Thiên hai mươi sáu đặt ra một câu hỏi rất thực tế của người cầm kim: phép châm có "pháp tắc" nào chăng? Kỳ Bá đáp bằng tám chữ làm cương lĩnh cho cả thiên — "pháp thiên tắc địa, hợp dĩ thiên quang" (法天则地，合以天光): lấy trời làm phép, lấy đất làm khuôn, và hợp với ánh sáng của trời. "Thiên quang" ở đây là mặt trời, mặt trăng, các vì sao; "bát chính" là tám tiết khí then chốt — bốn lập (lập xuân, lập hạ, lập thu, lập đông), hai phân (xuân phân, thu phân), hai chí (hạ chí, đông chí). Người thầy thuốc phải đọc được trạng thái khí huyết doanh vệ trong người bệnh qua nhịp nóng lạnh của ngày, tròn khuyết của tháng, chuyển dời của tiết khí, rồi mới định tay kim.

Nửa sau thiên chuyển sang một chủ đề khác hẳn, sâu hơn: "thần minh". Không phải thần linh, mà là cái sáng suốt tinh vi trong tâm của người thầy thuốc — khả năng "quan ư minh minh", thấy được cái chưa có hình tướng. Thiên phân biệt "hình" (những gì hỏi được, tìm được ở kinh mạch, sờ thấy mờ mờ) với "thần" (cái mà tai không nghe, miệng không nói được, chỉ người trong nghề mới "độc ngộ"). Đó là lý do có sự khác nhau giữa thượng công và hạ công: một người chặn bệnh ở mầm mống, một người chỉ chạy theo bệnh đã thành hình.

Trong toàn bộ Nội Kinh, thiên này thuộc cụm bàn về hư thực, chân tà (Thiên 22–30) và là bản khai triển, giải nghĩa cho những câu ngắn gọn trong Linh Thu thiên 73 Quan năng, đồng thời nối tiếp trực tiếp mạch văn của Thiên 25 Bảo mệnh toàn hình luận — nơi đã nêu "quan ư minh minh". Có thể coi đây là một luận văn về thời gian trị liệu ghép với một luận văn về tư cách người thầy thuốc; hai phần ấy gắn với nhau bởi một ý: cái tinh vi của trời đất chỉ hiển lộ cho tâm thần tinh vi.

释1. Câu hỏi về pháp tắc của phép châm — "pháp thiên tắc địa, hợp dĩ thiên quang"

Hoàng Đế nêu một mệnh đề đã có sẵn trong truyền thống: "dùng kim tất phải có pháp tắc", rồi hỏi pháp tắc ấy là gì. Kỳ Bá đáp gọn: lấy trời làm phép, lấy đất làm khuôn, hợp với ánh sáng của trời. Vương Băng giảng: nghĩa là hành động thuận theo sự vận chuyển dần dà của mặt trời, mặt trăng, các ngôi sao. Trương Giới Tân nói rõ hơn: cái sáng của trời hiện ra ở nhật nguyệt, nên gọi là "thiên quang". Trương Chí Thông tổng hợp: thuận theo hàn thử của trời, ôn lạnh của ngày, hư mãn của trăng, chuyển dịch của sao.

Kỳ Bá lập tức đưa ra nguyên tắc thao tác: "Phàm thích chi pháp, tất hậu nhật nguyệt tinh thần, tứ thời bát chính chi khí, khí định nãi thích chi" — phàm phép châm, tất phải xem xét khí của nhật nguyệt tinh thần, của bốn mùa tám tiết; khí đã định rồi mới châm. Hai chữ "khí định" được các nhà hiểu hai cách: Dương Thượng Thiện cho rằng "định" là xét biết rõ khí thường của trời đất; Vương Băng lại hiểu là phải đợi lúc phong khí của tám tiết đã an tĩnh, dẫn cả lời trong Lễ ký rằng trước và sau tám tiết mỗi bên năm ngày chớ nên châm cứu, vì khí chưa định. Cách hiểu thứ hai nghiêng về thái độ cẩn trọng, kiêng kỵ; cách thứ nhất nghiêng về nhận thức. Cả hai đều nằm trong tinh thần chung: không châm khi chưa đọc được thời khí.

释2. Nhật quang và khí huyết: nóng thì phù, lạnh thì trầm

"Thiên ôn nhật minh, tắc nhân huyết náo dịch nhi vệ khí phù, cố huyết dị tả, khí dị hành" — trời ấm, trời quang, thì huyết người nhuần thấm dồi dào, vệ khí nổi ra ngoài; vì vậy huyết dễ tả, khí dễ dẫn đi. Ngược lại: "Thiên hàn nhật âm, tắc nhân huyết ngưng khấp nhi vệ khí trầm" — trời lạnh, trời âm u, thì huyết ngưng trệ, vệ khí lặn vào sâu. Vương Băng ví huyết ngưng như tuyết trong nước. Trương Giới Tân giải theo âm dương: trời ấm nắng sáng thì dương thịnh âm suy, khí huyết người ứng theo mà dễ thông; trời lạnh mờ tối thì dương suy âm thịnh, huyết ngưng thì khó tả, vệ trầm thì khó dẫn.

Đây là một quan sát rất đời thường mà vẫn đúng: cùng một người, cùng một huyệt, cảm giác đắc khí và độ chảy của huyết trong ngày nắng ấm khác với ngày mưa rét. Ý nghĩa thực hành không nằm ở chỗ ấn định lịch châm, mà ở chỗ nhắc người thầy điều chỉnh lực tay và lượng kích thích theo thời tiết thay vì làm một cách máy móc.

释3. Trăng tròn khuyết và khí huyết trong người

Tiếp theo là ba nhịp của tháng: "Nguyệt thủy sinh, tắc huyết khí thủy tinh, vệ khí thủy hành" — khi trăng mới sinh, khí huyết mới bắt đầu tinh thuần, vệ khí mới bắt đầu hành. "Nguyệt quách mãn, tắc huyết khí thực, cơ nhục kiên" — khi vành trăng đầy, khí huyết đầy đủ, cơ nhục vững chắc. "Nguyệt quách không, tắc cơ nhục giảm, kinh lạc hư, vệ khí khứ, hình độc cư" — khi vành trăng trống, cơ nhục sút, kinh lạc hư, vệ khí đi khỏi, chỉ còn cái hình trơ lại. Câu "hình độc cư" rất mạnh: thân thể còn đó mà cái khí giữ gìn nó đã mỏng.

Trương Giới Tân lý giải bằng tương ứng thủy — âm: trăng thuộc âm, là tinh của nước; thủy triều lên xuống ứng theo trăng; hình thể người thuộc âm, huyết mạch thuộc thủy, nên hư thực phù trầm của huyết mạch cũng ứng theo trăng. Ta nên đọc đoạn này như một mô hình nhịp sinh học theo tháng được diễn đạt bằng ngôn ngữ tương ứng cổ đại: điều chắc chắn dùng được là ý thức về chu kỳ, còn việc coi từng ngày trăng là chỉ định tuyệt đối thì nên xem là tư liệu lịch sử.

释4. Năm điều kiêng và ba cái lỗi: tạng hư, trùng thực, loạn kinh

Từ đó rút ra phép "đắc thời nhi điều": 天寒无刺，天温无疑，月生无泻，月满无补，月郭空无治 — trời lạnh chớ châm; trời ấm thì chớ ngần ngừ; trăng mới sinh chớ tả; trăng đầy chớ bổ; vành trăng trống thì chớ trị. Chữ thứ hai có dị bản đáng chú ý: bản Vương Băng chú theo nghĩa 凝 (ngưng — trời ấm thì khí huyết không ngưng trệ), còn Dương Thượng Thiện đọc là 疑 (nghi — trời ấm khí huyết dồi dào, cứ châm, chớ do dự). Trương Giới Tân, Mã Thời, Cao Thế Thức, Trương Chí Thông đều theo 凝. Hai cách đọc dẫn tới hai câu văn khác nhau nhưng cùng một kết luận thực hành: thời ấm là thời thuận cho châm.

Vi phạm thì sao? Tả lúc trăng mới sinh gọi là "tạng hư" — làm hư thêm cái đã hư (Quán Nguyên Khởi bản chép là "tiêu hư"; có nhà đề nghị đọc là "trùng hư" cho đối với "trùng thực" ở dưới, dựa vào Thái Tố quyển 24). Bổ lúc trăng đầy, khi khí huyết đang dâng tràn, lạc mạch có huyết lưu đọng, gọi là "trùng thực" — làm thực thêm cái đã thực. Trị lúc vành trăng trống gọi là "loạn kinh": âm dương lẫn lộn, chân khí và tà khí không phân biệt được, tà đi vào sâu mà lưu lại, ngoài thì hư, trong thì loạn, kết quả là "dâm tà" dấy lên. Trương Giới Tân giảng: lúc trăng khuyết khí huyết vốn yếu, chính không thắng tà, nay lại hạ kim thì chân tà không phân, trái lại còn giúp tà khí nổi lên.

释5. Tinh thần, bát chính, tứ thời: đọc hư tà của tám hướng gió

Hoàng Đế hỏi: xem sao và xem tám tiết là để xét cái gì? Kỳ Bá đáp từng mục. Xem tinh thần (các vì sao) để định quy luật vận hành của nhật nguyệt. Xem bát chính để xét "hư tà bát phong" đến đúng lúc hay không. Xem tứ thời để phân biệt khí của bốn mùa nằm ở đâu trong thân người. Vương Băng dẫn: xuân khí ở kinh mạch, hạ khí ở tôn lạc, thu khí ở bì phu, đông khí ở cốt tủy — nên xét chỗ khí đóng mà thi châm. Ngô Côn lại đưa một cách chia khác theo mười hai tháng ứng với tạng, cho thấy các nhà chú vốn không hoàn toàn nhất trí ở chi tiết này.

Đoạn hay nhất ở đây là lời cảnh báo: "Hư tà bát chính… tị chi vật phạm" — biết mà tránh, chớ xúc phạm. "Thân hình hư nhi thiên hư, lưỡng hư tương cảm, kỳ khí chí cốt, nhập tắc thương ngũ tạng" — thân đang hư lại gặp lúc thiên thời hư, hai cái hư ứng cảm nhau thì khí tà đi tới xương, vào sâu thì thương tổn ngũ tạng. Người thầy giỏi thấy sớm mà chặn lại thì tà không làm hại được. Kết bằng một câu đáng ghi: "Thiên kỵ bất khả bất tri" — điều trời kiêng, không thể không biết.

释6. Pháp vãng, nghiệm lai, quan ư minh minh, thông ư vô cùng

Đây là đoạn Kỳ Bá lần lượt giải nghĩa bốn thành ngữ vốn đã có trong sách cũ. "Pháp vãng giả" — lấy xưa làm phép: trước phải biết Châm kinh. (Danh xưng này là một cứ liệu văn bản học: Hoàng Phủ Mật gọi Linh Thu là Châm kinh, và trong Linh Thu thiên 1 cũng có chữ ấy — cho thấy phần Linh Thu có gốc cũ hơn nhiều đoạn trong Tố Vấn.) "Nghiệm ư lai giả" — kiểm nghiệm ở hiện tại: phải biết hàn ôn của ngày, hư thịnh của trăng, xét khí phù hay trầm mà điều cái thân, thì thấy hiệu nghiệm ngay trước mắt.

"Quan ư minh minh" — xem xét cái mờ tối: hình khí, doanh khí, vệ khí đều không hiện hình ra ngoài, chỉ người thầy thuốc biết. Vương Băng nói rõ đây chính là chú giải cho câu trong thiên trước (Thiên 25): tâm thần của người thầy thuốc thông hiểu, riêng mình biết chỗ suy chỗ thịnh. Thiên nhấn mạnh: "Xem thì không có hình, nếm thì không có vị, cho nên gọi là minh minh, mơ hồ như thần." "Thông ư vô cùng" — truyền được cho hậu thế, nhờ có văn tự ghi chép mà đạo không dứt. Bốn mục này hợp lại thành một bản mô tả nghề thầy thuốc: học cổ, nghiệm kim, thấy cái vô hình, truyền lại cho người sau.

释7. Hư tà và chính tà; thượng công cứu manh nha

Tiếp đó là một phân biệt rất tinh: hư tà là khí tà của tám tiết đến từ phương hư, nhân chỗ hư của người mà vào gây bệnh. Chính tà (bản Tố Vấn thiên 80 chép "bát chính chi tà") thì khác: khi thân thể lao động, mồ hôi ra, lỗ chân lông mở, gặp phải hư phong, thì "kỳ trúng nhân dã vi" — nó đánh vào người rất nhẹ, rất kín, cho nên "không ai biết tính nó, không ai thấy hình nó". Trương Giới Tân giảng: chính phong của tám phương dù là gió thường vẫn có thể hại người, nên gọi là chính tà; nó trúng người nhẹ nhàng, không dữ như hư tà tặc phong, vì thế khó nhận ra.

Từ chỗ "khó nhận ra" mới sinh ra sự phân biệt tầng thầy thuốc. "Thượng công cứu kỳ manh nha" — thầy giỏi chặn bệnh lúc mới nhú mầm: tất phải trước hết xét khí ở tam bộ cửu hậu, điều chỉnh khi thân thể chưa bị hủy hoại mà chặn được bệnh. "Hạ công cứu kỳ dĩ thành" — thầy kém đợi bệnh đã thành mới cứu, tức là đi vá cái đã vỡ, chỉ vì không biết tam bộ cửu hậu có chỗ sai lệch. Rồi: "tri kỳ sở tại" là biết chẩn ở tam bộ cửu hậu để tìm ra mạch nào có bệnh mà trị, ấy gọi là "thủ kỳ môn hộ" — giữ lấy cửa nẻo. Vương Băng hiểu tam bộ cửu hậu chính là cái cửa để soi tà; Trương Chí Thông thì hiểu "giữ cửa" là giữ chân khí, chân khí giữ được thì tà tự đi.

释8. Bổ tả: "phương" và "viên" không phải hình cái kim

Hoàng Đế nói đã nghe về bổ tả mà chưa hiểu ý. Kỳ Bá giải nghĩa hai chữ cổ: "Tả tất dụng phương" — chữ 方 ở đây là "đang lúc, đúng lúc": lúc khí đang thịnh, lúc trăng đang đầy, lúc ngày đang ấm, lúc thân đang yên, lúc hơi thở đang hít vào thì đưa kim vào; lại đợi khi hít vào mà chuyển kim; rồi đợi lúc thở ra mà từ từ rút kim. Nhờ vậy tà khí theo hơi mà đi, chân khí được vận hành trở lại. "Bổ tất dụng viên" — 圆 là "hành", hành là "di", nghĩa là dẫn chuyển cái khí đang không chảy; châm phải trúng doanh khí, theo hơi hít vào mà đẩy kim.

Rồi câu chốt quan trọng: "Phương viên phi châm dã" — phương và viên không nói về hình dáng cái kim, mà nói về thời và pháp. Kết đoạn là một câu nên khắc trong lòng người làm thuốc: muốn dưỡng thần thì phải biết hình thể mập gầy, doanh vệ khí huyết thịnh suy; "huyết khí giả, nhân chi thần, bất khả bất cẩn dưỡng" — khí huyết chính là thần của người, không thể không cẩn thận mà dưỡng. Ở đây "thần" được định nghĩa rất thực: không phải cái gì siêu hình, mà là khí huyết.

释9. Hình và Thần: chỗ khác nhau giữa người thấy và người không thấy

Hoàng Đế tán thán rồi hỏi: tiên sinh mấy lần nói tới hình và thần, vậy hình là gì, thần là gì? Kỳ Bá đáp về hình: "Hình hồ hình!" — hình đấy, hình đấy! Với con mắt thì nó mờ mịt; phải hỏi chỗ bệnh ở đâu (bản Giáp Ất kinh chép: lấy tay tìm chỗ đau), tìm nó ở kinh mạch; nó rành rành ở trước mặt mà ấn xuống lại không nắm được, không biết tính nó thế nào, cho nên gọi là "hình".

Rồi về thần: "Thần hồ thần! Nhĩ bất văn" — thần đấy, thần đấy, tai không nghe được. Khi mắt sáng, tâm mở, chí đi trước, thì riêng mình sáng tỏ mà hiểu, nhưng miệng không nói ra được; mọi người cùng nhìn mà riêng mình thấy; tới gần thì tựa như mờ mịt, mà riêng mình lại rõ như bày ra trước mắt, "nhược phong xuy vân" — như gió thổi tan mây. Cho nên gọi là thần. Trương Giới Tân bình: cái vi diệu thì không thể truyền bằng lời. Đoạn cuối, như một lời phụ chú của người xưa: tam bộ cửu hậu lấy làm gốc, còn luận về cửu châm thì "bất tất tồn" — không cần thiết phải khư khư giữ lấy; đã đắc được thần thì đâu cần dựa mãi vào khí cụ.

• 法天则地，合以天光 · Pháp thiên tắc địa, hợp dĩ thiên quang · Lấy trời làm phép, lấy đất làm khuôn, hợp với ánh sáng của trời. · Cương lĩnh của cả thiên: tay kim phải đặt trong nhịp lớn của trời đất.
• 凡刺之法，必候日月星辰、四时八正之气，气定乃刺之 · Phàm thích chi pháp, tất hậu nhật nguyệt tinh thần, tứ thời bát chính chi khí, khí định nãi thích chi · Phàm phép châm, tất phải xét khí của nhật nguyệt tinh thần và của bốn mùa tám tiết; khí đã định mới châm. · Trước khi định huyệt phải định thời.
• 天温日明，则人血淖液而卫气浮 · Thiên ôn nhật minh, tắc nhân huyết náo dịch nhi vệ khí phù · Trời ấm ngày sáng thì huyết người nhuần thấm mà vệ khí nổi lên. · Thời tiết bên ngoài đổi thì trạng thái khí huyết bên trong đổi theo.
• 月郭空，则肌肉减，经络虚，卫气去，形独居 · Nguyệt quách không, tắc cơ nhục giảm, kinh lạc hư, vệ khí khứ, hình độc cư · Vành trăng trống thì cơ nhục sút, kinh lạc hư, vệ khí đi khỏi, chỉ còn cái hình trơ lại. · Hình ảnh sắc nét nhất về trạng thái hư của thân thể theo nhịp tháng.
• 两虚相感，其气至骨，入则伤五脏 · Lưỡng hư tương cảm, kỳ khí chí cốt, nhập tắc thương ngũ tạng · Hai cái hư ứng cảm nhau thì khí tà tới xương, vào sâu thì hại ngũ tạng. · Bệnh nặng thường sinh ở chỗ thân hư gặp thời hư.
• 上工救其萌牙，下工救其已成 · Thượng công cứu kỳ manh nha, hạ công cứu kỳ dĩ thành · Thầy giỏi chặn bệnh lúc mới nhú mầm, thầy kém cứu bệnh khi đã thành. · Thước đo tay nghề nằm ở chỗ thấy sớm.
• 血气者，人之神，不可不谨养 · Huyết khí giả, nhân chi thần, bất khả bất cẩn dưỡng · Khí huyết là thần của người, không thể không cẩn thận mà dưỡng. · Dưỡng thần không tách rời việc dưỡng khí huyết.
• 神乎神，耳不闻，目明心开而志先 · Thần hồ thần, nhĩ bất văn, mục minh tâm khai nhi chí tiên · Thần đấy thần đấy, tai không nghe được; mắt sáng, tâm mở, chí đi trước. · Định nghĩa "thần minh" như một phẩm chất nhận thức của người thầy thuốc.

| Thuật ngữ | Chữ Hán | Giải nghĩa | |---|---|---| | Bát chính | 八正 | Tám tiết khí then chốt: bốn lập, hai phân, hai chí; cũng chỉ khí chính của tám phương | | Thiên quang | 天光 | Ánh sáng của trời: mặt trời, mặt trăng, tinh tú — mốc để định thời khí | | Nguyệt quách | 月郭 | Vành trăng; "quách mãn" là tròn, "quách không" là khuyết hết | | Hư tà | 虚邪 | Tà khí đến từ phương hư, nhân chỗ hư của người mà xâm nhập gây bệnh | | Chính tà | 正邪 | Gió chính của tám phương, trúng người rất nhẹ, khó biết hình tính | | Tạng hư / Trùng thực | 藏虚 / 重实 | Lỗi do tả lúc trăng mới sinh (làm hư thêm) và bổ lúc trăng đầy (làm thực thêm) | | Loạn kinh | 乱经 | Trị lúc trăng khuyết, làm âm dương lẫn lộn, chân tà không phân | | Tam bộ cửu hậu | 三部九候 | Phép chẩn mạch ở ba bộ chín chỗ; thiên này coi là gốc của việc chẩn trị | | Phương / Viên | 方 / 圆 | "Phương" là đúng lúc, dùng cho tả; "viên" là hành chuyển, dùng cho bổ — không phải hình cái kim | | Quan ư minh minh | 观于冥冥 | Xem xét cái mờ tối vô hình: hình khí, doanh vệ chưa hiện ra bên ngoài | | Doanh — Vệ | 营 / 卫 | Doanh khí đi trong mạch, vệ khí đi ngoài mạch; phù trầm theo thời tiết và tuần trăng | | Thiên kỵ | 天忌 | Những điều trời kiêng, tức các thời điểm không nên thi châm |

Vương Băng chú thiên này theo hướng thực hành và kiêng kỵ. Ông giải "khí định" là đợi phong khí tám tiết đã an tĩnh, dẫn cả lời trong Lễ ký rằng trước sau tám tiết mỗi bên năm ngày chớ nên châm cứu; ông kê đủ tên tám thứ gió tám phương (anh nhi phong, đại nhược phong, cang phong, đại cang phong…) và giải "hư tà" là gió từ phương hư nhân chỗ hư mà vào. Ông cũng chỉ rõ rằng đoạn "quan ư minh minh" ở đây chính là chú giải cho câu trong thiên Bảo mệnh toàn hình luận — một nhận xét rất đáng giá về quan hệ giữa hai thiên liền nhau.

Trương Giới Tân trong Loại Kinh thiên về lý: ông đem trăng và thủy triều, âm và huyết mạch nối vào nhau để giải thích vì sao thân người ứng theo tuần trăng; giảng "tạng hư" là làm hư thêm cái đã hư, "trùng thực" là làm thực thêm cái đã thực; và bình về đoạn cuối rằng lấy tam bộ cửu hậu làm gốc thì đạt tới chỗ hiểu như thần, còn luận cửu châm là bàn về khí cụ — đã được thần thì đâu phải bám vào khí cụ. Ông cũng nói một câu rất đúng về phần "thần": cái vi diệu không thể truyền đạt bằng lời.

Dương Thượng Thiện (chú Thái Tố) để lại nhiều dị đọc quan trọng: ông hiểu "khí định" là biết rõ khí thường của trời đất, và đọc "thiên ôn vô nghi" là trời ấm thì cứ châm, chớ ngần ngừ — khác với Vương Băng và các nhà Minh Thanh (Mã Thời, Cao Thế Thức, Trương Chí Thông) vốn đọc thành chữ "ngưng". Trương Chí Thông còn có một cách hiểu riêng về "thủ kỳ môn hộ": giữ được chân khí thì tà tự lui. Lâm Ức và nhóm tân hiệu chính ghi nhận bản Quán Nguyên Khởi chép "tiêu hư" thay cho "tạng hư"; các nhà sau đề nghị đọc thành "trùng hư" để đối với "trùng thực", dựa theo Thái Tố quyển 24. Đan Ba Nguyên Giản và Sâm Lập Chi bàn kỹ mấy chữ "phảng phất", "náo" theo Thuyết văn.

Về mặt văn bản học, phần chú giải của Unschuld dẫn một lời phê rất nặng của người xưa: rằng thiên này nói chuyện châm mà thực chất không dính đến châm, là do sách Châm kinh thất truyền nên các phương sĩ Tần Hán nhân chỗ trống mà chen văn của mình vào, lời lẽ nhiều chỗ rỗng và sai. Nhận xét ấy có thể quá khắt khe, nhưng nó phản ánh một sự thật dễ kiểm chứng: nhiều câu trong thiên này là lời giải nghĩa cho những thành ngữ ngắn gọn đã có trong Linh Thu thiên 73 Quan năng và Linh Thu thiên 4; chữ "Châm kinh" ngay trong bản văn cũng cho thấy tác giả đang bình một sách có trước. Có chỗ "bổ — tả" ứng với "phương — viên" ở Linh Thu lại đảo ngược so với ở đây, là dấu vết của hai truyền bản khác nhau. Người đọc nên coi thiên này là một tầng lớp biên tập muộn hơn nhưng có giá trị tư tưởng độc lập.

• Ghi nhận nhịp thời tiết vào nếp sinh hoạt. Ngày rét, trời âm u thì khí huyết "ngưng trệ, vệ khí trầm": nên giữ ấm cổ vai lưng, giảm cường độ vận động ngoài trời, tránh ra mồ hôi rồi để gió lùa. Ngày ấm sáng thì thuận cho vận động, xoa bóp, dưỡng sinh.
• Chú ý giao thời tám tiết. Quanh các ngày lập xuân, lập thu, xuân phân, đông chí… thời khí chuyển gấp, người vốn yếu dễ trở bệnh. Đây là lúc nên giữ giấc ngủ, ăn uống nhẹ nhàng, giảm việc gắng sức và tiệc tùng, thay vì bắt đầu một chế độ luyện tập mới.
• Tránh "lưỡng hư tương cảm". Điều đáng học nhất của thiên là công thức: thân hư gặp thời hư thì bệnh vào sâu. Khi đang mất ngủ, sau bệnh, sau sinh, đang kiệt sức vì lao động thì chớ chọn đúng lúc rét đậm hay gió lớn mà phơi mình ra ngoài.
• Cảnh giác với "chính tà" — gió lành mà hại. Mồ hôi ra, lỗ chân lông mở rồi gặp gió, dù là gió nhẹ máy lạnh hay quạt thổi trực tiếp, vẫn có thể trúng người "rất vi tế". Sau khi vận động nên lau khô, đổi áo, để thân nguội dần rồi mới tắm.
• Dưỡng thần qua dưỡng khí huyết. "Huyết khí giả, nhân chi thần": muốn tinh thần sáng suốt thì phải ăn ngủ đủ, tiêu hóa tốt, không rút cạn sức mình. Cách dưỡng thần thiết thực nhất không phải là trầm tư mà là giữ cho khí huyết đủ.
• Với người học nghề: luyện cái "thấy sớm". Tinh thần "thượng công cứu kỳ manh nha" nghĩa là tập nhận ra những thay đổi rất nhỏ ở sắc mặt, hơi thở, giấc ngủ, phân nước của bản thân và người thân — trước khi chúng trở thành triệu chứng phải đi chữa.

• Thiên 25 · Bảo mệnh toàn hình luận: nguồn của câu "quan ư minh minh"; thiên 26 chính là phần giải nghĩa và triển khai, đồng thời tiếp tục chủ đề "thần" của người thầy thuốc.
• Thiên 27 · Ly hợp chân tà luận: bàn kỹ hơn về chân khí — tà khí và sai lệch ở tam bộ cửu hậu, tức là chỗ mà thiên 26 mới chỉ nêu ra.
• Thiên 20 · Tam bộ cửu hậu luận: cơ sở phép chẩn mà thiên này coi là "gốc" của toàn bộ việc trị bệnh.
• Linh Thu thiên 73 · Quan năng và Linh Thu thiên 4 · Tà khí tạng phủ bệnh hình: văn bản gốc chứa những thành ngữ mà thiên này giải nghĩa ("pháp vãng", "nghiệm lai", "thượng công thủ manh nha", "chính tà chi trúng nhân dã vi").
• Thiên 80 · Phương thịnh suy luận: nhắc lại khái niệm "bát chính chi tà", có thể đối chiếu để hiểu phân biệt hư tà — chính tà.