chép ngược: "toan bổ chi, tân tả chi" — dấu vết của những dị bản cổ.

释6. Tà khí theo thời mà tăng giảm; phải định mạch trước

Tổng kết phần lý luận: "Phàm tà khí khách vào thân, lấy cái thắng mà gia thêm" — tà gặp thời của hành khắc mình thì được thế mà bệnh nặng. Đến thời hành mà tạng sinh ra thì bệnh khỏi; đến thời hành mà tạng không thắng được thì bệnh nặng; đến thời hành sinh ra tạng thì cầm cự; tự được ngôi vị của mình thì dấy lên hồi phục.

Vương Băng chú chữ "tà" rất rộng: gió, lạnh, nắng, ẩm, đói, ăn quá no, lao lực, nhàn rỗi quá — hết thảy đều là tà, chứ không riêng quỷ độc dịch lệ. Cách hiểu này rất đáng lưu ý, vì nó đặt tà khí vào phạm trù "cái không đúng mực" chứ không phải một thực thể huyền bí.

Cuối đoạn có một câu mang tính giới hạn rất quan trọng: "Tất tiên định ngũ tạng chi mạch, nãi khả ngôn gián thậm chi thời, tử sinh chi kỳ dã" — phải trước hết định được mạch của năm tạng, rồi mới có thể nói tới lúc bệnh nhẹ nặng, kỳ hạn sống chết. Nghĩa là toàn bộ bảng thời gian phía trên chỉ có giá trị khi đã chẩn mạch xác định được tạng nào mắc bệnh; không được dùng lịch thay cho chẩn đoán.

释7. Chứng hậu hư thực năm tạng và phép thủ kinh

Phần này liệt kê triệu chứng thực và hư của mỗi tạng cùng kinh mạch cần châm. Bệnh can thì đau dưới hai mạng sườn dẫn xuống thiếu phúc, hay giận; hư thì mắt mờ không trông rõ, tai không nghe rõ, hay sợ như có người sắp bắt mình — lấy kinh quyết âm và thiếu dương. Bệnh tâm thì đau trong ngực, đầy mạng sườn, đau vùng vai lưng và mặt trong hai cánh tay; hư thì ngực bụng trướng, sườn lưng dẫn nhau mà đau — lấy kinh thiếu âm và thái dương cùng huyết lạc dưới lưỡi. Bệnh tỳ thì thân nặng, hay đói mà cơ nhục teo, chân không cất bước được, gân co rút, đau dưới bàn chân; hư thì bụng đầy sôi ruột, tiêu chảy sống phân — lấy kinh thái âm, dương minh, thiếu âm cùng huyết lạc. Bệnh phế thì suyễn ho khí nghịch, đau vai lưng, ra mồ hôi, đau vùng mông đùi gối và ống chân bàn chân; hư thì thiểu khí không đủ thở, tai điếc họng khô — lấy kinh thái âm cùng huyết lạc. Bệnh thận thì bụng to ống chân phù, suyễn ho thân nặng, ngủ ra mồ hôi, sợ gió; hư thì đau trong ngực, đau bụng trên bụng dưới, tay chân lạnh quyết, lòng không vui — lấy kinh thiếu âm và thái dương cùng huyết lạc.

Nguyên tắc châm được Vương Băng tóm gọn: hư thì bổ, thực thì tả, không thịnh không hư thì "dĩ kinh thủ chi"; nơi kinh lạc có huyết ứ thì châm ra máu trước, rồi mới điều hòa chỗ thừa chỗ thiếu.

释8. Ngũ sắc, ngũ vị và phép ăn uống

Đoạn cuối chuyển sang thực trị. Can sắc xanh, nên ăn vị ngọt: gạo tẻ, thịt bò, táo, rau quỳ. Tâm sắc đỏ, nên ăn vị chua: đậu nhỏ, thịt chó, mận, hẹ. Phế sắc trắng, nên ăn vị đắng: lúa mạch, thịt dê, hạnh, kiệu. Tỳ sắc vàng, nên ăn vị mặn: đậu lớn, thịt lợn, hạt dẻ, lá đậu. Thận sắc đen, nên ăn vị cay: hoàng thử, thịt gà, đào, hành.

Bảng này không trùng hoàn toàn với bảng "khổ – dục" ở trên, và riêng mục tỳ ăn mặn khiến Vương Băng phải giải thích riêng: thận là cửa của vị, tỳ vị tương hợp, dùng vị mặn làm mềm để thông cửa, cửa thông thì vị khí thông, vị khí thông thì tỳ khí vận hóa. Cần nhận rằng đây là một hệ thống phối thuộc có phần gượng ép, và danh mục thực phẩm mang dấu ấn đời sống Hoa Bắc thời Hán, không thể bê nguyên sang bàn ăn hôm nay.

Tiếp đó là mấy dòng cô đúc: "tân tán, toan thu, cam hoãn, khổ kiên, hàm nhuyễn" — năm tác dụng cơ bản của ngũ vị, cho đến nay vẫn là xương sống của dược tính học Đông y. Và sau cùng là quan niệm dinh dưỡng toàn diện: thuốc có độc dùng để công tà, năm loại cốc để nuôi, năm loại quả để trợ, năm loại thịt để ích, năm loại rau để bồi đắp; khí và vị hòa hợp mà dùng thì bổ tinh ích khí. Câu kết dặn rằng bệnh của bốn mùa năm tạng tùy theo sở nghi của ngũ vị mà chọn. Đan Ba Nguyên Giản lưu ý hai chữ "hoặc cấp" ở đoạn kết có thể là chữ chép lộn, vì phần trước không nêu vị nào có tác dụng làm căng gấp; bản Thái Tố có thể làm chứng.

• 肝苦急，急食甘以缓之 · Can khổ cấp, cấp thực cam dĩ hoãn chi · Can khổ vì co rút căng gấp, hãy gấp ăn vị ngọt để làm hoãn. Trương Giới Tân giải: can giữ chức tướng quân, giận thì khí căng, căng thì tự hại, ngọt hòa hoãn có thể lấy mềm chế cứng.
• 肾苦燥，急食辛以润之，开腠理，致津液通气也 · Thận khổ táo, cấp thực tân dĩ nhuận chi, khai tấu lý, trí tân dịch, thông khí dã · Thận khổ vì khô, hãy gấp ăn vị cay để làm nhuận; cay mở tấu lý, đưa tân dịch tới, làm khí thông. Nhuận ở đây là nhuận nhờ khí hành chứ không phải bằng chất bổ âm.
• 肝病者，平旦慧，下晡甚，夜半静 · Can bệnh giả, bình đán tuệ, hạ bô thậm, dạ bán tĩnh · Bệnh ở can, sáng sớm nhẹ, xế chiều nặng, nửa đêm yên. Một ngày là một năm thu nhỏ, giờ vượng của bản hành thì đỡ, giờ của hành khắc thì nặng.
• 夫邪气之客于身也，以胜相加 · Phù tà khí chi khách ư thân dã, dĩ thắng tương gia · Tà khí ở trong thân, gặp cái thắng mình thì chồng thêm mà nặng lên. Bệnh nặng nhẹ không chỉ do tà mạnh yếu mà còn do thời khí trợ lực cho bên nào.
• 必先定五脏之脉，乃可言间甚之时，死生之期也 · Tất tiên định ngũ tạng chi mạch, nãi khả ngôn gián thậm chi thời, tử sinh chi kỳ dã · Phải định mạch năm tạng trước, rồi mới nói được lúc bệnh nhẹ nặng và kỳ sống chết. Lời cảnh tỉnh: lịch pháp không thay được chẩn mạch.
• 辛散，酸收，甘缓，苦坚，咸软 · Tân tán, toan thu, cam hoãn, khổ kiên, hàm nhuyễn · Cay tán, chua thu, ngọt hoãn, đắng làm bền, mặn làm mềm. Vương Băng nhắc thêm: cay còn nhuận, đắng còn táo và tả, chớ hiểu cứng nhắc.
• 毒药攻邪，五谷为养，五果为助，五畜为益，五菜为充，气味合而服之，以补精益气 · Độc dược công tà, ngũ cốc vi dưỡng, ngũ quả vi trợ, ngũ súc vi ích, ngũ thái vi sung, khí vị hợp nhi phục chi, dĩ bổ tinh ích khí · Thuốc mạnh để đánh tà; ngũ cốc nuôi, quả trợ, thịt ích, rau bồi; khí và vị hòa hợp mà dùng thì bổ tinh ích khí. Bản tuyên ngôn sớm nhất về ăn uống cân bằng và về giới hạn của thuốc.

| Thuật ngữ | Chữ Hán | Giải nghĩa | |---|---|---| | Pháp thời | 法时 | Lấy thời tiết bốn mùa, ngày giờ làm khuôn phép để xét tạng khí | | Canh quý canh tiện | 更贵更贱 | Ngũ hành thay nhau lúc vượng lúc suy, không hành nào chủ mãi | | Sở khổ | 苦 | Điều mà tạng chịu khổ vì nó (can khổ cấp, tỳ khổ thấp…) | | Sở dục | 欲 | Bản tính tạng mong muốn (can dục tán, phế dục thu…) | | Tuệ – thậm – tĩnh | 慧·甚·静 | Ba trạng thái bệnh trong ngày: đỡ, nặng thêm, lắng xuống | | Trì | 持 | Cầm cự, không thêm không bớt, giữ được thế quân bình | | Khởi | 起 | Bệnh lui, người bệnh dậy được, hồi phục | | Bổ – tả theo tính tạng | 补·泻 | Thuận tính tạng là bổ, nghịch tính tạng là tả (định nghĩa riêng của thiên này) | | Trưởng hạ | 长夏 | Cuối mùa hạ, tháng sáu âm lịch, thuộc thổ, tỳ chủ | | Thiên can phối tạng | 甲乙丙丁… | Giáp ất mộc–can, bính đinh hỏa–tâm, mậu kỷ thổ–tỳ, canh tân kim–phế, nhâm quý thủy–thận | | Độc dược | 毒药 | Thuốc có khí vị thiên lệch mạnh, dùng để công tà; theo Trương Giới Tân, "độc" là khí vị thiên thắng | | Dĩ kinh thủ chi | 以经取之 | Không thịnh không hư thì lấy ngay bản kinh mà điều trị |

Vương Băng chú thiên này theo lối rất nhất quán: mỗi chỗ "dũ" ông đều giải bằng "con chế được quỷ khắc mẹ", mỗi chỗ "thậm" là "con nghỉ mà quỷ trở lại thắng", mỗi chỗ "trì" là "quỷ nghỉ mà mẹ nuôi dưỡng". Cách chú giải ấy làm lộ rõ bộ khung sinh khắc ẩn dưới bảng thời gian, khiến người đọc thấy đây không phải danh mục rời rạc mà là một suy diễn chặt chẽ từ một tiên đề duy nhất. Ông cũng mở rộng chữ "tà" ra mọi cái thái quá bất cập trong sinh hoạt, một kiến giải rất thực tế.

Trương Giới Tân trong Loại Kinh bổ sung chiều tâm lý và chiều sinh lý cho từng cặp khổ – dục. Can là tướng quân, giận thì khí căng nên cần ngọt để hoãn; tâm tàng thần, vui quá thì khí tán, tâm hư thần loạn nên cần chua để thu; phế ứng với thu, khí chủ thu liễm, nên chua là bổ mà cay là tả; thận chủ bế tàng, khí quý ở chỗ kín đáo vững bền, nên đắng làm bền là bổ, mặn làm mềm là tả. Lời giải của ông biến một bảng đối chiếu khô khan thành một học thuyết về bản tính của tạng.

Ngô Côn đóng góp hai điểm sắc sảo. Một là định nghĩa bổ tả theo thuận nghịch bản tính, đã dẫn ở trên. Hai là ông không đồng ý dùng vị đắng tả phế khí nghịch mà chủ trương dùng vị chua, vì phế là tạng thanh hư chủ túc giáng — một bất đồng cho thấy ngay trong truyền thống chú giải cũng có tranh luận về mức độ nhất quán của bản văn. Lâm Ức và các đồng sự đời Tống thì đối chiếu với bản Toàn Nguyên Khởi, phát hiện nhiều dị văn: chỗ "can khổ cấp" bản cũ có thêm chú "ấy là khí hữu dư", chỗ can bổ tả thì chua và cay đảo ngược, chỗ tỳ chủ thời thì chép "tỳ chủ bốn mùa". Đan Ba Nguyên Giản, học giả Nhật Bản, nêu nghi vấn về hai chữ "hoặc cấp" ở đoạn kết. Những khảo chứng ấy nhắc ta rằng thiên này đã trải qua nhiều lớp biên tập.

Unschuld trong phần chú của bản dịch Anh ngữ nhấn mạnh tính chất "khó xác định" của nhiều chi tiết: câu mở đầu thiếu một vế, chữ "tứ quý" dùng cho bốn khoảng trong ngày là cách dùng độc nhất trong Tố Vấn, các loại rau như quỳ, kiệu, hẹ được gán vị mà chưa chắc trùng với cây cùng tên ngày nay. Ông cũng dẫn ghi nhận rằng câu "ngũ cốc vi dưỡng" có gốc từ Chu Lễ, tức thuộc kho tri thức chung của thời đại chứ không riêng của y gia.

• Quan sát nhịp bệnh trong ngày là điều vẫn còn giá trị thực tế: ghi lại giờ nào triệu chứng nặng lên, giờ nào dễ chịu, thường cho manh mối về tạng phủ liên quan và về nhịp sinh học của người bệnh. Không cần tin bảng giờ một cách máy móc, nhưng thói quen ghi nhận thời điểm thì rất đáng giữ.
• Các điều cấm kỵ sinh hoạt trong thiên phần lớn đơn giản và hợp lý: người yếu phổi tránh đồ uống lạnh và mặc phong phanh; người tỳ vị kém tránh ăn quá no, tránh nằm ngồi nơi ẩm thấp, không mặc quần áo còn ẩm; người can khí uất tránh phơi mình trước gió lùa và tránh cáu giận.
• Nguyên tắc "ngũ cốc vi dưỡng, ngũ quả vi trợ, ngũ súc vi ích, ngũ thái vi sung" là một mô hình ăn uống cân đối đáng tham khảo: lấy ngũ cốc làm nền, rau quả bổ sung, thịt cá làm phần tăng ích, không lấy một loại nào làm tất cả.
• Câu "độc dược công tà" nhắc một giới hạn quan trọng: thuốc, kể cả thuốc thảo mộc, là thứ có khí vị thiên lệch, dùng để đánh tà chứ không phải để ăn thay cơm. Uống thuốc bổ dài ngày không có chỉ dẫn là làm trái tinh thần của thiên này.
• Năm tác dụng của ngũ vị (cay tán, chua thu, ngọt hoãn, đắng bền, mặn mềm) có thể dùng như một gợi ý điều chỉnh khẩu vị hằng ngày theo mùa: mùa xuân thêm chút vị ngọt nhu hòa, mùa thu thêm chút chua liễm, mùa hạ ẩm thấp thêm chút đắng. Đây là mức dưỡng sinh ăn uống, không thay cho chẩn trị.
• Mọi suy đoán về "kỳ hạn" theo mùa hay theo ngày can chi chỉ nên đọc như tư liệu lịch sử về tư duy tương quan thời cổ, tuyệt đối không dùng để tiên lượng sống chết cho người bệnh.

• Thiên 2 · Tứ khí điều thần đại luận: nêu phép dưỡng sinh thuận theo bốn mùa; thiên 22 kế thừa nguyên lý ấy và chuyển thành quy tắc trị bệnh, tiên lượng.
• Thiên 4 · Kim quỹ chân ngôn luận: lập bảng phối thuộc ngũ tạng với mùa, phương, sắc, vị, số; là nền tảng bảng phối thuộc dùng ở cuối thiên 22.
• Thiên 5 · Âm dương ứng tượng đại luận: bàn khí vị âm dương, "khí là dương hóa, vị là âm dụng"; giải thích câu "khí vị hợp nhi phục chi, dĩ bổ tinh ích khí".
• Thiên 10 · Ngũ tạng sinh thành thiên và thiên 23 · Tuyên minh ngũ khí: cùng bàn ngũ vị sở nghi, sở cấm; đối chiếu ba thiên sẽ thấy rõ các lớp thuyết khác nhau về ngũ vị.
• Thiên 19 · Ngọc cơ chân tạng luận: bàn mạch bốn mùa và mạch chân tạng, chính là phần "định ngũ tạng chi mạch" mà thiên 22 lấy làm tiền đề bắt buộc.