Thiên thứ bốn mươi của Tố Vấn mang tên "Phúc trung luận" (腹中论) — bàn về những chứng bệnh phát sinh trong khoang bụng. Đây là một thiên vấn đáp giữa Hoàng Đế và Kỳ Bá, kết cấu rời rạc theo lối "hỏi từng chứng", gồm tám đoạn ngắn: cổ trướng, huyết khô, phục lương (hai đoạn, hai nghĩa khác nhau), nhiệt trung và tiêu trung, quyết nghịch, phép biết người có thai, và cuối cùng là chứng nhiệt bệnh kèm đau. Chỗ liên kết giữa các đoạn không phải một hệ thống lý luận chặt chẽ, mà là một điểm chung về vị trí: bụng — nơi chứa tạng phủ, nơi khí huyết tụ hội, nơi thức ăn được thu nạp và chuyển hóa.

Giá trị đặc biệt của thiên này nằm ở chỗ nó là một trong số rất ít thiên trong Tố Vấn chép rõ phương thuốc cụ thể. Toàn bộ Tố Vấn chỉ có mươi bài thuốc, mà thiên này chiếm hai: "kê thỉ lễ" (rượu phân gà) trị cổ trướng, và bài "tứ ô tặc cốt nhất lư như hoàn" trị huyết khô — bài thuốc phụ khoa cổ nhất còn ghi trong y thư Trung Hoa, được hậu thế tôn là tổ phương của phép điều kinh bổ huyết. Vì lẽ đó, thiên này thường được các nhà nghiên cứu dẫn ra để chứng minh rằng thời kỳ Nội Kinh thành thư, phép châm và phép thuốc vốn song hành, chỉ là bộ Tố Vấn thiên trọng về châm cứu và lý luận mà thôi.

Trong cụm thiên bàn về bệnh chứng (Thiên 31–48), "Phúc trung luận" giữ vị trí của một tập án lâm sàng: mỗi đoạn là một bệnh danh, một nguyên nhân, một tiên lượng, đôi khi kèm một cách trị và một lời cấm kỵ. Điều đáng lưu ý là số lần Kỳ Bá nói "không thể trị", "chớ động", "phải đợi" nhiều hơn số lần ông kê phương — cho thấy tinh thần thận trọng, coi việc biết cái không nên làm là phần cốt yếu của y đạo.

释1. Cổ trướng: sáng ăn được, tối không ăn nổi

Hoàng Đế hỏi: có người mắc chứng "tâm phúc mãn" (心腹满) — vùng dưới tim trên bụng đầy trướng, đến mức "旦食则不能暮食" (đán thực tắc bất năng mộ thực) — sáng ăn rồi thì tối không ăn được nữa. Kỳ Bá đáp: bệnh ấy tên là cổ trướng (鼓胀), nghĩa là bụng trướng căng như cái trống.

Hai chữ "cổ trướng" được Vương Băng giảng: hình thể trướng lên như trống nên gọi vậy. Trương Kỳ nói rõ hơn cái thần của chữ: "ngoài thì rắn, trong thì rỗng, hình dạng giống cái trống." Bản Thái Tố chép là "谷胀" (cốc trướng) — trướng do đồ ăn — một dị văn đáng ghi nhận, vì nó hợp với nguyên nhân mà đoạn sau nêu ra. Về câu "sáng ăn tối không ăn", Mã Thời hiểu là do bụng trướng nên không nạp thêm được bữa nữa; Ngô Côn lại hiểu là bệnh sáng nhẹ chiều nặng. Cả hai cách hiểu đều thông, và trên lâm sàng cũng đều gặp.

Phép trị: "治之以鸡矢醴，一剂知，二剂已" — dùng rượu ủ phân gà, một tễ thì thấy hiệu, hai tễ thì khỏi. Trương Giới Tân giải thích tính vị: phân gà có thể tiêu tích, giáng khí, thông lợi đại tiểu tiện, nên là thuốc công tà thực. Riêng chữ "知" (tri), Vương Băng và Trương Giới Tân đều hiểu là "biết được công hiệu"; nhưng Tiền Siêu Trần dẫn Quảng Nhã và Phương ngôn chứng minh "tri" ở phương ngôn Nam Sở đồng nghĩa với "dĩ" (已) — đều là khỏi bệnh. Nếu theo cách sau thì câu này thành "một tễ khỏi, hai tễ khỏi", nghe có phần trùng lặp, nên thiết nghĩ cách hiểu cũ vẫn ổn thỏa hơn: một tễ thấy chuyển, hai tễ dứt bệnh.

Hoàng Đế hỏi tiếp: vì sao có khi bệnh lại tái phát? Kỳ Bá đáp: do "ẩm thực bất tiết" — ăn uống không chừng mực. Dù bệnh đã dứt tạm thời, tà khí vẫn còn tụ trong bụng, nên gặp dịp là phát lại. Vương Băng chỉ rõ: ăn uống vô độ thì thương vị, mạch vị đi xuống trong bụng, cho nên bệnh khí tích ở bụng. Đây là một nguyên tắc còn nguyên giá trị: thuốc chỉ dứt được cơn, không dứt được nếp sống.

释2. Huyết khô: bệnh của người trẻ hao huyết

Hoàng Đế mô tả một chứng phức tạp: ngực sườn đầy tức chống lên, ăn uống trở ngại; khi bệnh sắp phát thì trước hết ngửi thấy mùi tanh hôi, rồi ra nước trong; mới đầu thì thổ ra huyết, tứ chi lạnh, mắt hoa váng, thường đại tiểu tiện ra huyết. Kỳ Bá đặt tên: huyết khô (血枯).

Nguyên nhân: "得之年少时有所大脱血，若醉入房中，气竭肝伤" — mắc phải từ thời trẻ do mất huyết nhiều, hoặc say rượu mà nhập phòng, khiến khí kiệt, can bị thương. Hệ quả: "nguyệt sự suy thiểu bất lai" — kinh nguyệt ít dần rồi tắt hẳn. Vương Băng giảng rất thẳng thắn: say thì mạch thịnh huyết, trong sinh nhiệt, lúc ấy nhập phòng thì tủy dịch chảy xuống, thận khí kiệt; can tàng huyết, mất huyết thì thương can. Ở nam thì tinh dịch suy, ở nữ thì kinh nguyệt tắt.

Về các chứng trạng, Trương Giới Tân giảng hay nhất: phế chủ khí, mùi của nó là tanh; can chủ huyết, mùi của nó là hôi. Phế khí không bình được can thì can phế đều nghịch lên, trọc khí chẳng giáng, thanh khí chẳng thăng, nên ngửi thấy tanh hôi và nhổ ra nước trong. Đan Ba Nguyên Giản (Tanba) xét theo mạch văn phía trên mà công nhận lời họ Trương là đúng. Dương Thượng Thiện thì liệt kê tám dạng biểu hiện của huyết khô, coi kinh nguyệt ít hoặc tắt là kết quả sau cùng của chứng ấy.

释3. Bài "Tứ ô tặc cốt nhất lư như hoàn"

Phép trị huyết khô được chép cụ thể: lấy ô tặc cốt (mai mực) bốn phần, lư như (茹, tức thiến thảo — rễ cây thiến) một phần, hai vị hợp lại, dùng trứng chim sẻ làm hoàn, to bằng hạt đậu nhỏ; uống năm hoàn trước bữa ăn, chiêu bằng nước bào ngư; công dụng "lợi trường trung cập thương can" — thông lợi trong ruột và đến được chỗ can bị thương.

Trương Giới Tân dẫn: lư như tức thiến thảo, cầm máu, chữa băng lậu, lại ích tinh khí, hoạt huyết, thông kinh mạch; trứng sẻ bổ ích tinh huyết. Vương Băng dẫn Bản thảo kinh cổ: ô tặc cốt vị mặn tính bình hàn, chủ trị chứng huyết bế ở phụ nữ; thiến thảo vị cay, tán ác huyết; trứng sẻ vị ngọt tính ấm, làm mạnh phần âm; nước bào ngư chủ trị ứ huyết, huyết bế ở tứ chi không tan. Như vậy cấu trúc bài thuốc rất rõ: một mặt cầm và thu, một mặt hành và tán, cộng thêm bổ tinh huyết — tức vừa bổ hư vừa khứ ứ, đúng cơ chế "huyết khô kiêm ác huyết lưu trệ". Chữ "hậu phạn" (后饭) Vương Băng giải: thuốc trước cơm sau, nên gọi là "ăn sau". Bản Thái Tố chép "lợi hiếp trung" (thông lợi vùng sườn) thay cho "lợi trường trung", một dị văn nhỏ.

Bài này về sau được coi là khởi nguyên của phép trị bế kinh do huyết hư kiêm ứ; y án đời sau còn dùng ô tặc cốt phối thiến thảo trị băng lậu, tức là kế thừa trực tiếp.

释4. Phục lương thứ nhất: ung mủ ngoài trường vị

Hoàng Đế hỏi: bụng dưới thấy đầy thịnh, trên dưới trái phải đều sờ thấy có "căn" (gốc, tức khối rắn), là bệnh gì, trị được không? Kỳ Bá đáp: tên là phục lương (伏梁) — nghĩa đen là "cái xà nhà nằm ẩn", ví với khối rắn dài nằm sâu trong bụng.

Nguyên do: trong ấy chứa nhiều mủ và huyết, nằm ngoài trường vị. Kỳ Bá cảnh cáo: "此不可治，治之每切按之致死" — chứng này không thể trị (theo phép công phạt), hễ trị mà cứ ấn mạnh vào là đưa người bệnh tới chỗ chết. Trương Chí Thông giảng: "bất khả trị" ở đây là không thể dùng phép án ma xoa bóp; kẻ nào muốn tán nhanh mà ấn xoa thì gây đau đến chết người — vì tà đã thành hình thì không dễ tán.

Kinh văn giảng thêm cơ chế: khối ấy nếu xuống thì theo đường âm mà tất phải đi ra mủ máu; nếu lên thì bức bách vị quản mà sinh cách (ung nhọt trong vị quản hai bên). Đây là bệnh lâu ngày, khó chữa. Rồi nêu tiên lượng theo vị trí: "居脐上为逆，居脐下为从" — nằm trên rốn là nghịch, nằm dưới rốn là thuận. Vương Băng lý giải: ở trên rốn thì dần dần tổn hại đến tạng tâm nên là nghịch; ở dưới rốn thì xa tâm, còn có thể dần dần công trị nên là thuận. Cuối cùng dặn: "勿动亟夺" — chớ khua động mạnh, mà phải trừ dần từng ít một. Câu "论在刺法中" (luận tại thích pháp trung) ở cuối đoạn được các nhà khảo chứng cho là lời chú của người sau lẫn vào chính văn.

Lâm Ức và các nhà hiệu chính đời Tống đã lưu ý: "phục lương" ở đây khác hẳn "phục lương" là tích của tâm trong Nan Kinh (nan 56); cùng tên mà thực chất không giống. Ngô Côn nói rõ: chỗ kia là âm khí ở tạng, chỗ này là mủ máu tụ, thuộc dương độc.

释5. Phục lương thứ hai: phong căn, khí tràn vào đại trường

Đoạn kế lại hỏi về một chứng khác: thân thể, đùi, vế, ống chân đều sưng thũng, quanh rốn đau. Kỳ Bá vẫn đáp là phục lương, nhưng thêm bốn chữ "此风根也" — đây là gốc ở phong. Cơ chế: khí tràn vào đại trường mà bám vào hoang (肓); "肓之原在脐下" — nguyên của hoang ở dưới rốn, nên quanh rốn đau. Lời dặn vẫn là: không thể khua động, động thì sinh chứng tiểu tiện sáp trệ.

Đoạn này có vấn đề văn bản rõ rệt. Vương Băng nhận xét hai mươi sáu chữ ở đây vốn bị chép lẫn sang Thiên 47 "Kỳ bệnh luận"; các nhà sau lại ngờ chính Vương Băng đã chuyển chúng về đây. Vương Cơ ngờ bốn chữ "thử phong căn dã" là do người sau thêm. Dẫu sao, ý nghĩa y lý vẫn đứng được: Ngô Côn giảng rốn là cái then chốt của thân người, then chốt có bệnh thì không xoay chuyển được khí âm dương, nên toàn thân và chi dưới đều thũng. Cao Sĩ Thức phân biệt: phục lương này ở phần khí, không đồng với phục lương chứa mủ máu ở phần huyết trên kia. Một chứng hai nghĩa — người đọc cần tách bạch, chớ lẫn.

释6. Nhiệt trung, tiêu trung và mối nguy của phương thảo, thạch dược

Hoàng Đế nói: thầy thường dạy rằng người mắc nhiệt trung và tiêu trung thì không nên ăn đồ cao lương, không nên dùng phương thảo (thuốc thơm) và thạch dược (thuốc khoáng thạch), vì "石药发瘨，芳草发狂" — thạch dược phát chứng điên, phương thảo phát chứng cuồng. Nhưng nhiệt trung tiêu trung phần nhiều xảy ra ở hạng phú quý; cấm họ cao lương thì trái ý họ, cấm phương thảo thạch dược thì bệnh không khỏi — vậy phải làm sao?

Kỳ Bá đáp: khí của phương thảo thì "mỹ" (thơm ngon, sắc bén), khí của thạch dược thì "hãn" (mãnh liệt); hai thứ đều cấp tật kiên kính, cho nên "phi hoãn tâm hòa nhân bất khả phục thử nhị giả" — người không hòa hoãn, tâm không thư thái thì chớ dùng hai thứ ấy. Vì sao? Vì nhiệt khí vốn đã mãnh, khí thuốc lại mãnh, hai bên gặp nhau thì e thương tỳ ở trong. Rồi thêm một câu rất đáng suy ngẫm: "脾者土也，而恶木" — tỳ thuộc thổ mà ghét mộc; kẻ uống thứ thuốc ấy, đợi đến ngày giáp, ất (thuộc mộc) hãy bàn lại.

Vương Băng giảng: nhiệt trung tiêu trung là do tỳ khí tràn lên, vốn sinh từ đồ ngọt béo, nên phải cấm cao lương; người quyền quý kiêu túng, cấm thì trái ý, chiều thì thêm bệnh — một mô tả sắc sảo về cái khó của thầy thuốc trước bệnh nhân giàu sang. Về câu "đến ngày giáp ất bàn lại", Giáp Ất Kinh chép khác thành "bệnh sẽ nặng thêm nhiều"; Ngô Côn, Trương Giới Tân theo bản ấy mà hiểu là ngày giáp ất bệnh sẽ nặng (mộc khắc thổ). Vương Băng, Cao Sĩ Thức, Mã Thời, Trương Chí Thông thì hiểu là đến kỳ ấy hãy xét lại tình hình tăng giảm. Trình Sĩ Đức nhận xét hai cách đều có lý. Riêng chữ "瘨", có nhà dẫn Giáp Ất Kinh chép là "疽" (ung nhọt) — và lưu ý rằng thư tịch cổ không thiếu ghi chép về thạch dược gây ung nhọt, trong khi gây bệnh tâm thần thì hiếm. Đặt trong bối cảnh phong trào phục thạch (uống thuốc khoáng) thời Hán – Ngụy, lời cảnh cáo này có sức nặng lịch sử rõ rệt.

释7. Quyết nghịch: chớ vội cứu, chớ vội châm

Hoàng Đế hỏi về chứng ngực sườn sưng, cổ đau, ngực đầy, bụng trướng. Kỳ Bá đáp: tên là quyết nghịch (厥逆) — khí đi ngược mà sinh ra. Trương Giới Tân giảng: âm theo dương, cái ở dưới trái đường mà xông lên trên, nên gọi là quyết nghịch.

Phép trị thì đặc biệt: "灸之则喑，石之则狂" — cứu thì hóa câm, châm đá thì hóa cuồng; phải đợi khí của người bệnh hòa hợp lại rồi mới trị được. Vì sao? Vì dương khí đã dồn lên trên, phần trên có dư; cứu là lấy lửa thêm lửa, dương cực thì lấn vào âm, âm không chống nổi nên mất tiếng; châm đá là tả, dương khí theo lỗ châm mà thoát, trên dưới đều hư, thần mất chỗ giữ nên phát cuồng. Mã Thời nói: phải đợi dương từ trên giáng xuống, âm từ dưới thăng lên, âm dương đã hợp rồi thì cứu hay châm đều đạt.

Đoạn này là một lời răn kinh điển về thời cơ trị liệu: không phải cứ có bệnh là ra tay, mà phải chọn đúng lúc khí cơ cho phép.

释8. Chẩn thai và chứng nhiệt bệnh kèm đau

Hai đoạn cuối ngắn gọn. Hỏi: làm sao biết người có thai sắp sinh (hoặc: có thai mà vẫn sống)? Đáp: "身有病而无邪脉也" — thân có bệnh mà mạch không thấy tà. Vương Băng giải: "bệnh" đây là kinh nguyệt bế; kinh bế mà mạch lại bình thường thì đó là dấu hiệu có thai. Trương Giới Tân: thân thể có chỗ bất an mà sáu bộ mạch điều hòa trơn nhuận, ắt là thai khí. Đây là một nguyên tắc chẩn đoán vẫn còn dùng: xét sự bất tương xứng giữa chứng và mạch.

Đoạn chót: bệnh nhiệt mà có chỗ đau là vì sao? Đáp: bệnh nhiệt thì hiện ở dương mạch, xét động của tam dương ở nhân nghênh — "một thịnh ở thiếu dương, hai thịnh ở thái dương, ba thịnh ở dương minh" rồi nhập vào âm. Từ dương vào âm nên bệnh vừa ở đầu vừa ở bụng, thành ra bụng trướng mà đầu đau. Đây là trích lược từ phép so mạch nhân nghênh – thốn khẩu ở cuối Thiên 9. Giáp Ất Kinh không có ba chữ "nhập vu âm"; Ngô Côn thêm chữ "vị" (chưa) thành "chưa nhập vào âm"; bản Thái Tố chép "phúc thống" thay "sân trướng". Mori cho rằng dị văn này hợp lý hơn: đầu đau là dương chứng ở ngoài, bụng đau là âm hàn ở trong.

• 心腹满，旦食则不能暮食 · Tâm phúc mãn, đán thực tắc bất năng mộ thực · Vùng tim bụng đầy trướng, sáng ăn được thì tối không ăn nổi. — Một câu mô tả gọn mà chuẩn xác về cổ trướng: bệnh ở sự vận chuyển chứ không ở sự thèm ăn.
• 一剂知，二剂已 · Nhất tễ tri, nhị tễ dĩ · Một tễ thấy chuyển, hai tễ thì dứt. — Thành ngữ y học ngàn đời, nói lên tiêu chuẩn của phương thuốc đúng bệnh: phải thấy hiệu sớm.
• 得之年少时有所大脱血，若醉入房中，气竭肝伤 · Đắc chi niên thiếu thời hữu sở đại thoát huyết, nhược túy nhập phòng trung, khí kiệt can thương · Mắc từ lúc trẻ do mất huyết nhiều, hoặc say rượu mà nhập phòng, khiến khí kiệt can thương. — Bệnh hôm nay thường là nợ của mấy mươi năm trước.
• 居脐上为逆，居脐下为从 · Cư tề thượng vi nghịch, cư tề hạ vi tòng · Khối ở trên rốn là nghịch, ở dưới rốn là thuận. — Định tiên lượng theo vị trí so với tâm phế: càng gần tạng quý càng hiểm.
• 脾者土也，而恶木 · Tỳ giả thổ dã, nhi ố mộc · Tỳ thuộc thổ, mà ghét mộc. — Dùng ngũ hành để lượng định thời điểm bệnh chuyển nặng.
• 非缓心和人，不可以服此二者 · Phi hoãn tâm hòa nhân, bất khả dĩ phục thử nhị giả · Người không thư tâm hòa tính thì chớ dùng hai thứ thuốc ấy. — Thuốc mạnh chỉ hợp với người khí chất điềm hòa; tính người cũng là một chỉ định.
• 灸之则喑，石之则狂，须其气并，乃可治也 · Cứu chi tắc ám, thạch chi tắc cuồng, tu kỳ khí tịnh, nãi khả trị dã · Cứu thì câm, châm thì cuồng; phải đợi khí hòa hợp mới trị được. — Lời răn về thời cơ và về cái hại của việc ra tay hấp tấp.
• 身有病而无邪脉也 · Thân hữu bệnh nhi vô tà mạch dã · Thân có bệnh mà mạch không có tà. — Nguyên tắc biện thai, đồng thời là nguyên tắc đối chiếu chứng với mạch.

| Thuật ngữ | Chữ Hán | Giải nghĩa | |---|---|---| | Cổ trướng | 鼓胀 | Bụng trướng căng như trống, ngoài rắn trong rỗng, ăn vào không tiêu; bản Thái Tố chép "cốc trướng" | | Kê thỉ lễ | 鸡矢醴 | Rượu ủ từ phân gà, tiêu tích giáng khí, thông lợi nhị tiện | | Huyết khô | 血枯 | Huyết hao kiệt, kinh nguyệt ít dần rồi tắt, kèm thổ huyết, chi lạnh, mắt hoa | | Ô tặc cốt | 乌鲗骨 | Mai mực, vị mặn tính bình hàn, chủ trị huyết bế, băng lậu | | Lư như | 藘茹 | Tức thiến thảo (rễ cây thiến), cầm huyết mà lại hoạt huyết, thông kinh mạch | | Hậu phạn | 后饭 | Uống thuốc trước, ăn cơm sau | | Phục lương | 伏梁 | Khối tích nằm ẩn trong bụng như xà nhà; thiên này có hai nghĩa: ung mủ ngoài trường vị, và khí trệ ở hoang | | Hoang | 肓 | Khoảng trống không có thịt trong khoang bụng, ngoài trường vị; "nguyên của hoang" ở dưới rốn | | Nhiệt trung | 热中 | Uống nhiều mà tiểu nhiều, nội nhiệt | | Tiêu trung | 消中 | Ăn nhiều mà tiểu nhiều, thuộc phạm trù chứng tiêu khát | | Phương thảo – thạch dược | 芳草・石药 | Thuốc thơm khí sắc và thuốc khoáng thạch khí mãnh, đều cấm dùng bừa | | Quyết nghịch | 厥逆 | Khí đi ngược lên trên, dương dồn ở thượng bộ, dưới hư |

Vương Băng là người đặt nền cho cách đọc thiên này. Ông giải từng bệnh danh theo hình tượng ("hình trướng như trống nên gọi cổ trướng"; "trên dưới có chỗ rắn như xà ẩn nên gọi phục lương"), và đặc biệt là người dẫn Bản thảo kinh cổ để chú giải bốn vị trong bài trị huyết khô — nhờ đó ta còn biết được cách hiểu dược tính thời Đường. Ông cũng là người đầu tiên nêu vấn đề văn bản của hai mươi sáu chữ "phục lương phong căn", cho rằng chúng vốn thuộc thiên này mà bị lẫn sang Thiên 47. Các nhà sau lại ngờ chính ông đã dịch chuyển; chuyện ấy đến nay chưa ngã ngũ, nhưng nó nhắc ta rằng Tố Vấn truyền bản qua tay nhiều người hiệu đính, có chỗ chồng lấn không tránh khỏi.

Lâm Ức cùng nhóm hiệu chính đời Tống có một đóng góp quan trọng: chỉ ra rằng "phục lương" trong thiên này khác hẳn "phục lương" là tích của tâm trong Nan Kinh — "cùng tên mà thực khác, không giống nhau". Ngô Côn tiếp nối, phân định rõ chỗ kia là âm khí tại tạng, chỗ này là mủ máu tụ thuộc dương độc. Cao Sĩ Thức lại phân biệt hai đoạn phục lương ngay trong thiên: một ở phần huyết, một ở phần khí. Ba lớp phân biệt ấy là bài học mẫu mực về việc không lấy bệnh danh làm bệnh thực.

Trương Giới Tân trong Loại Kinh mạnh về giảng cơ chế. Lời ông về mùi tanh hôi của huyết khô — phế chủ khí mùi tanh, can chủ huyết mùi hôi, hai tạng cùng nghịch lên nên trọc chẳng giáng thanh chẳng thăng — được Đan Ba Nguyên Giản, nhà khảo chứng người Nhật, xét theo mạch văn mà công nhận là đúng. Ông cũng giảng chỗ cứu thì câm rất thấu: dương đã hữu dư ở trên mà còn cứu, ấy là lấy lửa giúp lửa, dương cực chiếm chỗ của âm, âm không chống nổi nên mất tiếng. Trương Chí Thông thì nhấn vào chữ "bất khả trị" của phục lương: không phải bó tay, mà là không được dùng phép án ma công phạt.

Về mặt văn bản học, các khảo chứng hiện đại mà Unschuld tập hợp nêu mấy điểm đáng ghi: câu "luận tại thích pháp trung" ở cuối đoạn phục lương nhiều phần là chú văn lẫn vào chính văn; chữ "瘨" (điên) trong "thạch dược phát điên" có bản Giáp Ất Kinh chép là "疽" (ung), hợp với thực tế thư tịch cổ hơn; Giáp Ất Kinh không có ba chữ "nhập vu âm" ở đoạn cuối, và bản Thái Tố chép "phúc thống" thay "sân trướng" — Mori cho rằng đầu đau thuộc thái dương ở biểu, bụng đau thuộc thiếu âm hàn ở lý, như thế mạch lạc hơn. Những dị văn ấy không làm đổ vỡ y lý, nhưng nhắc rằng nhiều chỗ trong Nội Kinh cần đọc với thái độ tồn nghi.

• Ăn uống có tiết độ là thuốc giữ bệnh không tái phát. Lời Kỳ Bá "ẩm thực bất tiết, cố thời hữu bệnh" đáng khắc cho mọi người từng chữa khỏi chứng đầy trướng, khó tiêu: hết cơn không có nghĩa là hết gốc, nếp ăn cũ lập lại thì bệnh cũ trở về.
• Cảnh giác với việc uống rượu rồi sinh hoạt phòng dục. Kinh văn chỉ đích danh "túy nhập phòng" là một trong hai đường dẫn tới huyết khô. Đây không phải cấm kỵ đạo đức mà là nhận xét về hao tổn khí huyết, vẫn xác đáng.
• Chớ tự ý dùng thuốc mạnh, nhất là khoáng vật và thuốc thơm sắc. Bài học "thạch dược khí hãn, phương thảo khí mỹ, phi hoãn tâm hòa nhân bất khả phục" vẫn ứng nghiệm với trào lưu tự bổ, tự tráng dương, tự uống các chế phẩm quảng cáo mạnh.
• Không xoa bóp, ấn day mạnh lên khối u cục trong bụng. Lời răn "trị chi mỗi thiết án chi trí tử" và "vật động cức đoạt" là một cảnh báo nghiêm túc: khối bất thường trong bụng cần được thầy thuốc thăm khám, tuyệt đối không tự ấn bóp hay tìm cách "đánh tan".
• Người có điều kiện vật chất càng cần biết tiết chế. Nhận xét "nhiệt trung tiêu trung giai phú quý nhân dã" cho thấy từ xưa các chứng thuộc phạm trù tiêu khát đã gắn với đời sống thừa mứa — một quan sát dịch tễ sớm mà thời nay càng ứng nghiệm.
• Biết chờ đúng lúc. Tinh thần "tu kỳ khí tịnh nãi khả trị" nhắc cả người bệnh lẫn người chữa: có những lúc nghỉ ngơi, điều hòa, đợi khí cơ hồi phục còn hơn là ra tay can thiệp dồn dập.

• Thiên 9 – Lục tiết tạng tượng luận (六节藏象论): phép so mạch nhân nghênh một thịnh, hai thịnh, ba thịnh ở đoạn cuối thiên này là trích lược từ đó; muốn hiểu trọn phải đọc kèm.
• Thiên 47 – Kỳ bệnh luận (奇病论): có đoạn hai mươi sáu chữ về phục lương trùng với thiên này, là điểm nút của cuộc tranh luận văn bản học từ Vương Băng trở đi; thiên ấy cũng bàn tiêu khát ở người ăn ngọt béo, nối thẳng với đoạn nhiệt trung – tiêu trung.
• Thiên 35 – Ngược luận và Thiên 39 – Cử thống luận (举痛论): cùng cụm bệnh chứng, cho thấy lối biên soạn theo kiểu vấn đáp từng chứng một, có bệnh danh, nguyên nhân, tiên lượng.
• Thiên 33 – Bình nhiệt bệnh luận (评热病论): bàn về nhiệt bệnh và mối quan hệ tà – chính, bổ sung cho đoạn cuối "bệnh nhiệt giả dương mạch dã" của thiên này.
• Linh Khu, Thiên 1 – Cửu châm thập nhị nguyên (九针十二原): câu "hoang chi nguyên" được Ngô Côn dẫn để giải chữ "hoang" trong thiên này, giúp xác định vị trí dưới rốn.