Thiên hai mươi bốn của Tố Vấn là một thiên ngắn nhưng dày đặc chất liệu thực hành, gồm bốn mảng nội dung tưởng như rời rạc mà thật ra cùng chung một mạch: lượng khí huyết thường hằng của sáu kinh, quan hệ biểu lý của kinh mạch tay chân, phép đo tìm du huyệt trên lưng, và cuối cùng là năm trạng thái "hình – chí" cùng phép chữa tương ứng. Sợi chỉ xuyên suốt là một câu hỏi rất thiết thực của người cầm kim: trước khi châm, phải biết chỗ ấy khí nhiều hay huyết nhiều, người ấy thân nhọc hay lòng khổ, bệnh sinh ở mạch, ở nhục, ở cân hay ở yết hầu. Biết được như vậy thì mới định được nên châm hay cứu, nên dùng đá, dùng thuốc đắp, dùng đạo dẫn hay dùng rượu thuốc xoa bóp.

Giá trị lớn nhất của thiên này nằm ở nửa sau — đoạn "ngũ hình chí" (五形志). Trong toàn bộ Nội Kinh, đây là một trong những đoạn văn cô đọng nhất bàn về tương quan giữa lao động thân xác, trạng thái tinh thần và nơi phát bệnh. Hình an nhàn mà chí lo khổ thì bệnh sinh ở mạch; hình nhọc mà chí vui thì bệnh sinh ở cân; hình chí đều khổ thì bệnh sinh ở yết hầu. Đây là lối tư duy mà học giả phương Tây khi dịch Nội Kinh gọi là "somatopsychics" — thân và tâm không phải hai vật rời, mà là hai mặt của cùng một dòng khí huyết. Điều đáng chú ý là mỗi trạng thái lại ứng với một phép chữa khác nhau, tức là Nội Kinh không chủ trương "một bệnh một thuốc" mà chủ trương chọn phương pháp theo căn nguyên sinh hoạt.

Về vị trí, thiên này nằm trong cụm từ thiên 22 đến thiên 30, chuyên bàn tạng khí, khí huyết, hư thực, chân tà. Nó nối tiếp thiên 23 (Tuyên minh ngũ khí) vốn liệt kê các quy luật ngũ hành ứng với tạng phủ, và mở đường cho các thiên bàn sâu về bổ tả, về thích pháp. Cần nói ngay: đoạn "thường số khí huyết" của thiên này là một đoạn văn bản học rắc rối bậc nhất Nội Kinh — nó xuất hiện đồng thời trong Tố Vấn, Linh Khu (thiên 65 Ngũ âm ngũ vị, thiên 78 Cửu châm luận), Giáp Ất Kinh và Thái Tố, với những con số khác nhau ở vài kinh. Người học cần biết điều đó để khỏi ngộ nhận rằng đây là một bảng số liệu nhất quán.

释1. Thường số khí huyết của sáu kinh

Thiên mở đầu không qua vấn đáp Hoàng Đế – Kỳ Bá, mà vào thẳng bằng lời khẳng định: 夫人之常数，太阳常多血少气，少阳常少血多气，阳明常多气多血，少阴常少血多气，厥阴常多血少气，太阴常多气少血，此天之常数 — "Phàm cái thường số của người: Thái dương thường nhiều huyết ít khí, Thiếu dương thường ít huyết nhiều khí, Dương minh thường nhiều khí nhiều huyết, Thiếu âm thường ít huyết nhiều khí, Quyết âm thường nhiều huyết ít khí, Thái âm thường nhiều khí ít huyết. Ấy là thường số của trời."

Hai chữ "thường số" (常数) đáng dừng lại. "Thường" là hằng định, không do bệnh mà đổi; "số" là phân lượng. Nội Kinh cho rằng mỗi đường kinh có một tỉ lệ khí – huyết bẩm sinh, và tỉ lệ ấy quy định cách can thiệp: kinh nhiều huyết thì có thể cho ra huyết, kinh nhiều khí thì nên tả khí mà kiêng động huyết. Chữ "thiên chi thường số" (天之常数) hàm ý đây là quy luật tự nhiên chứ không phải quy ước của thầy thuốc. Vương Băng chú rằng chính vì lượng khí huyết là thường số của trời, nên phép châm thường dùng để tả cái phần dư ra.

Song đây cũng là chỗ có vấn đề. Các bản Tố Vấn, Linh Khu, Giáp Ất, Thái Tố chép khác nhau về Thái âm và Thiếu âm. Bản Thái Tố chép "Thái âm nhiều khí nhiều huyết", Dương Thượng Thiện giải rằng Dương minh và Thái âm làm biểu lý, cùng thịnh cả khí lẫn huyết. Lâm Ức và các nhà hiệu chính đời Tống đã chỉ ra: riêng Thái âm, chỗ thì chép "nhiều huyết ít khí", chỗ lại chép "nhiều khí ít huyết" — hai câu mâu thuẫn, "không cho ta biết được điều gì". Người đọc hôm nay nên tiếp nhận bảng số này như một khung tham chiếu lâm sàng của cổ nhân, có ích cho việc chọn thủ pháp, chứ không nên tuyệt đối hóa từng con số.

释2. Biểu lý của kinh mạch chân tay

Tiếp đó thiên nêu quan hệ biểu lý. Ở chân: Túc Thái dương (Bàng quang) với Thiếu âm (Thận) làm biểu lý; Thiếu dương (Đởm) với Quyết âm (Can) làm biểu lý; Dương minh (Vị) với Thái âm (Tỳ) làm biểu lý — ấy là âm dương của chân. Ở tay: Thủ Thái dương (Tiểu trường) với Thiếu âm (Tâm); Thiếu dương (Tam tiêu) với Tâm chủ (Tâm bào lạc); Dương minh (Đại trường) với Thái âm (Phế) — ấy là âm dương của tay.

Đoạn này ngắn nhưng là xương sống của cả hệ kinh lạc: mười hai kinh chia sáu cặp, phủ thuộc dương ở ngoài, tạng thuộc âm ở trong, mỗi cặp một danh xưng lục khí. Đặt ngay sau bảng thường số khí huyết là có dụng ý: biết kinh này nhiều huyết thì cũng biết kinh biểu lý với nó ra sao, khi bệnh ở tạng có thể thủ huyệt ở phủ và ngược lại.

Kế đó là câu tổng kết phép trị: "Phàm trị bệnh tất trước hết trừ cái huyết của nó, rồi trừ cái khổ của nó, dò xét cái nó muốn, sau đó tả chỗ hữu dư, bổ chỗ bất túc." Câu này dễ bị hiểu lệch thành "hễ châm là phải chích máu trước". Vương Băng đã cải chính: ý là khi thấy huyết mạch đầy ứ khác thường thì trừ cái ứ ấy đi, chứ không phải bất cứ lúc nào châm cũng phải ra máu trước. Trương Giới Tân cũng nói y như vậy. Còn "tứ chi sở dục" (dò xét cái nó muốn) — Trương Giới Tân giảng theo khí của tạng: Can thích tán, Tâm thích nhuyễn, Phế thích thu, Tỳ thích táo, Thận thích kiên; Ngô Côn lại giảng theo lục khí: người bệnh ghét hay ưa phong, hàn, thử, thấp, táo, hỏa, xem chỗ ưa ghét mà biết bệnh ở kinh nào. Hai cách giảng bổ sung cho nhau, và đều dẫn tới cùng một kết luận: phải hỏi han, quan sát sở thích và sự ghét bỏ của người bệnh trước khi định bổ tả.

释3. Phép đo tìm bối du của năm tạng

Đoạn thứ ba chuyển sang một thao tác rất cụ thể: cách dùng cọng cỏ để định vị du huyệt trên lưng. Muốn biết bối du, trước hết lấy một cọng cỏ đo khoảng cách giữa hai đầu vú, gấp đôi lại lấy nửa; lại lấy một cọng khác đo khoảng ấy rồi bỏ đi một nửa; đem hai đầu chống vào nhau thành một hình tam giác đều; rồi nâng lên mà đo trên lưng.

Đặt một góc của tam giác ở trên, ngang với đốt Đại chùy trên cột sống, hai góc còn lại ở dưới. Đúng chỗ hai góc dưới ấy là Phế du. Hạ xuống một "độ" (tức một lần chiều cao tam giác) là Tâm du. Hạ thêm một độ, góc trái là Can du, góc phải là Tỳ du. Hạ thêm một độ nữa là Thận du. Ấy gọi là du huyệt của năm tạng, là cái mức thước để cứu và để châm.

Mã Thời chú rằng "bối du" nói ở đây chính là các du huyệt ngũ tạng, đều thuộc kinh Túc Thái dương Bàng quang, vì nằm ở lưng nên gọi chung là bối du. Trương Chí Thông thì chú về mặt tự dạng: chữ 俞 ở đây đồng với 输, nghĩa là chuyển vận. Về chữ "đại chùy", cần lưu ý đây trước hết chỉ cái đốt xương to nổi ở cổ (đốt sống cổ thứ bảy) — cái xương đã cho huyệt Đại chùy cái tên của nó — chứ không hẳn là bản thân huyệt vị.

Điều lý thú ở đoạn này là nguyên tắc đo lường: cổ nhân không dùng thước cố định mà dùng chính kích thước thân thể người bệnh (khoảng cách hai đầu vú) làm đơn vị. Đó là mầm mống của phép "đồng thân thốn" về sau. Tuy nhiên, vị trí du huyệt tính theo cách này không hoàn toàn khớp với vị trí trong các sách châm cứu đời sau (Phế du ở dưới đốt sống lưng thứ ba, Tâm du đốt thứ năm, Can du đốt thứ chín, Tỳ du đốt mười một, Thận du đốt mười bốn). Nên xem đây là một phương pháp cổ, giá trị chủ yếu ở tinh thần "lấy thân làm thước", còn định vị lâm sàng thì theo hệ thống đã được kiện toàn về sau.

释4. Năm trạng thái hình chí và phép trị tương ứng

Đây là phần tinh hoa. Nguyên văn: 形乐志苦，病生于脉，治之以灸刺；形乐志乐，病生于肉，治之以针石；形苦志乐，病生于筋，治之以熨引；形苦志苦，病生于咽嗌，治之以百药；形数惊恐，经络不通，病生于不仁，治之以按摩醪药。是谓五形志也。

Hình lạc chí khổ — thân thể nhàn nhã mà tâm chí lo khổ. Vương Băng giảng: "hình lạc" là không quá mệt nhọc, "chí khổ" là mải mê tư lự sâu xa. Thân không nhọc thì gân xương yên ổn, nhưng suy nghĩ triền miên khiến doanh vệ ngưng trệ, khí huyết không theo đường thường, nên bệnh sinh ở mạch. Trương Giới Tân bổ sung: Tâm chủ mạch, tư lự quá độ thì mạch bệnh; mạch bệnh thì phải trị kinh lạc, nên dùng cứu và châm. Đây chính là hình ảnh người lao tâm ít lao lực của mọi thời đại.

Hình lạc chí lạc — thân nhàn mà lòng cũng vui, không lo nghĩ gì. Vương Băng giảng: gân xương không được vận dụng, tâm thần vui vẻ quên hết ưu phiền, thì thớ thịt bít lại, đường khí đầy ứ, vệ khí không yên mà kết tụ, nên bệnh sinh ở nhục. Trị bằng châm và thạch (đá mài nhọn): vệ khí ứ trệ thì dùng kim mà tả, chỗ kết tụ thành mủ huyết thì dùng đá mà phá. Nói cách khác: an nhàn thái quá cũng sinh bệnh, bệnh của sự đình trệ.

Hình khổ chí lạc — thân nhọc mà lòng thư thái. Lao lực thì hại cân, nhưng tâm chí không bị tổn nên huyết mạch chưa bệnh. Trị bằng "ủy dẫn": 熨 là chườm đắp thuốc nóng, 引 là đạo dẫn co duỗi. Trương Chí Thông giảng rằng phép này khiến huyết mạch nuôi được gân, nhờ đó phục hồi. Diêu Thiệu Ngu nói thêm: gân bị tổn gặp nhiệt thì giãn, gặp hàn thì co rút; dùng chườm và đạo dẫn để làm mềm gân, không để nó quá giãn hay quá căng.

Hình khổ chí khổ — thân nhọc mà lòng cũng khổ, tức là "trăm mối lo bức bách trong lòng, muôn việc làm mỏi thân ngoài". Bệnh sinh ở yết ách (họng và thực quản). Trương Chí Thông giảng: bi thương hại Phế, tư lự hại Tỳ; mạch của Tỳ Phế đều đi lên dọc họng, nên bệnh phát ở họng. Chữ trị: nguyên văn Tố Vấn chép "trị chi dĩ bách dược" (dùng trăm thứ thuốc). Nhưng Lâm Ức chỉ ra Giáp Ất Kinh chép là "cam dược" (thuốc ngọt) và "bệnh sinh ở khốn kiệt" chứ không phải ở yết hầu; Linh Khu thiên 78 cũng chép "cam dược". Trương Giới Tân cho rằng chữ 甘 (cam) xưa viết gần với 百, và theo Linh Khu là đúng — dùng thuốc vị ngọt để hoãn cấp, bổ trung. Đây là một dị văn đáng ghi nhớ: "bách dược" nghe rộng rãi, "cam dược" thì chặt chẽ về y lý hơn.

Hình sổ kinh khủng — thân thể nhiều phen kinh hãi sợ sệt, kinh lạc không thông, bệnh sinh ở chứng "bất nhân" (tê dại, mất cảm giác). Vương Băng giảng: kinh thì khí trong mạch kết tụ, khủng thì thần không giữ được; mạch ngưng thần tán thì kinh lạc bất thông mà thành tê dại. Trương Giới Tân: "kinh tắc khí loạn, khủng tắc khí hạ" — sợ hãi lặp đi lặp lại khiến khí huyết tán loạn. Trị bằng án ma (xoa bóp) và lao dược (rượu thuốc): xoa bóp để khai thông chỗ bế, dẫn âm dương lưu hành; rượu thuốc để dưỡng chính khu tà, điều trung lý khí.

Các nhà chú giải nhận xét rằng đoạn này lẽ ra phải có năm cặp hình – chí đối xứng, nhưng vế thứ năm lại nói về "kinh khủng" chứ không theo công thức, khiến có người ngờ rằng nguyên văn từng có chữ bị sót. Dù vậy, câu kết "thị vị ngũ hình chí dã" cho thấy người biên tập xưa vẫn xem đó là một chỉnh thể năm mục.

释5. Phép châm sáu kinh: ra huyết hay ra khí

Đoạn cuối trở lại vấn đề đầu thiên, khép thành một vòng tròn: 刺阳明出血气，刺太阳出血恶气，刺少阳出气恶血，刺太阴出气恶血，刺少阴出气恶血，刺厥阴出血恶气也。 — Châm Dương minh thì cho ra cả huyết lẫn khí; châm Thái dương thì cho ra huyết mà kiêng làm hao khí; châm Thiếu dương thì cho ra khí mà kiêng làm mất huyết; châm Thái âm thì ra khí kiêng huyết; châm Thiếu âm thì ra khí kiêng huyết; châm Quyết âm thì ra huyết kiêng khí.

Vương Băng chú rằng đoạn này là để làm rõ phép châm ba kinh dương ba kinh âm theo lượng khí huyết nhiều ít đã nêu ở trên. Trương Giới Tân tổng kết gọn: Thái dương và Quyết âm thì nên ra huyết mà không nên ra khí; Thiếu dương, Thiếu âm, Thái âm thì nên ra khí mà không nên ra huyết; duy Dương minh thì khí huyết đều có thể cho ra — hoàn toàn khớp với đoạn mở đầu. Chữ 恶 (ố) ở đây không phải "ghét" theo nghĩa cảm xúc, mà là "kiêng kỵ, chớ nên" — chỗ vốn ít thì không được làm hao thêm.

Lâm Ức ghi rằng bản Thái Tố chép khác: "châm Dương minh ra huyết khí, châm Thái âm ra huyết khí", và Dương Thượng Thiện giải rằng Dương minh và Thái âm làm biểu lý, đều thịnh cả khí lẫn huyết. Các nhà hiệu chính đời Tống còn cho rằng đoạn này lẽ ra nên nối ngay sau câu "tả hữu dư, bổ bất túc" ở phần trên, tức là thứ tự văn bản hiện hành có thể đã bị xáo trộn.

• 夫人之常数，太阳常多血少气 · Phù nhân chi thường số, Thái dương thường đa huyết thiểu khí · Phàm cái thường số của người: kinh Thái dương thường nhiều huyết ít khí. · Mở ra nguyên tắc: mỗi kinh có phân lượng khí huyết riêng, quyết định thủ pháp châm.

• 此天之常数 · Thử thiên chi thường số · Ấy là thường số của trời. · Phân lượng khí huyết được xem là quy luật tự nhiên, không do người đặt ra.

• 凡治病必先去其血，乃去其所苦，伺之所欲 · Phàm trị bệnh tất tiên khứ kỳ huyết, nãi khứ kỳ sở khổ, tứ chi sở dục · Phàm trị bệnh, trước hết trừ chỗ huyết ứ, rồi trừ cái khổ của người bệnh, dò xét cái mà họ mong muốn. · Nhấn mạnh phải hiểu người bệnh trước khi ra tay bổ tả.

• 形乐志苦，病生于脉，治之以灸刺 · Hình lạc chí khổ, bệnh sinh ư mạch, trị chi dĩ cứu thích · Thân nhàn mà lòng khổ thì bệnh sinh ở mạch, chữa bằng cứu và châm. · Chân dung bệnh của người lao tâm mà ít lao lực.

• 形苦志乐，病生于筋，治之以熨引 · Hình khổ chí lạc, bệnh sinh ư cân, trị chi dĩ ủy dẫn · Thân nhọc mà lòng vui thì bệnh sinh ở gân, chữa bằng chườm đắp và đạo dẫn. · Tổn thương do lao lực nên chữa bằng phép vận động và ôn thông, không cần thuốc nặng.

• 形数惊恐，经络不通，病生于不仁，治之以按摩醪药 · Hình sổ kinh khủng, kinh lạc bất thông, bệnh sinh ư bất nhân, trị chi dĩ án ma lao dược · Thân nhiều phen kinh sợ, kinh lạc không thông, bệnh sinh ra tê dại, chữa bằng xoa bóp và rượu thuốc. · Chấn động tinh thần kéo dài làm bế tắc kinh lạc, biểu hiện thành chứng tê.

• 是谓五形志也 · Thị vị ngũ hình chí dã · Ấy gọi là năm dạng hình – chí. · Câu kết định danh một học thuyết gọn mà sâu về thân – tâm.

• 刺阳明出血气 · Thích Dương minh xuất huyết khí · Châm kinh Dương minh thì cho ra cả huyết lẫn khí. · Vì Dương minh vốn nhiều khí nhiều huyết, nên là kinh duy nhất được phép tả cả hai.

| Thuật ngữ | Chữ Hán | Giải nghĩa | |---|---|---| | Thường số | 常数 | Phân lượng khí huyết hằng định của mỗi đường kinh, không do bệnh mà đổi | | Hình chí | 形志 | Thân thể và tâm chí; chỉ chung trạng thái lao động thân xác và trạng thái tinh thần | | Bối du | 背俞 | Các du huyệt của năm tạng nằm hai bên cột sống, thuộc kinh Túc Thái dương | | Đại chùy | 大椎 | Đốt xương to nổi ở gáy (đốt cổ thứ bảy), mốc để đo tìm bối du | | Biểu lý | 表里 | Quan hệ trong – ngoài của một cặp kinh tạng và phủ, ví dụ Phế với Đại trường | | Ủy dẫn | 熨引 | Chườm đắp thuốc nóng kết hợp đạo dẫn co duỗi gân cốt | | Án ma | 按摩 | Xoa bóp day ấn để khai thông chỗ bế tắc, dẫn khí huyết lưu hành | | Lao dược | 醪药 | Rượu thuốc, dùng để dưỡng chính khu tà, điều trung lý khí | | Bất nhân | 不仁 | Tê dại, mất cảm giác ở da thịt, do kinh lạc không thông | | Yết ách | 咽嗌 | Họng và thực quản, nơi khí đạo và cốc đạo cùng đi qua | | Châm thạch | 针石 | Kim châm và đá mài nhọn (biếm thạch), hai khí cụ trị liệu thời cổ | | Cam dược | 甘药 | Thuốc vị ngọt, dùng để hoãn cấp bổ trung (dị văn của "bách dược") |

Vương Băng, khi chú bộ Tố Vấn đời Đường, đã đặt nền cho cách hiểu đoạn "ngũ hình chí". Ông giải thích rõ "hình" là hình thể, "chí" là tâm chí, và luôn quy về cơ chế khí huyết: tư lự thì doanh vệ ngưng trệ nên bệnh ở mạch; an dật thì thớ thịt bít, vệ khí kết nên bệnh ở nhục; kinh sợ thì mạch khí ngưng tụ, thần không giữ được nên kinh lạc bất thông. Cách chú giải ấy có ưu điểm là nhất quán, biến một đoạn liệt kê thành một hệ thống bệnh lý. Ông cũng là người đầu tiên cải chính cách hiểu máy móc câu "tất tiên khứ kỳ huyết": chỉ khi thấy huyết mạch đầy ứ khác thường mới trừ đi, chứ không phải hễ châm là chích máu.

Trương Giới Tân trong Loại Kinh phần lớn theo Vương Băng nhưng thêm phần sắc sảo về văn bản. Ông đồng ý rằng "không phải hễ châm là phải ra máu trước". Về chữ "bách dược", ông khảo rằng chữ 甘 xưa có tự dạng gần với 百, mà Linh Khu thiên 78 chép "cam dược", nên ông theo Linh Khu mà đọc là "thuốc ngọt" — một hiệu đính hợp y lý, vì hình chí đều khổ là hư chứng, cần cam ôn bổ trung chứ không thể "trăm thứ thuốc" bừa bãi. Ông cũng tổng kết đoạn cuối gọn gàng: Thái dương, Quyết âm thì ra huyết; Thiếu dương, Thiếu âm, Thái âm thì ra khí; riêng Dương minh cho ra cả hai.

Mã Thời chú rõ "bối du" là du huyệt ngũ tạng thuộc kinh Bàng quang. Trương Chí Thông đi sâu vào bệnh cơ: về "hình khổ chí khổ", ông giảng bi thương hại Phế, tư lự hại Tỳ, mạch Tỳ Phế đều đi lên dọc họng nên bệnh phát ở yết ách; lại nói họng chủ khí của trời, thực quản chủ khí của đất, khi cả âm dương khí huyết đều tổn thì bệnh hiện ở đó. Ngô Côn thì đưa ra cách đọc riêng về "tứ chi sở dục": xét xem người bệnh ưa hay ghét trong sáu khí phong hàn thử thấp táo hỏa, từ đó suy ra bệnh ở kinh nào — một gợi ý vấn chẩn rất thực dụng. Diêu Thiệu Ngu bổ sung cơ chế của phép "ủy dẫn": gân gặp nhiệt thì giãn, gặp hàn thì căng, chườm và đạo dẫn cốt để đưa gân về trạng thái trung hòa.

Về mặt văn bản học, Lâm Ức và nhóm hiệu chính đời Tống cùng các nhà khảo cứu Nhật Bản như Mori, và gần đây là Unschuld cùng Tessenow, đều lưu ý ba điểm. Thứ nhất, đoạn năm mươi hai chữ mở đầu xuất hiện trong bốn bộ sách với sai biệt lớn nhỏ, các nhà chú giải cũng giải khác nhau — nên không thể xem là bảng số liệu duy nhất đúng. Thứ hai, Giáp Ất Kinh chép "khốn kiệt" thay cho "yết ách" và "cam dược" thay cho "bách dược". Thứ ba, đoạn cuối về phép châm có lẽ vốn nối liền ngay sau câu "tả hữu dư, bổ bất túc", vị trí hiện nay là do sắp xếp về sau. Mori còn đề nghị đọc chữ 咽 ở đây theo nghĩa "nghẹn", tức là chứng họng nghẽn, tiếng nói khàn vỡ.

• Nhận diện thể trạng của chính mình theo "ngũ hình chí". Người làm việc trí óc, ít vận động, lo nghĩ nhiều — đó là "hình lạc chí khổ", dễ sinh bệnh ở mạch (hồi hộp, mất ngủ, huyết áp thất thường). Người lao động chân tay nặng mà tinh thần thoải mái — "hình khổ chí lạc", dễ tổn ở gân cơ khớp. Biết mình thuộc dạng nào thì biết nên bù đắp phía nào.

• An nhàn quá mức cũng là một nguyên nhân gây bệnh. Bài học "hình lạc chí lạc, bệnh sinh ư nhục" nhắc rằng thớ thịt không được vận dụng thì khí trệ, hình thành béo trệ, đàm thấp. Cổ nhân đã thấy điều này từ hai nghìn năm trước.

• Chọn phương pháp dưỡng sinh theo căn nguyên sinh hoạt. Bệnh do lao lực tổn cân thì nên chườm nóng, co duỗi, đạo dẫn — tức các bài vận động nhẹ nhàng, tắm nước ấm, xoa bóp cơ bắp. Bệnh do kinh sợ, sang chấn tinh thần kéo dài gây tê bì thì nên xoa bóp, điều tức, giữ nhịp sống ổn định.

• Tránh để "hình chí đều khổ". Trạng thái vừa lao lực vừa lao tâm kéo dài là nặng nhất trong năm dạng, cổ nhân xếp nó vào chỗ "khốn kiệt", phải dùng thuốc vị ngọt bổ trung. Ở đời nay, đó là lời nhắc về giới hạn của sức người: không nên đồng thời gánh cả gánh nặng thân xác lẫn gánh nặng tinh thần trong thời gian dài.

• Coi trọng việc hỏi han sở thích, sự ưa ghét của người bệnh. Nguyên tắc "tứ chi sở dục" dạy rằng người bệnh sợ lạnh hay sợ nóng, thích ăn gì, ghét gì, đều là dữ kiện chẩn đoán. Với người tự dưỡng sinh, ghi chép lại những cảm nhận ấy cũng giúp hiểu thể trạng mình.

• Hiểu đúng giới hạn của bảng "thường số khí huyết". Đây là tri thức để người hành nghề châm cứu tham khảo khi chọn thủ pháp, không phải điều người thường tự áp dụng. Mọi thao tác châm, cứu, chích huyết đều phải do thầy thuốc có chuyên môn thực hiện.

• Tố Vấn thiên 23 – Tuyên minh ngũ khí (宣明五气): cùng thể tài liệt kê quy luật ngũ hành – ngũ tạng, đặc biệt đoạn "ngũ lao sở thương" (lâu nhìn hại huyết, lâu nằm hại khí, lâu ngồi hại nhục, lâu đứng hại xương, lâu đi hại gân) bổ sung trực tiếp cho học thuyết hình chí ở thiên này.

• Linh Khu thiên 78 – Cửu châm luận (九针论) và thiên 65 – Ngũ âm ngũ vị (五音五味): chép lại gần trọn vẹn đoạn thường số khí huyết và đoạn ngũ hình chí, với một số dị văn quan trọng, là căn cứ đối chiếu không thể bỏ qua.

• Tố Vấn thiên 5 – Âm dương ứng tượng đại luận (阴阳应象大论): nêu "nộ thương can, hỷ thương tâm, tư thương tỳ, ưu thương phế, khủng thương thận", cung cấp nền tảng tình chí cho cơ chế "chí khổ" ở thiên này.

• Tố Vấn thiên 39 – Cử thống luận (举痛论): bàn kỹ về chín loại khí biến do tình chí — "nộ tắc khí thượng, kinh tắc khí loạn, khủng tắc khí hạ, lao tắc khí háo, tư tắc khí kết" — chính là lời giải chi tiết cho mục "hình sổ kinh khủng" ở đây.

• Tố Vấn thiên 62 – Điều kinh luận (调经论): triển khai sâu nguyên tắc "tả hữu dư, bổ bất túc" được nêu vắn tắt trong thiên này.