Thiên hai mươi tám của Tố Vấn mang tên "Thông bình hư thực luận" — "thông bình" (通评) nghĩa là bàn suốt, luận khắp, đánh giá một cách thông suốt; đối tượng được bàn là hai chữ hư và thực, hai phạm trù nền tảng nhất của biện chứng Đông y. Ngay câu mở đầu, Kỳ Bá đã nêu một định nghĩa gọn đến mức trở thành khuôn vàng thước ngọc cho hai nghìn năm sau: tà khí thịnh thì là thực, tinh khí bị đoạt thì là hư. Chỉ mười chữ, nhưng đã dựng nên trục chính tà — cái trục mà toàn bộ phép chẩn đoán và trị liệu về sau đều xoay quanh.

Điều đáng chú ý là thiên này không dừng ở định nghĩa trừu tượng. Sau khi nêu nguyên tắc, Hoàng Đế liên tiếp hỏi những trạng thái cụ thể: thế nào là "trùng thực", "trùng hư"; khi kinh thực mà lạc hư, khi lạc mãn mà kinh hư thì mạch tượng ra sao, chữa thế nào; mạch thực mãn mà chân tay lạnh, đầu nóng thì sống hay chết; sản phụ phát nhiệt, người bị lỵ ra máu, người mắc điên tật, người mắc tiêu đan thì tiên lượng ra sao. Phần sau chuyển hẳn sang thực hành: các huyệt và cách châm cho ung nhọt, hoắc loạn, kinh giản; rồi nguyên tắc trị liệu theo bốn mùa; sau cùng là một loạt mệnh đề về nguyên nhân bệnh, trong đó nổi tiếng nhất là lời quy kết bệnh tiêu đan, trúng phong, bán thân bất toại ở "người giàu sang béo tốt" về cái gốc cao lương (ăn uống béo ngọt).

Vị trí của thiên trong Nội Kinh vì thế khá đặc biệt. Nó thuộc cụm thiên 22–30 bàn về tạng khí, khí huyết, hư thực và chân tà, nhưng khác với các thiên lân cận nặng về lý thuyết ngũ hành, thiên này giống một tập ghi chép lâm sàng được sắp xếp lại: xen lẫn định nghĩa, khẩu quyết tiên lượng sinh tử, đơn phương châm cứu, và cả những câu đúc kết bệnh nguyên rất sắc. Chính sự pha trộn ấy khiến văn bản không hoàn toàn liền mạch — các nhà hiệu khám từ Lâm Ức đời Tống đến Đan Ba Nguyên Giản đời Edo đều chỉ ra nhiều chỗ thác giản, đảo văn. Người đọc hôm nay nên tiếp cận thiên này như một tuyển tập trân quý hơn là một luận văn nhất khí.

释1. Định nghĩa gốc: tà thịnh là thực, tinh đoạt là hư

Hoàng Đế hỏi: "Thế nào là hư, thực?" Kỳ Bá đáp: "邪气盛则实，精气夺则虚" — tà khí thịnh thì thực, tinh khí bị đoạt thì hư. Hai vế này không đối xứng về chủ thể: một vế nói về khách (tà), một vế nói về chủ (chính). Thực là nói cái thừa của tà; hư là nói cái thiếu của chính. Từ đó suy ra hai phép trị lớn: thực thì tả, hư thì bổ.

Chữ đoạt (夺) đáng dừng lại. Vương Băng giảng là "tinh khí giảm sút như bị cướp đi"; Trương Giới Tân giảng thẳng là "mất". Chữ này gợi một sự tổn thất chủ động, đột ngột, chứ không chỉ là suy yếu dần dần — như mất huyết, mất tân dịch, thổ tả quá độ, phòng lao quá mức. Cao Thế Thức nhắc thêm một ý quan trọng: hư thực ở đây không chỉ nói khí huyết trong kinh mạch, mà bao trùm cả toàn thân — tà thịnh ở hình thể là thực, tinh khí bị đoạt ở tạng phủ là hư.

释2. Khí hư là phế hư; luận sinh tử theo thời lệnh

Hoàng Đế hỏi tiếp về các dạng hư. Kỳ Bá đáp: khí hư là phế hư; khí nghịch thì chân lạnh; không gặp đúng thời của nó thì sống, gặp đúng thời của nó thì chết. Vế đầu dễ hiểu: phế chủ khí, nên hễ nói khí hư là quy về phế. Vế sau mới là chỗ tinh vi, và các y gia giải khác nhau.

Mã Thời cho rằng "thời" ở đây là mùa mang hành khắc chế tạng bệnh: phế thuộc kim, gặp mùa hạ hỏa vượng thì hỏa khắc kim, nên chết; gặp xuân, thu, đông thì còn sống. Ngô Côn giải ngược lại: "thời" là mùa mà tạng ấy đáng vượng — mùa hạ ai cũng có phần khí hư, mùa đông ai cũng chân lạnh, đó là lẽ thường; nhưng nếu đang giữa mùa thu, chính là lúc phế khí đáng vượng, mà lại hiện chứng khí hư chân lạnh, thì đó là phạm điều đại kỵ, nên chết. Hai cách giảng đều có lý riêng; điểm chung là nhấn mạnh: phán đoán nặng nhẹ phải đặt chứng hậu vào khung thời lệnh, chứ không xét chứng một cách trơ trọi.

释3. Trùng thực, trùng hư và phép chẩn thốn khẩu — xích phu

Hỏi về "trùng thực" (重实, thực chồng lên thực), Kỳ Bá đáp đó là bệnh đại nhiệt: khí nhiệt mà mạch mãn. Cao Thế Thức giảng: âm dương khí huyết đều thực nên gọi là trùng thực; Diêu Chỉ Am nói trong ngoài đều thực. Đối lại là "trùng hư": mạch hư, khí hư, xích hư. Lâm Ức khi hiệu chính đã dẫn Giáp Ất Kinh chỉ ra rằng bản Tố Vấn lưu hành thiếu một chữ, và chú giải của Vương Băng (cho rằng trùng hư chỉ là "xích, thốn đều hư") là chưa trúng: phải hiểu mạch, khí, xích cùng hư mới gọi là trùng hư, đối xứng với "khí nhiệt mạch mãn" ở trên. Đan Ba Nguyên Giản tán thành Lâm Ức.

Tiếp đó là bốn tình huống kinh — lạc, trình bày rất cân đối:

• Kinh lạc đều thực: thốn khẩu khẩn (cấp), vùng xích hoãn. Cả hai đều phải trị (tức tả).
• Lạc khí bất túc, kinh khí hữu dư: mạch khẩu nhiệt mà xích hàn. Gặp thu đông là nghịch, gặp xuân hạ là thuận. Phép trị: "trị kỳ sở chủ bệnh" — nhắm vào nơi chủ bệnh.
• Kinh hư lạc mãn: xích nhiệt mà mãn, mạch khẩu hàn sáp. Gặp xuân hạ thì chết, gặp thu đông thì sống.
• Phép trị: "络满经虚，灸阴刺阳；经满络虚，刺阴灸阳" — lạc mãn kinh hư thì cứu phần âm mà châm phần dương; kinh mãn lạc hư thì châm phần âm mà cứu phần dương. Ý cốt lõi: cứu để bổ, châm để tả.

Ở đây có một tranh luận văn bản đáng ghi nhớ. Vương Băng giảng "mạch khẩu" là "mạch khẩu" ở thốn, nhưng không giảng chữ "xích". Hầu hết y gia hiểu "xích" là bộ xích của mạch thốn quan xích. Đan Ba Nguyên Giản phản đối: trong thiên này, thốn khẩu dùng để xét kinh, còn "xích" là chỉ da thịt vùng xích (từ cổ tay đến khuỷu) dùng để xét lạc — vì thế mới nói "xích hàn", "xích nhiệt", "xích sáp" là nói cảm giác trên da, chứ không phải mạch tượng. Cố Quán Quang cũng theo hướng này. Cách hiểu ấy khớp với phép "chẩn xích phu" (xem da vùng cẳng tay) vốn được nói đến trong các thiên khác của Nội Kinh, và cho thấy thiên này còn lưu dấu một lối chẩn cổ hơn lối thốn khẩu ba bộ về sau.

释4. Các cặp thuận — nghịch và tiêu chí sinh tử

Thiên liên tiếp nêu những "khẩu quyết" tiên lượng, phần lớn dựa trên hai trục: mạch hoạt (trơn) hay sáp (rít), và chứng hậu có thuận hay nghịch.

• Hàn khí bạo thượng, mạch mãn mà thực: thực mà hoạt thì sống, thực mà nghịch thì chết. Lâm Ức lưu ý: "nghịch" ở đây đối với "hoạt", nên hàm ý sáp — nhưng Vương Băng giảng thẳng "nghịch là sáp" thì hơi thô, vì văn cổ dùng lối hỗ văn.
• Mạch thực mãn, tay chân lạnh mà đầu nóng: gặp xuân thu thì sống, gặp đông hạ thì chết. Vương Băng giải theo lẽ "mùa hạ mà làm lệnh mùa đông", tức chứng hậu trái với khí của mùa.
• "Hình tận mãn" (hình thể đầy trướng khắp): mạch cấp, đại, kiên mà xích sáp không tương ứng — thuận thì sống, nghịch thì chết.
• Và định nghĩa gọn nhất trong toàn thiên: thuận là tay chân ấm, nghịch là tay chân lạnh.

Tiêu chí "tay chân ấm hay lạnh" nghe giản dị mà rất sâu: tứ chi là nơi vị khí và dương khí đi tới cuối cùng; còn ấm tức trung khí chưa tuyệt, dương khí còn thông ra tứ mạt. Đây là chỗ mà người thầy thuốc hôm nay vẫn dùng khi ngồi bên giường bệnh nặng.

释5. Tiên lượng ở một số chứng cụ thể

Tiếp theo là chuỗi hỏi đáp về từng bệnh, dùng đúng khung "thuận — nghịch" vừa lập:

Nhũ tử (乳子) phát nhiệt, mạch huyền tiểu: tay chân ấm thì sống, lạnh thì chết. Chữ "nhũ tử" gây tranh luận lớn: Trương Giới Tân, Ngô Côn hiểu là trẻ đang bú; Trương Kỳ và Đan Ba Nguyên Giản hiểu là sản phụ mới sinh, đang cho bú. Lập luận của phái sau khá mạnh: theo Thuyết Văn, chữ "nhũ" vốn chỉ việc sinh đẻ; vả lại bệnh trẻ nhỏ xưa chẩn bằng xem lạc mạch ngón tay chứ không chẩn mạch. Trương Kỳ giảng: sau sinh khí huyết đều hư, phát nhiệt mà mạch huyền tế — huyền là hàn ngưng, tế là khí thiểu — tuy có nhiệt bên ngoài mà gốc là hư hàn.

Trường tích (肠澼, tức lỵ): ra máu mà thân nhiệt thì chết, thân hàn thì sống; ra bọt trắng thì mạch trầm sống, mạch phù chết; ra mủ máu thì mạch huyền tuyệt chết, hoạt đại sống. Nếu thân không nhiệt, mạch không huyền tuyệt: hoạt đại là sống, huyền sáp là chết — và "lấy tạng mà định kỳ hạn", tức căn cứ tạng bị bệnh và quan hệ sinh khắc mà đoán thời điểm.

Điên tật (癫疾): mạch bác đại mà hoạt thì lâu ngày tự khỏi; mạch tiểu, kiên, cấp thì chết không chữa được. Lại nói: mạch điên tật hư thì chữa được, thực thì chết. Câu này thoạt nghe trái với nguyên tắc chung, nên các y gia phải giảng rằng "thực" ở đây là tà khí cố kết đã thâm nhập, chính khí không còn chỗ xoay trở.

Tiêu đan (消瘅, chứng khát tiêu khát): mạch thực đại thì dù bệnh lâu vẫn chữa được; mạch huyền tiểu mà kiên thì bệnh lâu không chữa được. Nguyên tắc chung hiện rõ: hình chứng và mạch tượng phải tương ứng; mạch còn có "thần", có "vị khí" thì còn cơ hội.

释6. Phép châm cứu cho các chứng cấp

Phần này ghi cụ thể huyệt vị và số lần châm, đọc như một tập đơn phương: ung nhọt không rõ vị trí, ấn không thấy ứng tay, khi đến khi lui thì châm bên kinh thủ thái âm ba lần cùng "anh mạch" mỗi bên hai lần; dịch ung (nhọt nách) đại nhiệt thì châm túc thiếu dương năm lần, không dứt nhiệt thì châm thủ tâm chủ ba lần, lại châm chỗ hội của đại cốt trên đường kinh lạc thủ thái âm mỗi bên ba lần; bụng bỗng trướng đầy ấn không xuống thì lấy huyệt mộ của vị, dùng viên lợi châm; hoắc loạn thì châm bên du huyệt năm lần, túc dương minh và bên trên ba lần; chứng giản kinh thì châm năm mạch theo thứ tự đã định.

Những đoạn này ngày nay chủ yếu có giá trị tư liệu: danh xưng huyệt và cách đếm "thống" (痏, số lần châm) trong bản cổ đã khác với hệ thống huyệt vị định hình về sau, nhiều chỗ các nhà chú giải còn đọc thành ba cách khác nhau. Riêng chữ hoắc loạn, Unschuld có một ghi chú thú vị: hai chữ này nghĩa đen là "bỗng chốc loạn", mô tả cảnh thổ tả đột ngột; ông lưu ý sự trùng hợp đáng chú ý giữa nó với từ cholera của Hy Lạp cổ trên hai đầu con đường thương mại, tuy không thể khẳng định hai bên cùng chỉ một bệnh.

释7. Trị liệu theo bốn mùa

Một đoạn ngắn nhưng rất được đời sau dẫn dụng: mùa xuân nên gấp trị ở kinh lạc, mùa hạ gấp trị ở kinh du, mùa thu gấp trị ở lục phủ; mùa đông bế tắc, bế tắc thì dùng thuốc mà ít dùng châm thạch. Rồi tự chú thêm: "nói ít dùng châm thạch, không phải nói ung thư — ung thư thì không thể chần chừ dù chỉ trong khoảnh khắc."

Ý ở đây là khí huyết theo mùa mà nông sâu: xuân khí mới thăng, còn ở kinh lạc nông; hạ khí phát tiết, ở du huyệt; thu khí thu liễm, bệnh dễ vào phủ; đông khí bế tàng, châm chích dễ làm hao tán dương khí tiềm phục, nên trọng dụng thuốc thang. Câu chú thêm về ung thư cho thấy tinh thần rất thực tế của cổ nhân: nguyên tắc mùa vụ là thường pháp, còn bệnh cấp thì phải quyền biến, không được viện lý thuyết mà chậm tay.

释8. Bệnh nguyên: cao lương, bạo ưu, ngoại phong và hàn thấp

Đoạn kết là chuỗi mệnh đề đúc kết nguyên nhân, lời rất gọn:

• Tiêu đan, phó kích (trúng phong ngã quỵ), thiên khô (bán thân bất toại), nuy quyết, khí mãn phát nghịch — ở người giàu sang béo tốt, đó là bệnh do cao lương. Vương Băng giảng: chất béo làm nhiệt sinh ở trung tiêu, vị ngọt làm trung tiêu đầy trệ, nhiệt khí tích ở trong nên thành tiêu khát và thiên khô.
• Cách trở bế tắc, trên dưới không thông: là bệnh do bạo ưu — lo buồn đột ngột khiến khí bế không hành.
• Bỗng quyết mà điếc, một bên bế tắc không thông: là nội khí bạo bạc (khí trong thân đột ngột xung kích); còn nếu không phát từ trong mà do ngoại phong trúng phải thì người gầy mòn, tà lưu lại bám trụ một chỗ.
• Đi khập khiễng: là bệnh của hàn, phong, thấp.
• Hoàng đản, bạo thống, điên tật, quyết cuồng: do khí nghịch lâu ngày sinh ra.
• Năm tạng không điều hòa, là do sáu phủ bế tắc sinh ra; đầu đau tai ù, chín khiếu không thông lợi, là do trường vị sinh ra.

Hai mệnh đề cuối cùng đặt phủ khí thông giáng vào vị trí then chốt, là gốc cho các thuyết "trị tạng trước hết thông phủ", "vị khí giáng thì trọc âm giáng" của y gia đời sau.

• 邪气盛则实，精气夺则虚。 · Tà khí thịnh tắc thực, tinh khí đoạt tắc hư. · Tà khí thịnh là thực, tinh khí bị đoạt là hư. · Định nghĩa gốc của toàn bộ biện chứng hư thực, từ đó suy ra "thực thì tả, hư thì bổ".
• 气虚者，肺虚也。 · Khí hư giả, phế hư dã. · Nói khí hư tức là phế hư. · Phế chủ khí, nên mọi chứng khí bất túc đều phải xét đến phế.
• 络满经虚，灸阴刺阳；经满络虚，刺阴灸阳。 · Lạc mãn kinh hư, cứu âm thích dương; kinh mãn lạc hư, thích âm cứu dương. · Lạc đầy kinh hư thì cứu âm châm dương; kinh đầy lạc hư thì châm âm cứu dương. · Khẩu quyết ngắn gọn về nguyên lý "cứu để bổ, châm để tả".
• Sở vị thuận giả, thủ túc ôn dã; sở vị nghịch giả, thủ túc hàn dã. · Gọi là thuận, tức tay chân ấm; gọi là nghịch, tức tay chân lạnh. · Tiêu chí sinh tử giản dị mà đắc dụng, vì tứ chi là nơi dương khí và vị khí đi tới cuối cùng.
• Phàm trị tiêu đan, phó kích, thiên khô, nuy quyết, khí mãn phát nghịch, phì quý nhân tắc cao lương chi tật dã. · Các chứng tiêu khát, ngã quỵ, bán thân bất toại, nuy quyết, khí đầy nghịch lên — ở người giàu sang béo tốt thì là bệnh do ăn cao lương. · Lời quy kết bệnh nguyên ẩm thực sớm nhất và sắc nhất trong Nội Kinh.
• 头痛耳鸣，九窍不利，肠胃之所生也。 · Đầu thống nhĩ minh, cửu khiếu bất lợi, trường vị chi sở sinh dã. · Đầu đau, tai ù, chín khiếu không thông, là do trường vị sinh ra. · Gợi ý trị chứng ở phần trên bằng cách khai thông phủ khí ở phần dưới.
• Xuân cức trị kinh lạc, hạ cức trị kinh du, thu cức trị lục phủ; đông tắc bế tắc, bế tắc giả dụng dược nhi thiểu châm thạch dã. · Xuân nên gấp trị kinh lạc, hạ trị kinh du, thu trị lục phủ; đông khí bế tàng thì trọng dùng thuốc, ít dùng châm đá. · Nguyên tắc trị liệu thuận theo nông sâu của khí huyết bốn mùa.

| Thuật ngữ | Chữ Hán | Giải nghĩa | |---|---|---| | Hư | 虚 | Tinh khí bị đoạt, chính khí bất túc; phép trị là bổ | | Thực | 实 | Tà khí thịnh, hữu dư; phép trị là tả | | Đoạt | 夺 | Mất mát đột ngột, như bị cướp đi (huyết, tân dịch, tinh khí) | | Trùng thực | 重实 | Khí nhiệt mà mạch mãn, trong ngoài âm dương đều thực | | Trùng hư | 重虚 | Mạch hư, khí hư, xích hư — ba mặt cùng hư | | Thốn khẩu / mạch khẩu | 寸口 / 脉口 | Chỗ chẩn mạch ở cổ tay, thiên này dùng để xét kinh | | Xích (xích phu) | 尺(尺肤) | Vùng da cẳng tay từ cổ tay đến khuỷu, dùng xét lạc mạch | | Thuận — nghịch | 顺逆 | Chứng mạch tương ứng, tay chân ấm là thuận; trái lại là nghịch | | Trường tích | 肠澼 | Chứng lỵ, đại tiện ra bọt trắng, máu mủ | | Tiêu đan | 消瘅 | Chứng tiêu khát, nội nhiệt hun đốt, gầy mòn khát nhiều | | Thiên khô | 偏枯 | Bán thân bất toại, một bên thân khô teo vô lực | | Cao lương | 高(膏)粱 | Đồ ăn béo ngậy và tinh mỹ, gốc sinh nội nhiệt và bệnh phú quý | | Hoắc loạn | 霍乱 | Chứng thổ tả đột ngột, trong ngoài nhiễu loạn trong chốc lát |

Vương Băng đời Đường chú thiên này khá chi tiết ở phần bệnh nguyên, đặc biệt đoạn "cao lương chi tật": ông giảng chất béo sinh nhiệt ở trung tiêu, vị ngọt khiến trung tiêu đầy trệ, nhiệt tích lâu thành tiêu khát, thiên khô; lại giảng phong thấp thắng ở chân thì cân mạch không co duỗi được nên đi khập khiễng. Những chú giải này đến nay vẫn đọc được. Nhưng ở phần mạch pháp, Vương Băng nhiều lần bị người sau đính chính: Lâm Ức chê ông giảng "nghịch tức là sáp" là "đại sai", vì văn cổ dùng lối hỗ văn đối nhau; Đan Ba Nguyên Giản chê ông quy kinh thuộc dương, lạc thuộc âm là ngược; Cố Quán Quang chê ông đem thịnh suy ở xích, thốn gắn với bốn mùa, cho rằng "không thiên luận mạch nào trong Nội Kinh làm như thế".

Trương Giới Tân trong Loại Kinh giảng rất mạch lạc về cơ chế: phế chủ khí nên khí hư là phế hư; thốn khẩu khẩn thì tà ở kinh, xích hoãn thì nhiệt thịnh ở lạc; kinh hư lạc mãn là âm bất túc mà dương tà hữu dư, âm hư thì sợ lúc dương vượng nên chết ở xuân hạ mà sống ở thu đông. Ông cũng nhấn mạnh "khí khẩu là nơi năm tạng cùng chủ, là chỗ đại hội của mạch". Mã Thời thiên về giảng theo sinh khắc bốn mùa, và cũng là người nhận ra một số đoạn trong thiên không thuộc mạch hỏi đáp, ngờ là văn bị dời nhầm chỗ.

Cao Thế Thức có hai đóng góp đáng nhớ: một là mở rộng hư thực ra ngoài phạm vi khí huyết kinh mạch, quy về "tà thịnh ở thân người" và "tinh khí bị đoạt ở tạng"; hai là giảng "hoạt là thuận, sáp là nghịch" qua trạng thái da thịt — kinh lạc đầy đủ thì da nhuận, kinh lạc suy kiệt thì da khô sáp. Đan Ba Nguyên Giản (Tamba Genken) là người khảo chứng kỹ nhất: ông xác lập cách đọc "xích" là xích phu, dẫn Linh Khu thiên 74 để chứng minh; ông cũng chỉ ra ba mươi mốt chữ ở đoạn "hoạt tắc tòng, sáp tắc nghịch..." có thể là văn bị chèn nhầm, nếu dời xuống sau thì mạch văn mới thông; và tán thành hiệu chính của Lâm Ức về "trùng hư".

Unschuld khi dịch chú đã lưu ý một điểm văn bản học tinh tế: trong Tố Vấn, chữ mãn (满) thường chỉ một tham số cảm nhận được — người bệnh thấy đầy, thầy thuốc sờ thấy căng — còn thực (实) lại là một phạm trù lý thuyết trừu tượng. Việc thiên này đặt "mãn" và "thực" cạnh nhau, cùng với việc nhiều đoạn mô tả mạch nghe như đang nói về trạng thái của da trên đường mạch hơn là nhịp đập, khiến ông ngờ rằng thiên này còn lưu lại dấu vết của một lối chẩn cổ xưa hơn: quan sát và sờ nắn bề mặt, trước khi phép "thiết mạch" thành thục ra đời.

• Ghi nhớ trục chính tà khi tự nhìn tình trạng của mình. Cùng là mệt, nhưng mệt do thức khuya, lao lực, mất huyết (tinh khí đoạt) khác hẳn mệt do cảm sốt, đầy trệ (tà khí thịnh). Người trước cần dưỡng và bồi, người sau cần thanh và thông — không nên hễ mệt là tẩm bổ.
• Lời cảnh báo về "cao lương chi tật" vẫn còn nguyên giá trị. Chuỗi tiêu đan — trúng phong ngã quỵ — bán thân bất toại mà thiên này quy về ăn béo ngọt ở người "phì quý" mô tả rất đúng nếp bệnh của đời sống dư dật hôm nay. Tiết chế mỡ, đường, rượu và ăn đúng bữa là dưỡng sinh theo đúng tinh thần Nội Kinh.
• Chú ý tay chân ấm lạnh như một dấu hiệu thường ngày. Người quanh năm tay chân lạnh, kèm sợ lạnh, ăn kém, nên xem lại giấc ngủ, đồ ăn sống lạnh và mức vận động; đây là tín hiệu dương khí không đạt ra tứ mạt, đáng lưu tâm sớm.
• Thuận theo bốn mùa mà điều chỉnh cường độ can thiệp. Tinh thần "mùa đông bế tàng thì ít châm thạch, trọng dùng thuốc" có thể chuyển thành nguyên tắc sinh hoạt: mùa đông nên thu liễm, ngủ sớm, tránh phát hãn và vận động quá độ làm hao tán dương khí; mùa xuân hạ mới nên vươn duỗi, phát tán.
• Giữ cho trường vị thông lợi. Câu "đầu đau tai ù, chín khiếu không thông là do trường vị sinh ra" nhắc rằng nhiều chứng khó chịu ở đầu mặt có gốc ở tiêu hóa đình trệ. Ăn chậm, không ăn quá no bữa tối, đại tiện đều là biện pháp dưỡng sinh căn bản.
• Không vì nguyên tắc mà chậm tay trước bệnh cấp. Lời tự chú "ung thư thì không thể chần chừ trong khoảnh khắc" là lời dặn của cổ nhân: gặp chứng cấp, sốt cao, đau dữ, sưng nóng lan nhanh, phải tìm thầy thuốc ngay, mọi lý thuyết mùa vụ đều xếp sau.

• Tố Vấn thiên 62 · Điều kinh luận (调经论): triển khai đầy đủ nhất phép hư thực của thần, khí, huyết, hình, chí và các thủ pháp bổ tả — là phần khai triển trực tiếp của định nghĩa nêu ở thiên này.
• Tố Vấn thiên 20 · Tam bộ cửu hậu luận (三部九候论): bàn chi tiết về chẩn mạch và đoán sinh tử theo thuận nghịch, bổ sung cho các khẩu quyết tiên lượng rải rác trong thiên 28.
• Tố Vấn thiên 47 · Kỳ bệnh luận (奇病论) và thiên 46 · Bệnh năng luận (病能论): cùng bàn tiêu đan và bệnh do ăn uống béo ngọt, nối tiếp mệnh đề "cao lương chi tật".
• Tố Vấn thiên 11 · Ngũ tạng biệt luận (五藏别论): lập nghĩa tạng tàng mà không tả, phủ tả mà không tàng — làm nền lý luận cho câu "năm tạng không điều hòa là do sáu phủ bế tắc".
• Linh Khu thiên 74 · Luận tật chẩn xích (论疾诊尺): chuyên bàn phép chẩn da vùng xích, là chứng cứ then chốt cho cách đọc chữ "xích" mà Đan Ba Nguyên Giản đề xuất ở thiên này.