Điều kinh luận là một trong những thiên trọng yếu nhất của Tố Vấn, và cũng là thiên được y gia đời sau trích dẫn nhiều nhất khi bàn về hư và thực. Toàn thiên khai triển một câu duy nhất trong Thích pháp: "Có thừa thì tả, không đủ thì bổ." Hoàng Đế hỏi thế nào là thừa, thế nào là không đủ — và câu trả lời mở ra một hệ thống hoàn chỉnh.

Kỳ Bá chia thành năm thứ có thừa và năm thứ không đủ, ứng với năm thứ mà năm tạng cất giữ: thần, khí, huyết, hình, chí. Mỗi thứ được trình bày theo cùng một khuôn: chứng trạng khi thừa, chứng trạng khi thiếu, dấu hiệu sớm khi tà còn nông, rồi phép bổ tả và phép châm lúc bệnh còn nhẹ. Mười trạng thái, mười cách xử trí — đây là bảng phân loại bệnh lý sớm nhất và mạch lạc nhất trong Nội Kinh.

Nửa sau thiên chuyển sang câu hỏi sâu hơn: hư thực từ đâu mà sinh? Câu trả lời là khí và huyết dồn lệch về một bên — chỗ dồn tới thì thực, chỗ bị bỏ lại thì hư. Từ đó rút ra định nghĩa ngắn gọn bậc nhất của y học cổ truyền: "Có là thực, không có là hư." Và cũng từ đó, thiên đưa ra bốn mệnh đề về hàn nhiệt trong ngoài — dương hư thì ngoài lạnh, âm hư thì trong nóng, dương thịnh thì ngoài nóng, âm thịnh thì trong lạnh — bốn câu mà bất cứ ai học Đông y cũng phải thuộc.

Thiên còn là nơi đầu tiên phân đôi nguyên nhân bệnh thành ngoại nhân và nội nhân: tà sinh ở dương thì do phong, vũ, hàn, thử; tà sinh ở âm thì do ăn uống, nơi ở, phòng dục, hỉ nộ. Đây là hạt giống của thuyết tam nhân mà Trần Vô Trạch đời Tống về sau hoàn chỉnh.

释1. Năm thứ có thừa, năm thứ không đủ

Kỳ Bá nêu năm cặp, rồi giải thích chúng đều sinh từ năm tạng:

| Tạng | Cất giữ | Có thừa | Không đủ | |---|---|---|---| | Tâm | thần | cười không dứt | buồn | | Phế | khí | suyễn, ho, khí nghịch lên | thở không thông, đoản khí | | Can | huyết | hay giận | sợ hãi | | Tỳ | hình (thịt) | bụng trướng, đại tiểu tiện không thông | tứ chi không cử động được | | Thận | chí | bụng trướng, đi ngoài ra đồ ăn chưa tiêu | quyết nghịch |

Hoàng Đế vặn lại rất sắc: con người có tinh khí tân dịch, tứ chi cửu khiếu, ngũ tạng, mười sáu bộ, ba trăm sáu mươi lăm khớp, sinh ra trăm thứ bệnh, mà bệnh nào cũng có hư có thực — vậy sao chỉ có năm thừa năm thiếu?

Kỳ Bá đáp: tất cả đều sinh từ năm tạng. Cao Sĩ Tông giải chữ "tạng" là "tàng", tức cất giữ: tâm cất thần nên thần thừa thiếu đều do tâm chủ, phế cất khí nên khí thừa thiếu đều do phế chủ, và cứ thế. Khi thần, khí, huyết, thịt, chí tụ lại đủ, thì thành hình thể con người.

Về "mười sáu bộ", các nhà chú giải bất đồng thú vị: Vương Băng đếm hai tay hai chân là hai, chín khiếu là chín, năm tạng là năm — thành mười sáu. Trương Chí Thông đếm mười hai kinh mạch cộng hai mạch Kiêu, mạch Đốc và mạch Nhâm — cũng mười sáu. Còn Cao Sĩ Tông đếm theo vùng thân thể: hai khuỷu, hai cánh tay, hai khoeo, hai đùi, trước sau trái phải của thân, trước sau trái phải của đầu. Đan Ba khen cách của Cao Sĩ Tông hơn hẳn các lối chú cũ.

Vương Băng cũng nói rõ một điểm quan trọng: "ba trăm sáu mươi lăm khớp" không phải là khớp xương, mà là ba trăm sáu mươi lăm chỗ thần khí ra vào — tức các huyệt vị.

释2. Kinh toại — đường ngầm của khí huyết

Đoạn này chốt lại phần mở đầu bằng một hình ảnh đẹp:

Đường đi của năm tạng đều xuất ra từ kinh toại, là nơi chuyển vận khí huyết. Khí huyết không điều hòa thì trăm bệnh biến hóa mà sinh ra. Cho nên phải giữ lấy kinh toại.

Vương Băng giải chữ toại (隧) là "đường ngầm": kinh mạch đi ẩn trong thân, mắt không trông thấy được, nên gọi là đường ngầm. Ông thêm rằng khí huyết chính là thần của con người; tà xâm nhập thì khí huyết rối loạn, khí huyết rối loạn thì trăm bệnh sinh. Trương Giới Tân nói rõ hàm ý thực hành: "giữ kinh toại" nghĩa là muốn nhận bệnh và chữa bệnh, trước hết phải thông thạo kinh mạch.

释3. Mười phép bổ tả và phép châm khi bệnh còn nhẹ

Phần này là trọng tâm kỹ thuật của thiên. Với mỗi thứ trong năm thứ, kinh văn nêu ba lớp: chứng khi thừa thiếu, dấu hiệu khi tà mới xâm mà khí huyết chưa dồn, năm tạng còn yên ổn, và phép châm tương ứng.

Cấu trúc "khí huyết chưa dồn" lặp lại năm lần và là một ý rất tinh: Trương Giới Tân giải rằng khi tà vào người mà ở lâu không tán, nó sẽ dồn về phía khí hoặc phía huyết — lúc ấy bệnh đã nặng. Còn khi chưa dồn thì tà còn nông, chưa vào kinh lạc, năm tạng vẫn yên. Đây chính là giai đoạn vàng để can thiệp.

Các dấu hiệu sớm được đặt tên riêng:

• Thần vi (神微): rùng mình nổi gai từ chân lông
• Bạch khí vi tiết (白气微泄): da có bệnh nhẹ, vì phế sắc trắng
• Huyết: tôn lạc tràn ra ngoài, trong kinh có huyết ứ đọng
• Vi phong (微风): thớ thịt máy động như sâu bò dưới da
• Chí: các khớp xương có cảm giác gõ động

Phép châm cũng chia rõ:

• Thần thừa thì chích nặn máu ở tiểu lạc, không đâm sâu, không chạm kinh lớn. Thần thiếu thì tìm lạc mạch hư, day cho khí tới rồi mới châm thông, không ra máu không tả khí.
• Khí thừa thì tả kinh toại nhưng không làm tổn kinh, không ra máu, không tả khí. Khí thiếu thì bổ kinh toại mà không để khí thoát.
• Huyết thừa thì tả kinh đang đầy huyết cho ra máu. Huyết thiếu thì châm vào kinh hư, lưu kim thật lâu, thấy mạch nổi to lên thì rút nhanh, không cho ra máu.
• Hình thừa thì tả kinh dương, hình thiếu thì bổ lạc dương. Cao Sĩ Tông giải rất gọn: tả kinh là đưa khí từ trong ra ngoài, bổ lạc là đưa khí từ ngoài vào trong.
• Chí thừa thì tả chỗ có huyết ở gân; chí thiếu thì bổ huyệt Phục Lưu.

Đáng chú ý nhất là phép châm chứng khí nhẹ, vì nó không thuần là kỹ thuật mà là tâm lý trị liệu:

Day xoa liên tục, rồi rút kim ra, đưa cho người bệnh xem và bảo: "Ta sẽ châm thật sâu." Người ấy vừa thấy kim đến gần thì sắc thái đổi khác, tinh khí liền ẩn vào trong, tà khí tán loạn, không còn chỗ nương, theo tấu lý mà thoát ra. Chân khí nhờ đó tụ lại.

Dương Thượng Thiện giải đoạn này rất sâu: nghe điều vui thì thân tâm buông lỏng, nghe điều đau thì tình chí dựng lên thế phòng vệ; có phòng vệ thì tà khí tan mà ẩn đi. Vương Băng nói thẳng hơn: báo châm sâu nhưng thực ra chỉ châm nông, cốt khiến người bệnh sợ để tinh khí thu vào trong. Đây là ghi chép sớm về việc dùng phản ứng tâm lý làm công cụ điều trị.

释4. Hư thực sinh ra thế nào — khí huyết dồn lệch

Hoàng Đế hỏi hư thực do đâu mà thành. Kỳ Bá đáp: khi khí huyết dồn lệch, âm dương mất thăng bằng, thì khí rối loạn ở phần vệ, huyết đi ngược trong kinh; huyết và khí ở tách rời nhau, nên bên này thực thì bên kia hư.

Từ đó suy ra bốn cảnh bệnh theo hướng dồn:

| Huyết dồn | Khí dồn | Kết quả | |---|---|---| | về âm | về dương | kinh sợ và cuồng | | về dương | về âm | trong nóng | | lên trên | xuống dưới | tâm phiền, hay giận | | xuống dưới | lên trên | thần loạn, hay quên |

Rồi Hoàng Đế hỏi vì sao dồn lại sinh hư thực. Câu trả lời nêu một nguyên lý căn bản: khí huyết ưa ấm mà ghét lạnh; lạnh thì ngưng trệ không chảy được, ấm thì tan ra mà đi. Cho nên chỗ khí dồn tới thì huyết hư, chỗ huyết dồn tới thì khí hư.

Hoàng Đế vặn tiếp rất hay: người ta chỉ có khí và huyết; ông nói huyết dồn thì hư, khí dồn cũng hư — vậy chẳng lẽ không có thực?

Câu đáp là mệnh đề nổi tiếng:

Có là thực, không có là hư.

Khí dồn thì chỗ ấy không còn huyết; huyết dồn thì chỗ ấy không còn khí. Khí huyết mất nhau thì thành hư. Còn khi lạc mạch và tôn mạch cùng rót vào kinh, khí huyết cùng dồn về một chỗ, thì chỗ ấy thành thực. Và nếu khí huyết cùng dồn lên trên, thì thành đại quyết — bệnh nhân đột nhiên bất tỉnh; khí quay trở lại thì sống, không quay lại thì chết.

Nghiêm Hồng Thần và Cao Quang Chân mô tả đại quyết là trạng thái đột ngột hôn mê, không nhận biết người và vật — tức là mô tả của người xưa về cơn đột quỵ.

释5. Tà sinh ở âm và tà sinh ở dương

Đây là đoạn đặt nền cho toàn bộ bệnh nhân học Đông y:

Tà sinh ra, hoặc sinh ở dương, hoặc sinh ở âm. Sinh ở dương là do phong, vũ, hàn, thử. Sinh ở âm là do ăn uống, nơi ăn chốn ở, việc phòng the, hỉ nộ.

Trương Giới Tân giải: phong vũ hàn thử đến từ bên ngoài, là ngoại cảm, nên gọi là dương; ăn uống sinh hoạt phòng dục hỉ nộ khởi từ bên trong, là nội thương, nên gọi là âm. Đan Ba chú thêm rằng chữ "âm dương" trong cụm "âm dương hỉ nộ" ở đây chỉ việc giao hợp nam nữ.

Kinh văn rồi mô tả đường xâm nhập của ngoại tà theo bốn chặng rất rõ: phong vũ hại người thì trước tiên ở da, rồi truyền vào tôn mạch; tôn mạch đầy thì truyền vào lạc mạch; lạc mạch đầy thì rót vào kinh mạch lớn. Khi khí huyết cùng tà đọng ở tấu lý, mạch chỗ ấy cứng và to — đó gọi là thực. Dấu hiệu nhận biết: sờ vào thấy cứng đầy, ấn vào thì đau.

Ngược lại, hàn thấp vào người thì da không co lại được, cơ thịt căng cứng, doanh huyết ngưng trệ, vệ khí bỏ đi — đó gọi là hư. Dấu hiệu: da nhăn nhúm, khí không đủ, nhưng ấn vào thì khí đủ làm ấm nên dễ chịu chứ không đau.

Cặp dấu hiệu "ấn vào đau là thực, ấn vào dễ chịu là hư" này về sau trở thành một trong những phép chẩn đoán bằng sờ nắn phổ biến nhất của Đông y, và nó vẫn được dùng nguyên vẹn đến nay.

命宫6. Bốn mệnh đề về hàn nhiệt trong ngoài

Hoàng Đế dẫn lời kinh cũ và xin nghe lý do:

Dương hư thì ngoài lạnh, âm hư thì trong nóng; dương thịnh thì ngoài nóng, âm thịnh thì trong lạnh.

Kỳ Bá giải từng vế:

• Dương hư ngoại hàn: dương nhận khí từ thượng tiêu để làm ấm da và khe thịt. Hàn khí lấn ở ngoài thì thượng tiêu bị bít, hàn khí ở lại một mình bên ngoài, nên người rét run.
• Âm hư nội nhiệt: lao lực quá độ, hình khí suy yếu, cốc khí không thịnh, thượng tiêu không vận hành, quản dưới bị nghẽn; vị khí hóa nhiệt, nhiệt khí xông lên ngực, nên trong nóng.
• Dương thịnh ngoại nhiệt: thượng tiêu không thông, da co chặt, tấu lý bít, huyền phủ không thông, vệ khí không thoát ra được, nên ngoài nóng. Đây chính là cơ chế cảm hàn mà lại phát sốt — Trương Giới Tân nói rõ: "thương hàn thì phát nhiệt" là bệnh lý này.
• Âm thịnh nội hàn: quyết khí nghịch lên, hàn khí tích trong ngực không tan, ôn khí bỏ đi, hàn ở lại một mình; huyết đông mà ngưng, mạch nghẽn, mạch tượng đầy to mà sáp, nên trong lạnh.

Bốn mệnh đề này giải thích được một nghịch lý lâm sàng mà người mới học hay vấp: vì sao cảm lạnh lại sốt cao. Câu trả lời của Nội Kinh là lỗ chân lông bị bít nên nhiệt trong người không thoát ra được — một cách giải thích rất gần với hiểu biết về điều nhiệt ngày nay.

释7. Phép bổ tả và phép chọn chỗ mà chữa

Đoạn cuối bàn kỹ thuật kim châm.

Tả chỗ thực: châm kim lúc khí đang thịnh, kim vào cùng lúc với khí, cốt mở cửa cho tà đi như mở cánh cửa cho thông. Kim ra cùng lúc với khí thì tinh khí không tổn mà tà khí bị hạ. Không đóng cửa ngoài, lay kim cho rộng đường, gọi là đại tả; rút xong phải ấn giữ cho khí thoát ra.

Bổ chỗ hư: cầm kim mà chưa đặt, trước hết định cái ý của mình đã. Đợi người bệnh thở ra thì đâm kim; lỗ kim khít bốn bề để tinh khí không có đường thoát; đúng lúc khí thực thì rút nhanh, đợi người bệnh hít vào thì rút kim, rồi bịt cửa lại. Tà tán mà tinh khí giữ được.

Ngô Côn chú câu "định ý" rất hay: khi tình chí của người bệnh đã yên thì chân khí của họ cũng yên theo. Đây là yêu cầu về tâm thái của người châm và người được châm, đặt trước cả kỹ thuật.

Cuối cùng, Hoàng Đế vặn một câu rất đúng chỗ: ông nói năm tạng sinh mười hư thực, nhưng mười hai kinh mạch đều sinh bệnh, làm sao gộp được? Kỳ Bá đáp bằng một nguyên tắc bao trùm — theo chỗ bệnh nằm mà điều trị ngay ở đó:

| Bệnh ở | Điều trị qua | |---|---| | mạch | huyết | | huyết | lạc mạch | | khí | phần vệ | | thịt | khe thịt | | gân | gân | | xương | xương |

Kèm theo là ba phép đặc biệt: gân co cứng thì dùng kim nung nóng, châm rồi rút ngay; bệnh ở xương thì dùng hỏa châm và thuốc đắp; đau mà không rõ chỗ thì lấy hai mạch Kiêu; thân đau mà cửu hậu không thấy bệnh thì dùng mậu thích; đau bên trái mà mạch bên phải bệnh thì dùng cự thích.

Thiên kết bằng một câu ngắn đáng ghi: xét kỹ cửu hậu thì đạo châm mới trọn vẹn.

• 有余泻之，不足补之 · Hữu dư tả chi, bất túc bổ chi · Có thừa thì tả, không đủ thì bổ. → Nguyên tắc gốc của toàn bộ phép châm và phép dùng thuốc Đông y.
• 五脏之道，皆出于经隧，以行血气 · Ngũ tạng chi đạo, giai xuất ư kinh toại, dĩ hành huyết khí · Đường của năm tạng đều ra từ kinh toại, để vận hành khí huyết. → Nêu vai trò trung tâm của kinh mạch trong sinh lý và bệnh lý.
• 血气不和，百病乃变化而生，是故守经隧焉 · Huyết khí bất hòa, bách bệnh nãi biến hóa nhi sinh, thị cố thủ kinh toại yên · Khí huyết không điều hòa thì trăm bệnh biến hóa mà sinh, cho nên phải giữ lấy kinh toại. → Câu chốt giải thích tên thiên "điều kinh".
• 有者为实，无者为虚 · Hữu giả vi thực, vô giả vi hư · Có là thực, không có là hư. → Định nghĩa ngắn nhất và được dẫn nhiều nhất về hư thực.
• 气并则无血，血并则无气 · Khí tịnh tắc vô huyết, huyết tịnh tắc vô khí · Khí dồn thì không còn huyết, huyết dồn thì không còn khí. → Giải thích cơ chế vì sao dồn lệch sinh ra hư và thực cùng lúc.
• 血气者，喜温而恶寒，寒则泣不能流，温则消而去之 · Huyết khí giả, hỉ ôn nhi ố hàn, hàn tắc sáp bất năng lưu, ôn tắc tiêu nhi khứ chi · Khí huyết ưa ấm ghét lạnh; lạnh thì ngưng không chảy, ấm thì tan mà đi. → Cơ sở lý luận của phép ôn thông trong điều trị.
• 阳虚则外寒，阴虚则内热，阳盛则外热，阴盛则内寒 · Dương hư tắc ngoại hàn, âm hư tắc nội nhiệt, dương thịnh tắc ngoại nhiệt, âm thịnh tắc nội hàn · Dương hư thì ngoài lạnh, âm hư thì trong nóng, dương thịnh thì ngoài nóng, âm thịnh thì trong lạnh. → Bốn mệnh đề nền tảng của biện chứng hàn nhiệt hư thực.
• 夫邪之生也，或生于阴，或生于阳 · Phù tà chi sinh dã, hoặc sinh ư âm, hoặc sinh ư dương · Tà sinh ra, hoặc sinh ở âm, hoặc sinh ở dương. → Phân đôi nguyên nhân bệnh thành ngoại cảm và nội thương, hạt giống của thuyết tam nhân.
• 实者外坚充满，不可按之，按之则痛 · Thực giả ngoại kiên sung mãn, bất khả án chi, án chi tắc thống · Chỗ thực thì ngoài cứng đầy, ấn vào thì đau. → Nửa đầu của phép chẩn đoán hư thực bằng sờ nắn còn dùng đến nay.
• 必谨察其九候，针道备矣 · Tất cẩn sát kỳ cửu hậu, châm đạo bị hĩ · Phải xét kỹ cửu hậu thì đạo châm mới trọn vẹn. → Câu kết, nhắc rằng kỹ thuật phải đặt trên chẩn đoán đầy đủ.

| Thuật ngữ | Chữ Hán | Giải nghĩa | |---|---|---| | Kinh toại | 经隧 | Đường ngầm; chỉ kinh mạch đi ẩn trong thân không nhìn thấy được | | Tịnh | 并 | Dồn lệch về một phía; khí huyết tụ thiên lệch, sinh ra hư ở chỗ này thực ở chỗ kia | | Hữu giả vi thực | 有者为实 | Chỗ có khí huyết là thực; nửa kia là "vô giả vi hư" | | Thần vi | 神微 | Dấu hiệu sớm của bệnh phần thần, biểu hiện là rùng mình từ chân lông | | Bạch khí vi tiết | 白气微泄 | Dấu hiệu sớm của bệnh phần khí; bạch khí tức phế khí, vì phế thuộc sắc trắng | | Vi phong | 微风 | Dấu hiệu sớm của bệnh phần hình, thớ thịt máy động như sâu bò | | Đại quyết | 大厥 | Khí huyết cùng dồn lên trên, đột ngột hôn mê bất tỉnh; ứng với cơn đột quỵ | | Huyền phủ | 玄府 | Lỗ chân lông, nơi mồ hôi thoát; bít lại thì vệ khí ứ, sinh ngoại nhiệt | | Mậu thích và cự thích | 缪刺 · 巨刺 | Hai phép châm chéo bên; mậu thích châm lạc mạch, cự thích châm kinh mạch | | Đại tả | 大泻 | Phép tả mạnh: lay kim mở rộng đường cho tà khí thoát ra |

Trương Giới Tân đóng góp cách hiểu hay nhất về chữ tịnh — dồn lệch. Ông giải rằng tà vào người ở lâu không tán thì sẽ ngả hẳn về phía khí hoặc phía huyết, và lúc ấy bệnh mới nặng. Nhờ lời chú đó, cụm "khí huyết chưa dồn" lặp lại năm lần trong thiên không còn là câu đệm, mà thành một khái niệm lâm sàng rõ ràng: giai đoạn bệnh còn nông, còn dễ chữa. Ông cũng giải sáng câu "thương hàn thì phát nhiệt" qua cơ chế dương thịnh ngoại nhiệt, gỡ được một nghịch lý mà người học hay vấp.

Vương Băng để lại chú giải nền tảng cho chữ kinh toại, và cách ông giải rất giàu hình ảnh: kinh mạch đi ẩn trong thân, mắt không nhìn thấy, nên gọi là đường ngầm. Ông cũng là người nói rõ rằng ba trăm sáu mươi lăm "khớp" trong thiên không phải khớp xương mà là các huyệt — chỗ thần khí ra vào. Phân biệt ấy tránh cho người đọc một hiểu lầm giải phẫu kéo dài.

Dương Thượng Thiện giải đoạn dọa châm sâu bằng một nhận xét tâm lý tinh tế: nghe điều vui thì thân tâm buông lỏng, nghe điều đau thì tình chí dựng thế phòng vệ; đã phòng vệ thì tà khí phải tan mà ẩn đi. Lời chú ấy cho thấy người xưa nhận ra trạng thái tinh thần làm thay đổi phản ứng của cơ thể — điều mà y học tâm thể ngày nay mới đặt tên.

Cao Sĩ Tông cho cách giải mười sáu bộ theo vùng thân thể, và Đan Ba đánh giá cách ấy hơn hẳn các lối chú cũ. Ông cũng giải cặp "tả kinh, bổ lạc" bằng một công thức gọn: tả là đưa khí từ trong ra ngoài, bổ là đưa khí từ ngoài vào trong. Chỉ một câu mà làm rõ toàn bộ logic của phép bổ tả ở phần hình.

Ngô Côn chú câu "định kỳ ý" theo hướng ít ai chú ý: khi tình chí người bệnh đã yên thì chân khí của họ cũng yên. Lời chú ấy nhắc rằng trong phép bổ, sự tĩnh tại của cả thầy lẫn bệnh nhân là điều kiện đi trước kỹ thuật, chứ không phải chi tiết phụ.

• Phân biệt "ấn vào đau" với "ấn vào dễ chịu" là một phép tự quan sát đơn giản mà hữu ích. Kinh văn quy loại thứ nhất là thực, loại thứ hai là hư, và đây vẫn là dấu hiệu thầy thuốc Đông y hỏi đầu tiên khi khám đau bụng hay đau cơ.
• Cảm lạnh mà sốt cao không phải là mâu thuẫn. Cơ chế "lỗ chân lông bít nên nhiệt không thoát" mà thiên này nêu giải thích được hiện tượng quen thuộc, và là cơ sở của phép giải biểu bằng cách làm ra mồ hôi.
• Lao lực quá độ sinh nóng trong. Chuỗi "hình khí suy yếu, cốc khí không thịnh, nhiệt xông lên ngực" mô tả đúng trạng thái người làm việc kiệt sức rồi bứt rứt, khó ngủ, miệng khô.
• Trạng thái tinh thần lúc điều trị có ảnh hưởng thật. Đoạn dọa châm sâu và lời dặn "định ý" trước khi châm là ghi nhận sớm về điều mà y học ngày nay gọi là hiệu ứng kỳ vọng.
• Bệnh nhẹ nên xử trí sớm. Năm lần lặp lại cụm "khí huyết chưa dồn, năm tạng còn yên" là lời nhắc rằng giai đoạn triệu chứng mơ hồ mới là lúc can thiệp ít tốn kém nhất.
• Đột ngột bất tỉnh là cấp cứu. Mô tả "đại quyết" với tiên lượng khí quay lại thì sống, không quay lại thì chết cho thấy người xưa đã nhận ra tính chất tối khẩn của tình huống này.

• Thiên 8 · Bản thần (本神) của Linh Khu: nguồn của bảng ngũ tạng cất giữ ngũ thần mà thiên này dẫn lại khi bàn thần thừa thì cười, thần thiếu thì buồn.
• Thiên 39 · Cử thống luận (举痛论): bàn chín thứ khí biến động theo cảm xúc, bổ sung trực tiếp cho đoạn "hỉ nộ bất tiết" sinh bệnh ở đây.
• Thiên 63 · Mậu thích luận (缪刺论): khai triển đầy đủ phép mậu thích mà thiên này chỉ nhắc tên ở đoạn kết.
• Thiên 3 · Sinh khí thông thiên luận (生气通天论): bàn dương khí và tấu lý, đối chiếu tốt với cơ chế dương thịnh ngoại nhiệt.
• Thiên 27 · Ly hợp chân tà luận (离合真邪论): bàn kỹ hơn về thời điểm hô hấp khi châm để bổ hoặc tả, chi tiết hóa đoạn cuối thiên này.
• Thiên 61 · Thủy nhiệt huyệt luận (水热穴论): cùng dùng khái niệm huyền phủ, đọc liền hai thiên sẽ thấy rõ vai trò của lỗ chân lông trong bệnh lý.