Thiên thứ ba mươi của Tố Vấn là một thiên ngắn, chỉ gồm sáu lượt hỏi đáp giữa Hoàng Đế và Kỳ Bá, nhưng lại là một trong những mẫu mực sáng rõ nhất của lối "giải" (解) trong Nội Kinh: lấy một nhóm chứng trạng kỳ dị đã được ghi nhận từ trước, rồi truy ngược về lý của tạng phủ, kinh mạch và khí huyết để cắt nghĩa. Đối tượng được giải ở đây là mạch túc dương minh — kinh của vị — với những biểu hiện đã thành điển hình: ghét người, ghét lửa, nghe tiếng gỗ thì giật mình hoảng sợ, bệnh nặng thì cởi áo mà chạy, trèo cao mà hát, nói càn chửi bới không kiêng nể người thân kẻ sơ.

Điều đáng chú ý về mặt tư liệu là những chứng trạng này không phải do thiên này sáng tạo. Chúng đã xuất hiện gần như nguyên vẹn trong thư tịch Mã Vương Đôi — bản Âm dương thập nhất mạch cứu kinh (giáp bản) — nghĩa là thuộc lớp y học kinh mạch sớm hơn Nội Kinh, nơi người ta ghi nhận "bệnh hậu" của từng mạch mà chưa kèm lý luận giải thích. Thiên "Dương minh mạch giải" chính là bước chuyển: từ chỗ liệt kê chứng hậu sang chỗ lập luận bằng ngũ hành (thổ ố mộc), bằng chức năng kinh mạch (dương minh chủ nhục, đa khí đa huyết), bằng cơ chế hư thực (dương thịnh thì tứ chi thực), và bằng phân định nông sâu để đoán sinh tử (liên tạng thì chết, liên kinh thì sống).

Đặt trong cụm thiên 22–30 bàn về tạng khí, khí huyết, hư thực và chân tà, thiên này nối tiếp trực tiếp thiên 29 "Thái âm dương minh luận". Nếu thiên 29 luận cái lý âm dương phân biệt của tỳ và vị trên bình diện tổng quát, thì thiên 30 đi vào một bệnh cảnh cụ thể của dương minh, và đặc biệt mở ra một vấn đề lớn: mối liên hệ giữa nhiệt của trường vị với sự rối loạn của thần chí. Đây là gốc rễ lý luận của cả một dòng biện chứng về sau — từ chứng dương minh phủ thực phát cuồng, nói sảng trong Thương hàn luận, đến quan niệm "vị bất hòa thì nằm không yên" và phép "trị điên cuồng từ dương minh" trong đời sau.

释1. Câu hỏi mở: nghe tiếng gỗ mà giật mình

Hoàng Đế mở đầu bằng một quan sát tinh tế: người có bệnh ở mạch túc dương minh thì ố nhân dữ hỏa — ghét người, ghét lửa; nghe tiếng gỗ (mộc âm) thì "thích nhiên nhi kinh", giật thót mà kinh sợ; trong khi tiếng chuông tiếng trống lại chẳng làm cho động lòng. Nhà vua hỏi: vì sao riêng tiếng gỗ mới khiến người bệnh hoảng?

Điểm sắc sảo của câu hỏi nằm ở chỗ đối chiếu. Chuông trống vốn to hơn tiếng gỗ nhiều, mà người bệnh vô cảm; tiếng gỗ khô khốc, nhỏ, lại khiến kinh động. Vậy phản ứng ấy không do cường độ âm thanh, mà do tính chất của âm thanh. Vương Băng khi chú giải đã nhấn mạnh: thiên trước nói khí vào lục phủ thì thân nóng, nằm không đúng giấc, trên thì thở gấp; nay cùng là bệnh của vị mạch mà chứng trạng lại khác hẳn, nên Hoàng Đế mới hỏi cho ra chỗ dị biệt.

Kỳ Bá đáp gọn: "阳明者胃脉也，胃者土也，故闻木音而惊者，土恶木也" — Dương minh giả vị mạch dã, vị giả thổ dã, cố văn mộc âm nhi kinh giả, thổ ố mộc dã. Dương minh là mạch của vị, vị thuộc thổ; nghe tiếng gỗ mà kinh, ấy là thổ ghét mộc. Vương Băng dẫn Âm dương thư: mộc thắng thổ, cho nên thổ ố mộc. Ở đây, ngũ hành không dùng để tiên đoán vận mệnh mà dùng để giải thích một hiện tượng cảm quan: tạng phủ suy yếu thì trở nên mẫn cảm đặc hiệu với cái khí khắc mình. Đó là một cách tư duy nhất quán trong Nội Kinh, dù ngày nay ta chỉ nên đọc nó như một mô thức phân loại chứ không phải một cơ chế sinh lý theo nghĩa hiện đại.

释2. Vì sao ghét lửa: dương minh chủ nhục, đa khí đa huyết

Hoàng Đế khen "Thiện!" rồi hỏi tiếp: ghét lửa là cớ sao?

Kỳ Bá đáp: "阳明主肉，其脉血气盛，邪客之则热，热甚则恶火" — Dương minh chủ nhục, kỳ mạch huyết khí thịnh, tà khách chi tắc nhiệt, nhiệt thậm tắc ố hỏa. Dương minh chủ phần cơ nhục, mạch của nó vốn nhiều khí nhiều huyết; tà khí vào đó thì hóa nhiệt, nhiệt quá thịnh thì ghét lửa.

Lập luận này rất chặt. Thứ nhất, nó dựa vào đặc tính "đa khí đa huyết" của dương minh, điều đã được nói ở nhiều nơi khác trong Nội Kinh: kinh nào khí huyết dồi dào thì khi cảm tà dễ hóa nhiệt, hóa thực. Thứ hai, nó dựa vào chỗ dương minh chủ nhục — nhiệt tụ ở phần cơ nhục làm thân thể hun nóng từ trong ra, nên người bệnh không chịu được thêm hơi lửa bên ngoài. Đây là cái lý của "ố nhiệt" trong biện chứng ngoại cảm về sau: không phải sợ nóng theo nghĩa tâm lý, mà là thân đã hun hun tự bên trong, gặp nhiệt bên ngoài thì khó chịu không kham nổi.

Về mặt văn bản, các nhà hiệu khám ghi nhận đôi chỗ dị đồng: Giáp Ất kinh chép chữ cân (筋) bên cạnh nhục, với lý do vị chủ cả cân lẫn nhục; Thái Tố chép "kỳ huyết thịnh" thay vì "kỳ mạch huyết khí thịnh". Có học giả hiện đại còn ngờ chữ "hỏa" trong "ố hỏa" vốn là chữ khác bị chép nhầm. Những dị văn ấy không làm đổi đại ý, nhưng nhắc ta rằng văn bản Nội Kinh là kết quả của nhiều lớp truyền sao.

释3. Vì sao ghét người: dương minh quyết thì suyễn mà phiền muộn

Hoàng Đế hỏi tiếp về chứng ghét người. Kỳ Bá đáp: "阳明厥则喘而悗，悗则恶人" — Dương minh quyết tắc suyễn nhi muộn, muộn tắc ố nhân. Khí dương minh quyết nghịch thì thở gấp mà phiền muộn bức bối; đã phiền muộn thì ghét người.

Chữ quyết (厥) ở đây chỉ sự nghịch loạn của khí — khí đáng giáng mà lại xông lên. Vị khí vốn chủ giáng; vị khí nghịch lên thì bức vào phế mà sinh suyễn, uất ở trong mà sinh "muộn" (悗), tức cảm giác tức tối bồn chồn khó tả. Vương Băng giải chữ "muộn" là nhiệt bức ở bên trong, nên người bệnh ghét tiếp xúc với người khác.

Đây là một quan sát lâm sàng đến nay vẫn đúng ở mức mô tả: người sốt cao, bụng đầy trướng, thở gấp, thường trở nên cáu bẳn, muốn nằm một mình, không chịu được tiếng động và sự lui tới của người xung quanh. Nội Kinh gọi đó là ố nhân, và quy nó về khí cơ nghịch loạn của trường vị chứ không quy về tính khí người bệnh — một thái độ đáng ghi nhận: không đạo đức hóa triệu chứng.

释4. Suyễn mà chết, suyễn mà sống: liên tạng hay liên kinh

Hoàng Đế nêu một nghi vấn tiên lượng: cùng là chứng suyễn, có người chết, có người sống, cớ sao?

Kỳ Bá đáp: "厥逆连脏则死，连经则生" — Quyết nghịch liên tạng tắc tử, liên kinh tắc sinh. Khí quyết nghịch mà lan tới tạng thì chết; chỉ liên lụy tới kinh mạch thì sống.

Đây là nguyên tắc phân định nông – sâu, một trục lớn xuyên suốt Nội Kinh. Mã Thời giảng: quyết nghịch vào trong đến ngũ tạng thì tà đã vào rất sâu, nên chết; ra ngoài chỉ đến kinh mạch thì tà còn ở phần biểu, nên sống. Vương Băng nói rõ hơn: "kinh" là kinh mạch, "tạng" là ngũ thần tạng; chết là vì thần đã lìa. Cao Sĩ Tông thì bàn theo lộ trình lạc mạch: lạc của vị trên thông với tâm bào, ngang qua nách; nay vị khí nghịch lên, nếu bệnh đến tạng tâm thuộc thiếu âm thì chết, nếu chỉ đến kinh mạch tâm bào thì sống.

Dù các nhà giảng hơi khác nhau ở chi tiết, tinh thần chung rất thống nhất và rất thực dụng: cùng một triệu chứng nổi bật (suyễn), tiên lượng nặng nhẹ không định bởi bản thân triệu chứng, mà định bởi chỗ tà khí đã đi tới đâu, thần khí còn hay mất. Đó là bài học vẫn còn nguyên giá trị phương pháp luận trong chẩn đoán.

释5. Bệnh nặng: trèo cao mà hát — tứ chi là gốc của các dương

Hoàng Đế lại khen "Thiện!", rồi nêu điều kỳ lạ nhất: bệnh nặng thì người ấy cởi áo mà chạy, trèo cao mà hát; có khi mấy ngày không ăn mà vẫn vượt tường, leo nóc nhà — những nơi bình thường người ấy không sao lên nổi, thế mà lúc bệnh lại làm được. Vì sao?

Kỳ Bá đáp: "四支者诸阳之本也，阳盛则四支实，实则能登高也" — Tứ chi giả chư dương chi bản dã, dương thịnh tắc tứ chi thực, thực tắc năng đăng cao dã. Bốn chi là gốc của các dương; dương thịnh thì bốn chi đầy thực; đầy thực thì trèo cao được.

Câu "tứ chi giả chư dương chi bản" là một trong những câu gây tranh luận nhiều nhất của thiên này. Vương Băng giải: các kinh dương nhận khí ở tứ chi, nên tứ chi là gốc của chư dương. Cao Sĩ Tông giải theo đường đi: ba kinh dương ở tay đi từ tay lên đầu, ba kinh dương ở chân đi từ đầu xuống chân, nên tứ chi là chỗ khởi của chư dương. Các nhà hiệu khám cận đại thì đưa ra nhiều cách đọc khác: có người cho chữ bản (本) vốn là mạt (末), "tứ chi là ngọn của chư dương"; có người cho nên hiểu là "tứ chi nhờ dương khí của tỳ vị làm gốc"; có người đọc bản theo nghĩa "nơi chốn", hoặc theo nghĩa "chỗ để xét sự biến đổi của dương khí trong thân". Với người học hôm nay, không cần phải chọn dứt khoát; điều cốt yếu là quan hệ hai chiều: tứ chi và dương khí nương nhau, tứ chi là nơi dương khí biểu hiện rõ nhất. Vì thế mà dương khí suy thì tay chân mỏi rũ, dương khí thịnh quá thì tay chân mạnh mẽ khác thường — sức lực bùng phát của người cuồng táo, mà y học đời sau gọi là "lực bất khả đương" trong chứng cuồng.

释6. Cởi áo mà chạy, nói càn mà hát: nhiệt thịnh và dương thịnh

Hai câu hỏi cuối bóc tách nốt hai nhóm chứng. Về việc cởi áo mà chạy, Kỳ Bá đáp: "热盛于身，故弃衣欲走也" — Nhiệt thịnh ư thân, cố khí y dục tẩu dã. Nhiệt thịnh trong thân, nên vứt áo mà muốn chạy. Đây là nối tiếp mạch lý ở mục 2: nhiệt hun ở phần cơ nhục thì không chịu nổi sự bó buộc và hơi ấm của y phục.

Về việc nói càn, chửi bới không kiêng nể thân sơ, lại còn ca hát, Kỳ Bá đáp: "阳盛则使人妄言骂詈不避亲疏而不欲食，不欲食故妄走也" — Dương thịnh tắc sử nhân vọng ngôn mạ lị bất tị thân sơ nhi bất dục thực, bất dục thực cố vọng tẩu dã. Dương thịnh khiến người ta nói càn chửi rủa không phân biệt người thân kẻ sơ, lại chẳng muốn ăn; đã không muốn ăn nên chạy càn.

Điểm tinh tế là sợi dây nối giữa bất dục thực và vọng tẩu. Tà nhiệt ủng thịnh ở dương minh làm vị mất chức năng thu nạp, người bệnh nhịn ăn nhiều ngày; nhưng dương khí đang cang thịnh lại dồn ra tứ chi, nên tuy không ăn mà vẫn lồng lộn chạy nhảy. Vương Băng bổ sung bằng lộ trình kinh mạch: mạch túc dương minh vị xuống qua cách, thuộc vị, lạc tỳ; mạch túc thái âm tỳ vào bụng, thuộc tỳ, lạc vị, lên qua cách, dọc theo họng, nối cuống lưỡi, tản ra dưới lưỡi — cho nên bệnh mới biểu hiện ở việc ăn uống và ở lời nói như vậy. Lời chú này rất đáng giá: nó cho thấy vì sao rối loạn của dương minh lại phát ra ở ngôn ngữ — nói càn, chửi bới, ca hát — chứ không chỉ ở thân nhiệt.

• 阳明者胃脉也，胃者土也，故闻木音而惊者，土恶木也。 · Dương minh giả vị mạch dã, vị giả thổ dã, cố văn mộc âm nhi kinh giả, thổ ố mộc dã. · Dương minh là mạch của vị, vị thuộc thổ; nghe tiếng gỗ mà kinh sợ, ấy là thổ ghét mộc. · Khi một tạng phủ suy yếu, nó trở nên mẫn cảm riêng với cái khí khắc mình — đó là cách Nội Kinh dùng ngũ hành để phân loại chứng hậu.

• 阳明主肉，其脉血气盛，邪客之则热，热甚则恶火。 · Dương minh chủ nhục, kỳ mạch huyết khí thịnh, tà khách chi tắc nhiệt, nhiệt thậm tắc ố hỏa. · Dương minh chủ cơ nhục, mạch nó khí huyết dồi dào; tà vào thì hóa nhiệt, nhiệt quá thì ghét lửa. · Kinh đa khí đa huyết dễ hóa nhiệt hóa thực, đó là căn cứ của mọi biện chứng "dương minh thực nhiệt" đời sau.

• 阳明厥则喘而悗，悗则恶人。 · Dương minh quyết tắc suyễn nhi muộn, muộn tắc ố nhân. · Khí dương minh quyết nghịch thì thở gấp mà phiền bức, phiền bức thì ghét người. · Sự cáu bẳn, lánh người của người bệnh được quy về khí cơ nghịch loạn, không quy về tính nết.

• 厥逆连脏则死，连经则生。 · Quyết nghịch liên tạng tắc tử, liên kinh tắc sinh. · Quyết nghịch lan tới tạng thì chết, chỉ tới kinh thì sống. · Tiên lượng không do triệu chứng dữ hay lành, mà do độ nông sâu của tà và sự còn mất của thần khí.

• 四支者诸阳之本也，阳盛则四支实，实则能登高也。 · Tứ chi giả chư dương chi bản dã, dương thịnh tắc tứ chi thực, thực tắc năng đăng cao dã. · Tứ chi là gốc của các dương; dương thịnh thì tứ chi đầy thực, nên trèo cao được. · Giải thích sức lực khác thường của người cuồng táo bằng sự dồn tụ của dương khí ở tứ chi.

• 热盛于身，故弃衣欲走也。 · Nhiệt thịnh ư thân, cố khí y dục tẩu dã. · Nhiệt thịnh trong thân nên cởi áo mà muốn chạy. · Chứng "khí y" là dấu hiệu nhiệt hun tự trong cơ nhục, khác hẳn cái nóng chỉ ở ngoài da.

• 阳盛则使人妄言骂詈不避亲疏而不欲食。 · Dương thịnh tắc sử nhân vọng ngôn mạ lị bất tị thân sơ nhi bất dục thực. · Dương thịnh khiến người nói càn chửi rủa không kiêng thân sơ, lại không muốn ăn. · Cội nguồn của mệnh đề "trị cuồng từ dương minh" trong y học đời sau.

| Thuật ngữ | Chữ Hán | Giải nghĩa | |---|---|---| | Dương minh | 阳明 | Kinh nhiều khí nhiều huyết, gồm túc dương minh vị và thủ dương minh đại trường; ở đây chủ yếu chỉ vị mạch | | Vị giả thổ dã | 胃者土也 | Vị thuộc hành thổ, do đó bị mộc khắc; cơ sở của giải thích "nghe tiếng gỗ thì kinh" | | Ố nhân dữ hỏa | 恶人与火 | Ghét người, ghét lửa — cặp chứng trạng đặc trưng đã thấy trong thư tịch mạch học Mã Vương Đôi | | Chủ nhục | 主肉 | Dương minh chủ phần cơ nhục; nhiệt tà tụ ở cơ nhục thì thân hun nóng từ trong | | Quyết | 厥 | Khí nghịch loạn, đáng giáng mà lại xông lên; ở đây là vị khí thượng nghịch | | Muộn | 悗 | Phiền muộn bức bối, tức tối trong lòng do nhiệt bức ở trong | | Liên tạng – liên kinh | 连脏 · 连经 | Tà lan tới tạng (sâu, thần lìa, chết) hay chỉ tới kinh mạch (nông, còn cứu được) | | Chư dương chi bản | 诸阳之本 | Tứ chi là gốc (hoặc nơi biểu hiện) của dương khí toàn thân | | Khí y nhi tẩu | 弃衣而走 | Cởi bỏ áo quần mà chạy — chứng của nhiệt thịnh ở thân | | Vọng ngôn mạ lị | 妄言骂詈 | Nói càn, chửi rủa không phân biệt thân sơ — rối loạn thần chí do dương thịnh | | Đăng cao nhi ca | 登高而歌 | Trèo lên chỗ cao mà ca hát, chứng điển hình của cuồng thuộc dương minh | | Du viên thượng ốc | 逾垣上屋 | Vượt tường, trèo mái — biểu hiện sức lực khác thường khi dương khí cang thịnh |

Vương Băng, khi chú giải thiên này vào đời Đường, đã làm ba việc đáng ghi. Một là nối thiên 30 với thiên trước để chỉ ra chỗ khác nhau của hai bệnh cảnh cùng thuộc vị mạch, khiến câu hỏi của Hoàng Đế trở nên có mạch lạc. Hai là dẫn Âm dương thư để xác lập nguyên tắc "mộc thắng thổ, cố thổ ố mộc". Ba là giải chữ "kinh" và "tạng" trong câu đoán sinh tử: kinh là kinh mạch, tạng là ngũ thần tạng; chết vì thần đã lìa. Câu chú cuối cùng của ông — dẫn đủ lộ trình mạch túc dương minh và túc thái âm, kể cả đoạn "liên thiệt bản, tán thiệt hạ" — là một gợi ý sâu sắc, giải thích vì sao bệnh dương minh lại phát ra ở lời nói và ở việc ăn uống.

Mã Thời (Mã Nguyên Đài) đời Minh chú trọng ý nghĩa lâm sàng của câu "liên tạng tắc tử, liên kinh tắc sinh": tà vào ngũ tạng là đã thâm nhập rất sâu, ra tới kinh mạch là còn ở phần biểu. Cách đọc của ông đơn giản, nhất quán với nguyên tắc biểu lý xuyên suốt Nội Kinh. Cao Sĩ Tông (Cao Thế Thức) đời Thanh thì tinh tế hơn về đường mạch: ông chỉ ra lạc mạch của vị trên thông với tâm bào, nên vị khí nghịch có thể phạm tới tâm; nếu tới tạng tâm thuộc thiếu âm thì chết, nếu chỉ tới kinh tâm bào thì sống. Cao cũng giải "tứ chi giả chư dương chi bản" theo hướng đi của sáu kinh dương ở tay và chân, một cách đọc cụ thể và dễ kiểm chứng trên đồ hình kinh lạc.

Các nhà hiệu khám cận hiện đại để lại một khối tranh luận đáng kể quanh chữ bản (本). Có thuyết cho rằng nên là mạt (末) — tứ chi là ngọn chứ không phải gốc của dương khí; có thuyết đọc "bản" theo nghĩa nền tảng của công năng tứ chi, tức dương khí do tỳ vị hóa sinh mới là gốc nuôi tứ chi; lại có thuyết hiểu "bản" là nơi chốn, hoặc là chỗ để xét sự thịnh suy của dương khí. Sự phân vân ấy tự nó đã nói lên một điều: câu văn cổ có thể chịu nhiều tầng nghĩa, và người đọc hôm nay nên giữ thái độ khiêm tốn với chữ nghĩa.

Về mặt văn bản học, công trình của Unschuld và Tessenow nhấn mạnh một phát hiện quan trọng: nhóm chứng "ố nhân dữ hỏa, văn mộc âm tắc thích nhiên nhi kinh" đã có trong bản Âm dương thập nhất mạch cứu kinh ở Mã Vương Đôi, gần như trùng khít từng chữ. Điều đó cho thấy thiên 30 không phải một sáng tác thuần túy tư biện, mà là công việc chú giải một truyền thống có sẵn. Các bản dị văn được ghi nhận — Giáp Ất kinh chép thêm chữ "cân", Thái Tố chép "kỳ huyết thịnh" — cũng nhắc rằng Nội Kinh mà ta đọc hôm nay là một văn bản đã qua nhiều lần biên tập.

• Giữ vị khí là giữ nền tảng của thần chí. Thiên này nối liền trạng thái của trường vị với trạng thái tinh thần. Ăn uống thất thường, bỏ bữa, ăn quá no trước khi ngủ, lạm dụng rượu và đồ cay nóng nướng rán đều làm trường vị tích nhiệt; người tích nhiệt ở vị thường ngủ không yên, dễ cáu, miệng khô hôi, táo bón. Điều chỉnh bữa ăn cho đúng giờ, ăn vừa đủ, là việc dưỡng sinh căn bản chứ không nhỏ.

• Đọc triệu chứng "sợ tiếng động" một cách bình tĩnh. Người tỳ vị hư nhược, ăn kém, hay bị giật mình vì tiếng động đột ngột — đó là chỗ Nội Kinh gọi "thổ ố mộc". Không nên vội quy vào tính nhút nhát; nên xem lại giấc ngủ, bữa ăn và mức căng thẳng của người ấy trước đã.

• Chú ý dấu hiệu "cởi áo, bứt rứt, nói lảm nhảm" ở người đang sốt. Khi người bệnh sốt cao mà trở nên vật vã, nói sảng, không chịu đắp chăn, đó là dấu hiệu nhiệt đã thịnh ở trong, cần được thầy thuốc khám ngay, tuyệt đối không tự dùng thuốc bổ ấm hay xông hơ thêm.

• Không đạo đức hóa hành vi bất thường của người bệnh. Thiên này dạy một thái độ nhân bản: nói càn, chửi rủa không kiêng thân sơ được xem là chứng bệnh do khí cơ nghịch loạn, không phải bản tính xấu. Người nhà nên hiểu điều đó để giữ được sự điềm tĩnh và lòng thương.

• Chăm sóc tứ chi như một cách dưỡng dương. Vì tứ chi là nơi dương khí biểu hiện, nên vận động tay chân điều hòa mỗi ngày, giữ ấm chân tay về mùa lạnh, là cách nuôi dưỡng dương khí giản dị mà hợp lý; ngược lại, tay chân bủn rủn kéo dài là tín hiệu cần xem lại tỳ vị.

• Thiên 29 – Thái âm dương minh luận (太阴阳明论): luận cái lý âm dương khác đường của tỳ và vị, là nền lý thuyết trực tiếp cho thiên 30; hai thiên nên đọc liền nhau.

• Thiên 21 – Kinh mạch biệt luận (经脉别论): bàn đường vận hành của thủy cốc tinh khí từ vị ra toàn thân, giúp hiểu vì sao "bất dục thực" lại kéo theo rối loạn khí cơ toàn thân.

• Thiên 31 – Nhiệt luận (热论): bàn truyền biến của bệnh nhiệt theo sáu kinh, trong đó chứng dương minh "thân nhiệt, mục thống, tỵ càn, bất đắc ngọa" nối tiếp mạch lý của thiên này.

• Thiên 47 – Kỳ bệnh luận (奇病论): bàn chứng "dương quyết" sinh nộ cuồng và phép giảm ăn để bớt dương khí, là một triển khai khác của quan hệ ăn uống – dương khí – thần chí.

• Linh Khu thiên 10 – Kinh mạch (经脉): chép bệnh hậu của mạch túc dương minh gồm "ố nhân dữ hỏa, văn mộc thanh tắc thích nhiên nhi kinh… khí y nhi tẩu, đăng cao nhi ca", là bản ghi chứng hậu mà thiên 30 đứng ra giải nghĩa.

• Linh Khu thiên 22 – Điên cuồng (癫狂): chuyên luận chứng điên và cuồng cùng phép châm trị, kế thừa trực tiếp quan niệm "dương thịnh phát cuồng" nêu ở đây.