Thiên thứ ba mươi ba nối tiếp mạch bàn về nhiệt bệnh đã mở ra ở Nhiệt luận (thiên 31) và Thích nhiệt (thiên 32). Nếu Nhiệt luận dựng nên khung sườn lớn — thương hàn truyền kinh theo ngày, hai cửa hãn và tiết — thì thiên này lại đứng ở vị trí "bình" (评), nghĩa là nghị luận, phẩm bình, cân nhắc. Không phải kể lại toàn bộ diễn biến nhiệt bệnh, mà chọn ra bốn tình huống khó, bốn chứng hậu mà người thầy thuốc dễ lầm, rồi đặt câu hỏi: vì sao mồ hôi đã ra mà nhiệt không lui? vì sao mồ hôi ra rồi mà phiền muộn vẫn còn? vì sao lao lực rồi cảm phong lại thành chứng ho nhổ ra đàm như mủ? vì sao thận phong lại phù mặt, bí tiểu, tắt kinh nguyệt?

Điểm quý của thiên nằm ở chỗ nó không dừng ở việc gọi tên bệnh, mà truy tới cơ chế thắng bại giữa tà khí và tinh khí. Toàn bộ mạch lý luận xoay quanh một câu hỏi duy nhất: mồ hôi ra là dấu hiệu tà lui hay tà thắng? Kỳ Bá trả lời bằng một chuỗi suy luận đẹp: mồ hôi sinh ra từ cốc khí, cốc khí hóa thành tinh; nếu chính khí thắng tà thì hãn xuất rồi nhiệt lui, ăn được; nếu hãn xuất mà nhiệt trở lại, mạch vẫn táo thịnh, lại thêm cuồng ngôn không ăn được, ấy là tinh khí đã kiệt mà tà còn vượng — gọi là "âm dương giao", tiên lượng tử vong. Đây là một trong những đoạn luận bệnh có tính tiên lượng sắc bén nhất của Tố Vấn.

Câu để đời của thiên này — "tà chi sở tấu, kỳ khí tất hư" (nơi tà khí tụ lại, khí ở đó tất đã hư) — về sau trở thành một trong những mệnh đề nền tảng của bệnh nhân học Đông y, đứng cạnh câu "chính khí tồn nội, tà bất khả can" của thiên Thích pháp luận. Hai câu này hợp lại thành hai mặt của một quan niệm: bệnh không chỉ do tà, mà do cái thế tương quan giữa tà và chính.

Thiên gồm bốn đoạn vấn đáp giữa Hoàng Đế và Kỳ Bá, mỗi đoạn một chứng bệnh, cuối cùng khép lại bằng phần giải nghĩa cặn kẽ về thủy khí và bào mạch.

释1. Âm dương giao — mồ hôi ra mà nhiệt lại trở về

Hoàng Đế mở đầu bằng một ca bệnh cụ thể: có người mắc chứng ôn, mồ hôi ra rồi mà nhiệt lại quay lại, mạch táo tật, bệnh không giảm theo mồ hôi, lại nói năng điên loạn, không ăn được. Đó là bệnh gì? Kỳ Bá đáp gọn: "Bệnh danh âm dương giao, giao giả tử dã" — bệnh ấy tên là âm dương giao, đã "giao" thì chết.

"Giao" ở đây các nhà chú giải hiểu không hoàn toàn giống nhau. Vương Băng giảng là "hợp", khí âm dương không tách rời được nữa. Dương Thượng Thiện giảng kỹ hơn: mồ hôi là âm dịch, nhiệt là dương khí thịnh; dương thịnh thì không có mồ hôi, mồ hôi ra thì nhiệt phải giảm; nay mồ hôi ra mà nhiệt chẳng giảm, ấy là dương tà đang thịnh mà âm khí lại vừa trào ra, hai bên giao nhau, nên gọi là âm dương giao. Có thuyết đọc "giao" theo nghĩa "giao tranh" — âm dương giằng co đánh nhau. Dù hiểu cách nào, thực chất vẫn là: dương nhiệt hãm vào phần âm, âm dịch thoát ra ngoài, âm tinh cạn kiệt, tới mức vong âm kèm vong dương.

Phần lý giải của Kỳ Bá là đoạn hay nhất. Ông truy nguyên: người ta sở dĩ có mồ hôi, đều sinh ra từ cốc (thức ăn), cốc sinh ra tinh. Nay tà khí và chính khí giao tranh nơi xương thịt mà được mồ hôi, ấy là tà lui mà tinh thắng; tinh thắng thì phải ăn được, phải không còn nhiệt trở lại. Nhiệt trở lại là tà khí, mồ hôi là tinh khí. Nay mồ hôi ra rồi mà nhiệt vẫn trở lại, tức là tà thắng; không ăn được, tức là tinh khí không còn nguồn bổ sung. Bệnh cứ lưu lại như thế thì mệnh người ấy có thể sụp đổ trong chốc lát.

Tiếp đó Kỳ Bá dẫn một sách xưa — Nhiệt luận (có thuyết cho là một thiên Nhiệt luận thời thượng cổ nay đã mất; Trương Giới Tân lại cho là chỉ thiên "Nhiệt bệnh" của Linh Khu) — rằng "hãn xuất mà mạch còn táo thịnh thì chết". Sau khi ra mồ hôi, mạch lẽ ra phải hoãn tĩnh; nay mạch không tương ứng với mồ hôi, tức chính khí không thắng nổi bệnh. Lại thêm: kẻ cuồng ngôn là đã mất chí; mất chí thì chết. Ba dấu hiệu — mạch táo thịnh, không ăn được, cuồng ngôn thất chí — cùng hiện, dù có đỡ chút ít cũng vẫn chết. Vương Băng đếm đủ ba lẽ chết; Dương Thượng Thiện thì nói chỉ cần thiếu một trong ba, người bệnh còn có cơ sống.

释2. Phong quyết — mồ hôi ra mà phiền mãn không giải

Hoàng Đế hỏi tiếp: có người thân nhiệt, mồ hôi ra, phiền muộn đầy tức, mà phiền mãn ấy không giải theo mồ hôi, là bệnh gì? Kỳ Bá phân tách rất gọn: "Hãn xuất nhi thân nhiệt giả, phong dã; hãn xuất nhi phiền mãn bất giải giả, quyết dã. Bệnh danh viết phong quyết." Mồ hôi ra mà thân vẫn nóng, ấy là phong; mồ hôi ra mà phiền mãn không giải, ấy là quyết; gộp lại gọi là phong quyết.

Cơ chế được giải thích theo quan hệ biểu lý kinh mạch: cự dương (thái dương) chủ khí toàn thân nên nhận tà trước; thiếu âm với thái dương là biểu lý, thái dương gặp nhiệt thì thiếu âm khí theo đó mà nghịch lên; đã nghịch lên thì thành quyết. Mã Thời giảng thẳng: thái dương trúng phong mà thiếu âm khí quyết nghịch, nên gọi là phong quyết. Người sau bổ sung: phong chủ sơ tiết nên hãn xuất thân nhiệt; khí ở dưới nghịch lên thì tâm phiền, ngực đầy, đồng thời chân lạnh.

Phép trị: "biểu lý thích chi, ẩm chi phục thang" — châm cả kinh biểu lẫn kinh lý, đồng thời cho uống thuốc thang. Vương Băng cụ thể hóa: tả thái dương, bổ thiếu âm; cho uống thang để chặn thận khí nghịch lên. Trương Giới Tân cùng ý: dương tà thịnh thì âm tất hư, nên phải tả nhiệt của thái dương mà bổ khí của thiếu âm. Đây là một trong những chỗ hiếm hoi trong Tố Vấn nói rõ việc phối hợp châm và thuốc thang trong cùng một bệnh án.

释3. Lao phong — bệnh ở "dưới phế"

Hoàng Đế hỏi về lao phong. Kỳ Bá đáp: "Lao phong pháp tại phế hạ" — lao phong thường phát ở dưới phế. Chữ "pháp" ở đây nghĩa là thông lệ, lẽ thường; có nhà hiệu khám cho rằng nên là "phát". Bệnh khiến người ta "cường thượng minh thị" — cứng đờ phần trên (gáy cổ cứng) và mắt nhìn mờ tối; nhổ ra thứ đờm như nước mũi; sợ gió mà run lạnh.

"Dưới phế" là đâu? Các nhà giải khác nhau. Vương Băng cho lao là thận lao, mạch thận từ thận xuyên can cách mà vào phế, thận lao sinh phong, phong bốc lên đậu lại dưới phế. Cao Sĩ Tông lại nói "dưới phế là tâm", lao do phiền lao hại tâm. Ngô Côn định vị theo đốt sống: đốt thứ tư, năm, sáu. Diêu Chỉ Am thì hiểu là bệnh khởi từ dưới phế mà đi lên. Tựu trung, đây là chứng do lao lực hư tổn rồi cảm phong, bệnh vị ở phế và vùng ngực cách.

Phép trị càng khó giải. Nguyên văn: "cứu phủ ngưỡng, cự dương dẫn tinh giả tam nhật, trung niên giả ngũ nhật, bất tinh giả thất nhật; khái xuất thanh hoàng thế, kỳ trạng như nùng, đại như đạn hoàn, tòng khẩu trung nhược tị trung xuất; bất xuất tắc thương phế, thương phế tắc tử dã." Nghĩa đại lược: cứu chữa cái thế cúi ngửa khó khăn (thực chất là chứng khó thở phải gập người), kéo dẫn tinh khí theo kinh thái dương; người còn tinh lực thì ba ngày, người trung niên năm ngày, người tinh khí đã kém thì bảy ngày, sẽ ho khạc ra thứ đờm xanh vàng trạng như mủ, to bằng viên đạn, ra từ miệng hoặc mũi; nếu không ra được thì tổn phế, tổn phế thì chết.

Đoạn này bị nhiều nhà nghi có lỗi văn bản. Trương Kỳ nói thẳng: "câu này không giải được, e là đã tam sao thất bản". Diêu Chỉ Am cho hai mươi mốt chữ trong lời đáp của Kỳ Bá là vô nghĩa, tất có sai sót. Song hướng hiểu tương đối thông là: "cự dương dẫn tinh" tức dùng kinh túc thái dương bàng quang mà dẫn tinh khí, đuổi tà theo đường nó đã vào; "hữu tinh/bất tinh" chỉ người thể chất mạnh và người thể chất suy; ba, năm, bảy ngày là kỳ hạn ước chừng để đàm mủ khạc ra. Ý nghĩa lâm sàng vẫn còn: khạc được mủ đàm ra là cơ hội sống, ứ đọng không ra được là phế bại.

释4. Thận phong và phong thủy — can chứng không được châm

Hoàng Đế nêu ca thứ tư: người mắc thận phong, mặt và mu chân phù nề ủng trệ, nói năng trở ngại, có nên châm chăng? Kỳ Bá đáp một nguyên tắc nghiêm: "Hư bất đương thích; bất đương thích nhi thích, hậu ngũ nhật kỳ khí tất chí." Hư thì không được châm; không nên châm mà cứ châm, năm ngày sau khí bệnh tất tới.

Chữ "kỳ khí tất chí" được hiểu là bệnh khí sẽ dồn tới, bệnh nặng thêm. Vương Băng giảng theo lối truyền tạng: bệnh khí lưu mỗi tạng một ngày, ngày thứ năm tới thận; thận vốn đã bất túc, lại bị phong nội công, nếu châm mà tả mạnh thì ngược lại tổn thương tạng khí, chân khí đã bất túc thì không hồi lại được. Hồ Thiên Hùng thì đọc chữ "chí" theo nghĩa "cực", tức năm ngày sau bệnh khí tới chỗ cùng cực.

Hoàng Đế hỏi khi khí tới thì ra sao. Kỳ Bá kể ra một bảng chứng hậu dài: thiểu khí, thỉnh thoảng phát nhiệt, nhiệt từ ngực lưng dâng lên đầu, mồ hôi ra, lòng bàn tay nóng, miệng khô đắng khát, nước tiểu vàng, dưới mắt sưng, trong bụng có tiếng sôi, thân nặng đi lại khó, kinh nguyệt không tới, phiền mà không ăn được, không nằm ngửa được, nằm ngửa thì ho. Bệnh ấy tên là phong thủy, bàn ở sách Thích pháp (một thiên nay đã thất truyền, theo Vương Băng).

释5. Giải nghĩa: "tà chi sở tấu, kỳ khí tất hư"

Đây là phần Hoàng Đế xin nghe giảng rõ, và Kỳ Bá mở đầu bằng câu trứ danh: "Tà chi sở tấu, kỳ khí tất hư; âm hư giả, dương tất tấu chi." Nơi nào tà khí tụ tới, nơi ấy chính khí tất đã hư; âm đã hư thì dương tà tất dồn vào.

Đan Ba Nguyên Giản (Tanba) nhấn mạnh rằng câu này không có nghĩa "tà tụ thì phải công tả", mà nghĩa là: chỗ nào khí hư thì tà tụ ở đó mà sinh bệnh. Các nhà sau chia ra ba lớp nghĩa: một là chính khí hư trước, tà nhân chỗ trống mà vào; hai là tà thịnh khiến chính hư, chính không thắng tà; ba là tà đã vào rồi lại làm chính khí hư thêm. Ba lớp ấy không mâu thuẫn, chúng mô tả ba chặng của cùng một quá trình. Chính vì lẽ này mà Kỳ Bá vừa nói "hư bất đương thích" ở trên: bệnh phong thủy tuy có tà thực (thủy khí, phong tà) nhưng gốc là thận hư, châm tả bừa là làm hư thêm cái đã hư.

Từ nguyên lý ấy, các chứng được giải từng mục: âm hư dương tấu nên thiểu khí, thỉnh thoảng phát nhiệt, mồ hôi ra; tiểu vàng là trong bụng dưới có nhiệt; không nằm ngửa được là vị bất hòa; nằm ngửa thì ho nặng là khí nghịch bức lên phế. Rồi một quan sát tinh tế đáng ghi nhớ: "Chư hữu thủy khí giả, vi thũng tiên kiến ư mục hạ dã" — phàm có thủy khí, chỗ hơi sưng xuất hiện trước tiên là dưới mắt.

Hoàng Đế lại hỏi vì sao. Kỳ Bá giải theo lý âm dương: thủy là âm, dưới mắt cũng là âm, bụng là nơi chí âm ở; nên có nước trong bụng thì tất sưng dưới mắt. Chân khí nghịch lên nên miệng đắng lưỡi khô, nằm không thể ngửa, ngửa thì ho ra nước trong. Lại nói: phàm bệnh thủy thì không nằm được, nằm thì kinh sợ, kinh sợ thì ho nặng. Bụng sôi là bệnh gốc ở vị; tà phạm tỳ thì phiền không ăn được; ăn không xuống là do vị quản bị nghẽn; thân nặng đi khó là vì mạch vị đi xuống chân — Trương Giới Tân bổ: vị chủ cơ nhục, mạch nó xuống chân, nay thủy khí đọng trong cơ nhục nên thân nặng khó đi.

释6. Bào mạch và chứng bế kinh

Đoạn cuối giải riêng chứng "nguyệt sự bất lai": ấy là bào mạch bế. "Bào mạch giả, thuộc tâm nhi lạc ư bào trung; kim khí thượng bách phế, tâm khí bất đắc hạ thông, cố nguyệt sự bất lai dã." Bào mạch thuộc về tâm mà lạc vào trong bào cung; nay khí nghịch bức lên phế, tâm khí không thông xuống được, nên kinh nguyệt không tới.

Đây là đoạn kinh văn sớm nhất và quan trọng nhất trong Nội Kinh về mối quan hệ tâm — bào cung, về sau thành cơ sở cho lý luận "tâm chủ huyết, huyết hải hạ thông" trong phụ khoa Đông y. Vương Băng ghi chú rằng văn phía trên có chỗ khuyết sót và sai lầm, cho thấy ngay từ đời Đường đoạn này đã không còn nguyên vẹn. Hoàng Đế nghe xong chỉ nói một chữ: "Thiện."

• 邪之所凑，其气必虚 · Tà chi sở tấu, kỳ khí tất hư · Nơi tà khí tụ tới, khí ở nơi ấy tất đã hư. · Mệnh đề gốc của bệnh nhân học Đông y: ngoại tà chỉ phát bệnh khi có chỗ trống bên trong để nương vào.

• 阴虚者，阳必凑之 · Âm hư giả, dương tất tấu chi · Âm đã hư thì dương tà tất dồn vào đó. · Vế sau làm rõ vế trước: hư không chung chung mà có phương vị âm dương cụ thể để định phép bổ tả.

• 病名阴阳交，交者死也 · Bệnh danh âm dương giao, giao giả tử dã · Bệnh ấy tên là âm dương giao; đã giao thì chết. · Một lời tiên lượng nghiêm khắc: dương nhiệt hãm phần âm, âm dịch thoát ra ngoài, là chứng vong âm vong dương.

• 人所以汗出者，皆生于谷，谷生于精 · Nhân sở dĩ hãn xuất giả, giai sinh ư cốc, cốc sinh ư tinh · Người ta sở dĩ ra mồ hôi, đều sinh từ cốc khí, cốc khí sinh ra tinh. · Mồ hôi không phải nước suông mà là tinh khí hóa ra, nên phát hãn quá tay là tổn tinh.

• 汗出而身热者，风也；汗出而烦满不解者，厥也 · Hãn xuất nhi thân nhiệt giả, phong dã; hãn xuất nhi phiền mãn bất giải giả, quyết dã · Mồ hôi ra mà thân vẫn nóng là phong; mồ hôi ra mà phiền mãn không giải là quyết. · Mẫu mực của lối biện chứng tách từng triệu chứng quy về từng cơ chế.

• 诸有水气者，微肿先见于目下也 · Chư hữu thủy khí giả, vi thũng tiên kiến ư mục hạ dã · Phàm người có thủy khí, chỗ hơi sưng hiện ra trước tiên ở dưới mắt. · Một quan sát lâm sàng cụ thể, đến nay vẫn còn giá trị nhận xét ban đầu.

• 胞脉者属心而络于胞中 · Bào mạch giả thuộc tâm nhi lạc ư bào trung · Bào mạch thuộc về tâm mà lạc vào trong bào cung. · Nền tảng lý luận nối tâm khí với kinh nguyệt, mở đường cho phụ khoa Đông y đời sau.

• 虚不当刺，不当刺而刺，后五日其气必至 · Hư bất đương thích, bất đương thích nhi thích, hậu ngũ nhật kỳ khí tất chí · Hư thì không nên châm; không nên châm mà cứ châm, năm ngày sau bệnh khí tất dồn tới. · Lời cảnh giới về cấm kỵ châm cứu: thủ thuật sai làm bệnh nặng thêm.

| Thuật ngữ | Chữ Hán | Giải nghĩa | |---|---|---| | Âm dương giao | 阴阳交 | Chứng nguy: dương nhiệt hãm vào phần âm, âm dịch theo mồ hôi thoát ra, tà thắng chính bại, tiên lượng tử | | Phong quyết | 风厥 | Thái dương trúng phong, thiếu âm khí nghịch lên; biểu hiện hãn xuất thân nhiệt kèm phiền mãn không giải | | Lao phong | 劳风 | Lao lực hư tổn rồi cảm phong, bệnh vị ở "dưới phế", cổ gáy cứng, mắt mờ, khạc đàm như mủ | | Thận phong | 肾风 | Thận hư cảm phong, mặt và mu chân phù, nói năng trở ngại | | Phong thủy | 风水 | Phong tà hợp thủy khí, phù từ trên xuống, tiểu vàng, bụng sôi, thân nặng, không nằm ngửa được | | Cự dương | 巨阳 | Tức kinh thái dương, chủ khí toàn thân, thường nhận ngoại tà trước nhất | | Tà tấu | 邪凑 | Tà khí tụ tập, dồn vào chỗ chính khí hư trống | | Tinh thắng | 精胜 | Tinh khí thắng tà; biểu hiện là hãn xuất rồi nhiệt lui và ăn được | | Thất chí | 失志 | Chí (do thận tàng, nương ở tinh) mất chỗ nương; biểu hiện cuồng ngôn, là chứng nguy | | Bào mạch | 胞脉 | Mạch thuộc tâm mà lạc vào bào cung, chi phối kinh nguyệt | | Thủy khí | 水气 | Thủy dịch đình đọng thành tà, gây phù thũng, bụng sôi, ho khi nằm | | Phủ ngưỡng | 俯仰 | Cúi ngửa; ở đây tả tình trạng thở gấp phải gập người, không nằm yên được |

Vương Băng chú thiên này theo hướng liên kết kinh mạch tạng phủ. Ông giảng "giao" là "hợp", khí âm dương không tách rời; giảng "tinh vô sở bí" là tinh không có gì thúc đẩy nó hóa thành mồ hôi; giảng "thất chí" bằng lý "chí cư ư tinh" — chí nương ở tinh, nay tinh đã kiệt thì chí không còn chỗ trú nên phát cuồng ngôn. Với lao phong, ông quy về thận lao sinh phong, theo đường mạch thận xuyên can cách mà vào phế. Đáng chú ý, ở đoạn cuối về bào mạch, chính Vương Băng ghi rõ "văn ở trên có chỗ thiếu sót và sai lầm", cho thấy thái độ thận trọng của một người hiệu chú nghiêm túc.

Trương Giới Tân trong Loại Kinh thiên về giải minh nghĩa lý điều trị. Về phong quyết, ông nói dương tà thịnh thì âm tất hư, nên phải tả nhiệt thái dương mà bổ khí thiếu âm, lại dẫn Linh Khu thiên 17 để chứng cho phép "ẩm chi phục thang" — hư thì uống thuốc mà bổ. Về "thân trọng nan dĩ hành", ông giải bằng lẽ "vị chủ cơ nhục, kỳ mạch tại túc", thủy khí lưu ở cơ nhục nên thân nặng. Ông cũng chủ trương chữ "Nhiệt luận" được dẫn trong thiên chính là thiên "Nhiệt bệnh" của Linh Khu, khác với Vương Băng vốn cho là một sách cổ đã mất.

Mã Thời, Ngô Côn, Cao Sĩ Tông và Trương Chí Thông chia rẽ rõ nhất ở đoạn lao phong. Mã Thời định nghĩa phong quyết gọn và được đời sau theo nhiều nhất. Ngô Côn định vị "phế hạ" ở đốt sống thứ tư đến thứ sáu — một lối đọc rất cụ thể theo du huyệt. Cao Sĩ Tông lại cho "phế hạ" là tâm, và giảng "lao" là phiền lao hại tâm. Trương Chí Thông thì đưa ra cách hiểu riêng về "cự dương dẫn tinh": bàng quang là phủ chứa tân dịch, thái dương khí thịnh mới đủ sức dẫn tà thủy theo tiểu tiện mà ra, nên người trẻ ba ngày, trung niên tinh khí đã kém thì năm ngày, người già tinh khí suy thì bảy ngày. Đan Ba Nguyên Giản góp hai nhận xét văn tự học tinh tường: chữ "đàm" (痰) thời cổ chưa có, nên "thóa xuất nhược thế" chính là khạc đàm; và "thang" thời xưa chỉ chung thuốc sắc.

Về mặt văn bản học, các khảo chứng mà Unschuld tập hợp cho thấy đoạn lao phong là chỗ khả nghi nhất toàn thiên. Trương Kỳ nói câu ấy "không thể giải, e đã sai lạc"; Diêu Chỉ Am cho hai mươi mốt chữ là vô nghĩa. Thái Tố chép khác bản thông hành ở vài chữ, Giáp Ất Kinh lại thiếu bốn chữ dẫn sách. Du Sưởng ngờ "cường thượng" vốn là "cường hạng" (cứng gáy) mới thông. Người đọc hôm nay nên biết những điểm ấy để không cố ép một nghĩa duy nhất lên chỗ văn bản vốn đã khuyết.

• Đừng coi ra mồ hôi là dấu hiệu khỏi bệnh. Thiên này dạy tiêu chuẩn kép: mồ hôi ra mà nhiệt lui và ăn được, mạch dịu lại, mới là tà lui chính thắng. Nếu mồ hôi đầm đìa mà người vẫn nóng, vẫn mệt, không ăn được, đó là dấu chính khí đang hao chứ không phải bệnh đang lui — phải tìm thầy thuốc ngay.

• Thận trọng với việc tự xông, tự làm ra mồ hôi nhiều lần. "Hãn sinh ư cốc, cốc sinh ư tinh" nhắc rằng mồ hôi lấy ra từ vốn liếng tân dịch tinh khí; người vốn hư nhược, người cao tuổi, người mới ốm dậy càng không nên phát hãn bừa.

• Hiểu "tà chi sở tấu, kỳ khí tất hư" theo nghĩa dưỡng sinh. Cùng một mùa dịch, cùng một cơn gió lạnh, người bệnh người không, phần lớn do cái thế bên trong. Giữ giấc ngủ, ăn uống đúng bữa, không lao lực quá độ — ấy là bịt các chỗ trống để tà không có nơi mà tụ.

• Chú ý dấu phù nhẹ dưới mắt. Kinh văn ghi nhận đây là chỗ hiện sớm nhất của thủy khí. Nếu quanh mắt hơi nặng sưng buổi sáng, kèm nước tiểu ít và sẫm, người nặng nề khó đi, nằm xuống thì ho hoặc tức, cần đi khám sớm chứ không tự dùng thuốc lợi tiểu.

• Lao phong là bài học về nghỉ ngơi. Lao lực đến kiệt rồi mới cảm gió là kiểu bệnh dai và nặng. Sau những đợt làm việc nặng, ra mồ hôi nhiều, nên thay áo, tránh gió lùa và quạt thẳng, nghỉ đủ trước khi tiếp tục.

• Kinh nguyệt không đều có thể là biểu hiện của toàn thân, không chỉ của tử cung. Ý "bào mạch thuộc tâm" nhắc người phụ nữ chú ý giấc ngủ, tâm trạng, tình trạng phù và tiêu hóa, chứ không xem chu kỳ như một việc biệt lập.

• Thiên 31 — Nhiệt luận (热论): dựng khung truyền kinh sáu ngày và hai phép hãn, tiết; thiên 33 bổ phần tiên lượng và các chứng khó, đặc biệt là trường hợp hãn xuất mà bệnh không giải.
• Thiên 32 — Thích nhiệt (刺热): bàn phép châm nhiệt bệnh theo tạng và các dấu sắc mặt; đọc cùng thiên 33 sẽ thấy rõ giới hạn "hư bất đương thích".
• Thiên 3 — Sinh khí thông thiên luận (生气通天论) và thiên 5 — Âm dương ứng tượng đại luận (阴阳应象大论): cung cấp nền lý âm dương thắng phục để hiểu "âm dương giao"; riêng câu "dương thắng tắc thân nhiệt, tấu lý bế, suyễn thô vi chi phủ ngưỡng" ở thiên 5 giúp đọc chữ "phủ ngưỡng" trong thiên này.
• Thiên 61 — Thủy nhiệt huyệt luận (水热穴论): chuyên bàn thủy bệnh và huyệt trị, là phần khai triển trực tiếp cho đoạn phong thủy ở đây.
• Thiên 33 với Linh Khu thiên 23 — Nhiệt bệnh (热病): chính là văn bản mà Trương Giới Tân cho rằng được dẫn trong câu "Nhiệt luận viết"; đối chiếu hai thiên sẽ thấy hệ thống tiên lượng tử chứng trong nhiệt bệnh của Nội Kinh.