Tiêu bản bệnh truyền luận ghép hai chủ đề, và cả hai đều trả lời cùng một câu hỏi thực hành: khi người bệnh có nhiều chứng cùng lúc, chữa cái nào trước?

Nửa đầu thiên bàn về tiêu và bản — ngọn và gốc. Hình ảnh gốc là cái cây: gốc là bệnh có trước, ngọn là bệnh sinh ra sau. Nguyên tắc chung là chữa gốc, vì gốc mất thì ngọn tự tan. Nhưng thiên không dừng ở nguyên tắc; nó liệt kê đầy đủ các trường hợp ngoại lệ phải chữa ngọn trước, mà nổi bật nhất là hai tình huống cấp: trung mãn (bụng đầy tức) và đại tiểu tiện không thông. Lý do rất thực tế: hai tình huống ấy nguy ngay, không đợi được.

Nửa sau bàn về bệnh truyền — bệnh di chuyển từ tạng này sang tạng khác theo một thứ tự cố định của ngũ hành tương khắc. Với mỗi tạng, kinh văn ghi rõ chuỗi triệu chứng, số ngày giữa mỗi chặng, và cuối cùng là giờ chết vào mùa đông và mùa hạ. Đọc thoáng thì đây là bảng tiên lượng có phần cơ giới; đọc kỹ thì nó ghi lại một nhận thức lâm sàng quan trọng: bệnh nặng lan theo trình tự chứ không nhảy lung tung, và khi trình tự ấy hoàn tất thì y thuật hết cách.

Thiên còn chứa một câu ngắn mà nhiều người hành nghề lâu năm đều thấy đúng: "Nói về tiêu bản thì dễ, mà làm được thì không tới."

释1. Tiêu bản, nghịch tòng

Hoàng Đế mở đầu: bệnh có ngọn có gốc, phép châm có nghịch có thuận, là thế nào?

Kỳ Bá đáp rằng mọi phép châm đều phải phân biệt âm dương trước đã. Trương Giới Tân nhắc rằng chữ âm dương ở đây rất rộng: gồm cả kinh và lạc, cả bốn mùa, cả khí và huyết, cả tính chất của chứng bệnh — không có gì không nằm trong đó.

Rồi ông nêu bốn tình huống:

Có khi bệnh ở ngọn mà tìm ở ngọn; có khi ở gốc mà tìm ở gốc; có khi ở gốc mà tìm ở ngọn; có khi ở ngọn mà tìm ở gốc.

Hai trường hợp đầu là tòng — thuận; hai trường hợp sau là nghịch. Mã Thời định nghĩa gọn: bệnh ở gốc mà chặn ở ngọn, hoặc bệnh ở ngọn mà chặn ở gốc, ấy là nghịch trị; bệnh ở đâu chữa ở đó là thuận trị.

Điều quan trọng là cả hai đều có thể thành công. Kinh văn nói rõ: có khi lấy ngọn mà thành, có khi lấy gốc mà thành, có khi dùng nghịch mà thành, có khi dùng thuận mà thành. Đây không phải là thái độ mơ hồ mà là một nhận thức trưởng thành: không có công thức chung cho mọi ca bệnh.

Ngô Côn nói thêm một ý mà các sách sau rất hay dẫn: tiêu bản có thể đổi chỗ cho nhau, không có thứ tự cố định phải chữa cái nào trước; ngọn nặng thì chữa ngọn trước, gốc nặng thì chữa gốc trước.

Đoạn này kết bằng một lời khen ngợi rất mạnh:

Người biết tiêu bản thì cầm lấy muôn ca mà thành muôn ca. Không biết tiêu bản thì gọi là làm càn.

释2. Nhỏ mà lớn, nông mà rộng

Tiếp đó là một đoạn văn ngắn nhưng được trích dẫn rất nhiều:

Đạo âm dương, nghịch tòng, tiêu bản — tưởng nhỏ mà lớn. Nói về một mà biết được cái hại của trăm bệnh. Tưởng ít mà nhiều, tưởng nông mà rộng. Nói một mà biết trăm. Từ chỗ nông biết chỗ sâu, xét chỗ gần biết chỗ xa.

Rồi lập tức là lời cảnh tỉnh đi kèm:

Người ta nói về tiêu bản thì dễ, mà lại không tới nơi.

Vương Băng chú câu này với giọng tiếc nuối rõ rệt: dù điều ấy cực kỳ sâu kín, người đời không chịu đi thêm một quãng ngắn để tới; họ cứ dựa vào cái nông và cái gần mà cho là đã hiểu hết. Trình Sĩ Đức nói gọn hơn mà cũng đúng: đạo lý tiêu bản dễ hiểu nhưng vận dụng vào ca bệnh cụ thể thì không dễ.

Cặp câu "nhỏ mà lớn, nói một mà biết trăm" đứng ngay cạnh câu "nói thì dễ mà làm không tới" là một cách sắp đặt rất khéo. Nó vừa khẳng định sức mạnh của nguyên tắc, vừa cảnh báo rằng hiểu nguyên tắc không đồng nghĩa với làm được.

释3. Bảng quyết định: khi nào chữa gốc, khi nào chữa ngọn

Đây là phần thực hành nhất của nửa đầu thiên. Kinh văn liệt kê từng cặp tình huống:

| Tình huống | Chữa | |---|---| | Bệnh trước, khí nghịch sau | gốc | | Khí nghịch trước, bệnh sau | gốc | | Lạnh trước, bệnh sau | gốc | | Bệnh trước, lạnh sau | gốc | | Nóng trước, bệnh sau | gốc | | Nóng trước, trung mãn sau | ngọn | | Bệnh trước, tiêu chảy sau | gốc | | Tiêu chảy trước, bệnh khác sau | gốc | | Bệnh trước, trung mãn sau | ngọn | | Trung mãn trước, tâm phiền sau | gốc | | Đại tiểu tiện không thông | ngọn | | Đại tiểu tiện thông | gốc |

Quy luật lộ ra rất rõ: mười trường hợp chữa gốc, chỉ ba trường hợp chữa ngọn — và cả ba đều là tình huống cấp.

Trương Giới Tân giải thích rất thuyết phục vì sao trung mãn lại là ngoại lệ: bệnh mà bụng đầy tức thì tà ở vị; vị là gốc của tạng phủ; vị đầy thì khí của thuốc và của thức ăn không đi được, mọi tạng phủ đều mất nguồn nuôi. Cho nên chữa vị trước — và như thế chữa ngọn hóa ra cũng là chữa gốc.

Với đại tiểu tiện bế, ông nói thẳng hơn: đó là dấu hiệu nguy hiểm; tuy là bệnh ngọn nhưng vẫn phải chữa trước. Và ông dẫn câu phương ngôn của y học cổ truyền: "cấp thì trị ngọn."

Còn dòng tiêu chảy có một lời dặn phụ rất thực tế: phải điều chỉnh cái đó trước đã rồi mới chữa bệnh khác. Cao Sĩ Tông giải: tiêu chảy trước thì phần trung, tức thổ, đã hư trước; giữ phần trung là ưu tiên.

释4. Khách khí và đồng khí

Giữa bảng quyết định có xen một câu ngắn: "Người có khách khí và có đồng khí." Câu này gây tranh luận nhiều, và các cách giải rất đáng biết vì mỗi cách mở ra một hướng đọc:

• Trương Giới Tân: khách khí là khí thời tiết đến rồi đi thất thường, nên gọi là "khách"; đồng khí là chủ khí bốn mùa, năm nào cũng như năm nào, nên gọi là "đồng".
• Cao Sĩ Tông: khách khí là phong, nhiệt, thấp, hỏa, táo, hàn khi vào người mà gây bệnh; đồng khí là sáu khí vốn có sẵn trong người ứng với sáu khí ấy.
• Trương Chí Thông: khách khí là sáu khí của trời, đồng khí là sáu khí ấy cũng có trong thân ta.
• Đan Ba và Học viện Trung y Nam Kinh đề nghị theo bản Toàn Nguyên Khởi, đọc chữ sau là "cố khí" — tức chính khí hoặc tà khí vốn có sẵn trong người. Theo cách này, khách khí là tà mới mắc nên là ngọn; cố khí là cái có trước nên là gốc — và câu ấy nối liền mạch với cả đoạn trước lẫn đoạn sau.

Cách đọc cuối cùng có sức thuyết phục nhất vì nó làm cho câu này không còn là chú thích lạc lõng mà thành bản lề của cả bảng quyết định.

释5. Bệnh phát có thừa và không đủ

Một cặp nguyên tắc nữa, ngắn mà quan trọng:

Bệnh phát mà có thừa thì lấy đó làm bản và tiêu: chữa gốc trước rồi chữa ngọn sau. Bệnh phát mà không đủ thì lấy đó làm tiêu và bản: chữa ngọn trước rồi chữa gốc sau.

Trương Giới Tân giải theo tương khắc: bệnh do khí có thừa thì khí ấy sẽ lấn sang tạng khác, truyền từ gốc ra ngọn, nên phải chặn ở gốc; bệnh do khí không đủ thì tạng ấy bị khí khác lấn vào, truyền từ ngọn về gốc, nên phải chặn ở ngọn.

Có một cách đọc khác đáng ghi: nếu bệnh phát vì chính khí bất túc thì chính khí hư là gốc, tà bệnh là ngọn — chữa gốc trước tức phù chính, rồi chữa ngọn tức khu tà. Ngược lại nếu bệnh phát vì tà khí có thừa thì tà thịnh là ngọn, chính khí là gốc — trừ tà trước rồi mới bồi chính. Cách đọc này đúng với nguyên tắc phù chính khu tà mà đời sau vẫn dùng.

Đoạn kết của phần này đưa ra một chỉ dẫn về liều lượng can thiệp:

Xét kỹ nhẹ hay nặng, theo lý mà điều chỉnh. Nhẹ thì đánh chung, nặng thì đánh riêng.

Trương Giới Tân giải: bệnh nhẹ thì chữa gốc và ngọn cùng lúc được; bệnh nặng thì không chịu nổi sự rối, phải tập trung sức vào một mối. Đây là một nguyên tắc rất hiện đại: ca càng nặng càng phải thu hẹp mục tiêu điều trị.

释6. Bệnh truyền — chuỗi lan theo tương khắc

Nửa sau thiên chuyển hẳn sang bảng bệnh truyền. Mỗi mục theo cùng một khuôn: chứng khởi phát, các chặng lan kèm số ngày, rồi giờ chết.

Tâm bệnh: đau tim → một ngày sau ho (truyền sang phế) → ba ngày sau đau tức sườn (sang can) → năm ngày sau bế tắc không thông, mình đau, tay chân nặng (sang tỳ) → ba ngày nữa không dứt thì chết; mùa đông chết vào nửa đêm, mùa hạ chết vào giữa trưa.

Phế bệnh: suyễn và ho → ba ngày sau đau tức sườn → một ngày sau mình nặng tay chân đau → năm ngày sau trướng → mười ngày nữa không dứt thì chết; mùa đông lúc mặt trời lặn, mùa hạ lúc mặt trời mọc.

Can bệnh: choáng đầu hoa mắt, tức sườn → ba ngày sau tay chân nặng mình đau → năm ngày sau trướng → ba ngày sau đau lưng, đau cột sống, đau bụng dưới, mỏi ống chân → ba ngày nữa thì chết; mùa đông lúc mặt trời lặn, mùa hạ lúc ăn sáng.

Tỳ bệnh: mình đau tay chân nặng → một ngày sau trướng → hai ngày sau đau bụng dưới lưng cột sống, mỏi ống chân → ba ngày sau đau xương sống và gân, tiểu tiện bế → mười ngày nữa thì chết; mùa đông lúc người ta đi nghỉ, mùa hạ lúc ăn chiều.

Thận bệnh: đau bụng dưới lưng cột sống, mỏi ống chân → ba ngày sau đau xương gân, tiểu bế → ba ngày sau bụng trướng → ba ngày sau hai sườn đau tức → ba ngày nữa thì chết; mùa đông lúc sáng sớm, mùa hạ lúc xế chiều.

Vị bệnh: trướng đầy → năm ngày sau đau bụng dưới cột sống lưng, mỏi ống chân → ba ngày sau đau xương gân tiểu bế → năm ngày sau mình và tay chân nặng → sáu ngày nữa thì chết; mùa đông quá nửa đêm, mùa hạ lúc mặt trời ngả về tây.

Bàng quang bệnh: tiểu bế → năm ngày sau bụng dưới trướng, đau lưng cột sống, mỏi ống chân → một ngày sau bụng trướng → một ngày sau mình và tay chân đau → hai ngày nữa thì chết; mùa đông lúc gà gáy, mùa hạ lúc xế chiều.

Kinh văn chốt:

Các bệnh đều truyền theo thứ tự nhất định. Truyền như thế thì mỗi bệnh có thời khắc chết nhất định, không thể châm được.

释7. Ngoại lệ: khi bệnh bỏ qua một tạng

Nhưng ngay sau đó là một câu mở đường sống:

Nếu trong quá trình truyền, bệnh bỏ qua một tạng rồi dừng lại, và về sau đi tới tạng thứ ba hoặc thứ tư, thì có thể châm được.

Vương Băng giải cặn kẽ: truyền theo thứ tự tương khắc là truyền tới tạng mà mình thắng — đó là đường chết. Còn nếu bỏ qua một tạng rồi dừng, hoặc đi tới tạng thứ ba thứ tư, thì đó là đi theo quan hệ sinh chứ không phải khắc: tạng thứ tư là cha mẹ sinh ra mình; không có sự chế ngự thì không bị tạng khác làm hại; sinh là quan hệ cha con, không nhằm đánh nhau. Khí đi theo phép thì châm được.

Đây là điểm quan trọng nhất của cả nửa sau: tiên lượng xấu được xác định bởi đường lan, không phải bởi mức độ triệu chứng. Bệnh lan theo đường khắc thì nặng; lan theo đường sinh thì còn chữa.

Về độ chính xác của các con số, chính Vương Băng đã thẳng thắn nêu vấn đề: xét các số ngày thì chúng không khớp với nguyên tắc ngũ hành mà chúng được cho là dựa vào. Hỏa truyền sang kim đúng ra là một ngày thì kinh chép một ngày, nhưng kim truyền sang mộc đúng ra là hai ngày thì kinh lại chép ba ngày. Ông nêu ra chỗ vênh chứ không lấp liếm — một thái độ khảo chứng đáng trọng.

Còn về tốc độ truyền, ông ghi nhận thực tế lâm sàng rộng hơn nhiều so với bảng: có ca truyền chậm mất một hai ba năm mới chết; có ca ba tới sáu tháng; có ca nhanh thì một vài ngày. Như vậy bảng trong thiên nên đọc như mô hình về trình tự, không phải lịch trình về thời gian.

• 病有标本，刺有逆从 · Bệnh hữu tiêu bản, thích hữu nghịch tòng · Bệnh có ngọn có gốc, châm có nghịch có thuận. → Câu mở thiên, đặt ra toàn bộ vấn đề thứ tự ưu tiên trong điều trị.
• 知逆与从，正行无问；知标本者，万举万当 · Tri nghịch dữ tòng, chính hành vô vấn; tri tiêu bản giả, vạn cử vạn đương · Biết nghịch thuận thì làm đúng không phải hỏi ai; biết tiêu bản thì cầm muôn ca mà trúng muôn ca. → Khẳng định giá trị bao trùm của nguyên tắc tiêu bản.
• 不知标本，是谓妄行 · Bất tri tiêu bản, thị vị vọng hành · Không biết tiêu bản thì gọi là làm càn. → Lời phê nghiêm khắc dành cho lối chữa không có thứ tự ưu tiên.
• 小而大，言一而知百病之害；少而多，浅而博 · Tiểu nhi đại, ngôn nhất nhi tri bách bệnh chi hại; thiểu nhi đa, thiển nhi bác · Nhỏ mà lớn, nói một mà biết cái hại của trăm bệnh; ít mà nhiều, nông mà rộng. → Ca ngợi sức khái quát của một nguyên tắc đơn giản.
• 言标与本，易而勿及 · Ngôn tiêu dữ bản, dị nhi vật cập · Nói về ngọn và gốc thì dễ mà làm lại không tới. → Câu cảnh tỉnh nổi tiếng về khoảng cách giữa hiểu và làm.
• 先病而后生中满者治其标 · Tiên bệnh nhi hậu sinh trung mãn giả trị kỳ tiêu · Bệnh trước mà sau sinh bụng đầy tức thì chữa ngọn. → Nêu ngoại lệ quan trọng nhất của nguyên tắc chữa gốc.
• 小大不利治其标，小大利治其本 · Tiểu đại bất lợi trị kỳ tiêu, tiểu đại lợi trị kỳ bản · Đại tiểu tiện không thông thì chữa ngọn, thông thì chữa gốc. → Cơ sở của phương châm cấp thì trị ngọn, hoãn thì trị gốc.
• 谨察间甚，以意调之；间者并行，甚者独行 · Cẩn sát gian thậm, dĩ ý điều chi; gian giả tịnh hành, thậm giả độc hành · Xét kỹ nhẹ nặng mà theo lý điều chỉnh; nhẹ thì đánh chung, nặng thì đánh riêng. → Nguyên tắc thu hẹp mục tiêu khi ca bệnh nặng.
• 诸病以次是相传，如是者，皆有死期，不可刺 · Chư bệnh dĩ thứ thị tương truyền, như thị giả, giai hữu tử kỳ, bất khả thích · Các bệnh truyền theo thứ tự như vậy thì đều có kỳ chết, không thể châm. → Thừa nhận thẳng giới hạn của y thuật khi bệnh đã lan hết chuỗi.
• 间一脏止，及至三四脏者，乃可刺也 · Gian nhất tạng chỉ, cập chí tam tứ tạng giả, nãi khả thích dã · Nếu cách một tạng mà dừng, hoặc tới tạng thứ ba thứ tư, thì mới châm được. → Mở đường sống, và cho thấy tiên lượng do đường lan quyết định.

| Thuật ngữ | Chữ Hán | Giải nghĩa | |---|---|---| | Tiêu và bản | 标 · 本 | Ngọn và gốc; bệnh có sau là ngọn, bệnh có trước là gốc, như cành và rễ của cây | | Nghịch trị | 逆治 | Bệnh ở gốc mà chữa ngọn, hoặc ngược lại; không phải sai mà là một lối chữa có chỉ định riêng | | Tòng trị | 从治 | Bệnh ở đâu chữa ở đó; lối chữa thuận theo biểu hiện | | Trung mãn | 中满 | Bụng trên đầy tức; một trong ba tình huống bắt buộc chữa ngọn trước | | Khách khí | 客气 | Tà khí mới mắc từ ngoài vào, thuộc về ngọn | | Cố khí | 固气 | Khí vốn có sẵn trong người, thuộc về gốc; theo bản Toàn Nguyên Khởi | | Bệnh truyền | 病传 | Bệnh di chuyển từ tạng này sang tạng khác theo thứ tự tương khắc | | Gian và thậm | 间 · 甚 | Nhẹ và nặng; căn cứ để quyết định đánh chung hay đánh riêng | | Gian nhất tạng | 间一脏 | Bỏ qua một tạng khi truyền; dấu hiệu bệnh đi theo đường sinh, còn chữa được | | Cấp tắc trị tiêu | 急则治标 | Gấp thì chữa ngọn; phương châm rút ra từ thiên này, dùng suốt đời sau |

Trương Giới Tân giải hai chỗ khó nhất của thiên, và cả hai lời chú đều trở thành chuẩn mực. Về trung mãn, ông lập luận rằng vị là gốc của tạng phủ, vị đầy thì thuốc và thức ăn không đi được, mọi tạng phủ mất nguồn nuôi — nên chữa vị trước thực chất cũng là chữa gốc. Lập luận ấy hóa giải được mâu thuẫn bề mặt giữa quy tắc và ngoại lệ. Về đại tiểu tiện bế, ông nói thẳng đó là dấu hiệu nguy hiểm, và từ đó rút ra phương châm "cấp thì trị ngọn" mà y học cổ truyền dùng đến nay.

Vương Băng để lại lời chú vừa tiếc nuối vừa sắc bén cho câu "nói thì dễ mà không tới": người đời không chịu đi thêm một quãng ngắn, cứ dựa vào cái nông cái gần mà tưởng đã hiểu. Nhưng đóng góp lớn hơn của ông nằm ở đoạn bệnh truyền, nơi ông tự chỉ ra rằng các số ngày trong kinh không khớp với nguyên tắc ngũ hành mà chúng dựa vào. Một nhà chú giải dám nêu chỗ vênh trong chính văn bản mình chú là điều hiếm.

Ngô Côn cho nguyên tắc linh hoạt nhất của nửa đầu thiên: tiêu bản đổi chỗ cho nhau, không có thứ tự cố định; ngọn nặng thì chữa ngọn, gốc nặng thì chữa gốc. Nhờ câu ấy, bảng mười hai dòng phía sau không biến thành một danh mục phải học thuộc mà trở thành các ví dụ minh họa cho một nguyên tắc chung.

Cao Sĩ Tông giải chỗ tiêu chảy rất thực tế: tiêu chảy trước thì thổ đã hư trước, nên phải giữ phần trung trước đã rồi mới tính bệnh khác. Đây là cách diễn đạt xưa của nguyên tắc giữ dinh dưỡng và nước điện giải trước khi làm gì khác — điều mà cấp cứu ngày nay vẫn làm đầu tiên.

Đan Ba cùng các nhà Trung y Nam Kinh đề xuất cách đọc thuyết phục nhất cho câu "khách khí và đồng khí": theo bản cổ của Toàn Nguyên Khởi, chữ sau nên đọc là cố khí, tức khí vốn có trong người. Cách đọc ấy biến một câu tối nghĩa thành bản lề nối hai phần của bảng quyết định — khách khí là tà mới nên là ngọn, cố khí là cái sẵn có nên là gốc.

• Khi có nhiều triệu chứng cùng lúc, hãy hỏi cái nào có trước. Đó là cách xác định gốc, và chữa gốc thường làm nhiều triệu chứng khác tự lui.
• Bí đại tiểu tiện là tình huống cần xử trí ngay, bất kể nguyên nhân là gì. Kinh văn xếp nó vào nhóm ưu tiên tuyệt đối, và y học ngày nay cũng coi bí tiểu cấp là cấp cứu.
• Không ăn uống được thì phải giải quyết việc đó trước. Lập luận của Trương Giới Tân về vị là gốc của tạng phủ vẫn đúng: người bệnh không hấp thu được thì mọi điều trị khác đều kém hiệu quả.
• Ca càng nặng càng nên tập trung vào một mục tiêu. Nguyên tắc "nhẹ thì đánh chung, nặng thì đánh riêng" chống lại xu hướng chồng nhiều can thiệp cùng lúc lên người bệnh yếu.
• Hiểu nguyên tắc không đồng nghĩa với vận dụng được. Câu "nói thì dễ mà làm không tới" đáng để bất cứ ai học một hệ thống lý thuyết nào ghi nhớ.
• Cách bệnh diễn tiến quan trọng hơn mức độ triệu chứng lúc này. Phân biệt của thiên giữa lan theo đường khắc và lan theo đường sinh là một cách nói xưa của việc theo dõi xu hướng thay vì chỉ nhìn một thời điểm.

• Thiên 25 · Bảo mệnh toàn hình luận (宝命全形论): cũng bàn thứ tự ưu tiên trong điều trị, đọc cùng sẽ rõ hơn tinh thần của phép tiêu bản.
• Thiên 42 · Phong luận (风论) và thiên 19 · Ngọc cơ chân tạng luận (玉机真藏论): cùng mô tả bệnh truyền theo ngũ hành tương khắc, thiên 19 bàn kỹ hơn về tiên lượng theo mạch.
• Thiên 25 · Bệnh bản (病本) của Linh Khu: bản song song gần như trùng khớp với nửa đầu thiên này, đối chiếu sẽ thấy vài chữ khác biệt đáng chú ý.
• Thiên 42 · Bệnh truyền (病传) của Linh Khu: bản song song của nửa sau, không có chữ "cách một tạng" trong câu kết.
• Thiên 74 · Chí chân yếu đại luận (至真要大论): chứa câu gần như y hệt về "nói một mà biết trăm", cho thấy đây là công thức lưu truyền trong giới y gia.
• Thiên 64 · Tứ thời thích nghịch tòng luận (四时刺逆从论): cùng dùng cặp nghịch và tòng nhưng theo nghĩa thời gian, đọc liền hai thiên sẽ thấy rõ hai tầng nghĩa của cặp chữ này.