Thiên này bàn về một hiện tượng rất thường gặp trên lâm sàng mà lại ít khi được nói thành lời: bệnh không đứng yên ở một tạng. Hàn khí hay nhiệt khí khi đã sinh ra ở một tạng phủ thì có thể "dời" (移 di) sang tạng phủ khác, và mỗi lần dời như thế lại hiện ra một chứng trạng khác hẳn nơi xuất phát. Hoàng Đế hỏi ngắn gọn: "Ngũ tạng lục phủ hàn nhiệt dời lẫn nhau thì thế nào?" — và Kỳ Bá đáp bằng một chuỗi mười sáu mệnh đề, mỗi mệnh đề là một đường truyền bệnh cùng tên chứng tương ứng. Cuối cùng là một câu tổng kết chỉ sáu chữ: "得之气厥也" — "đều do khí quyết mà thành", và đó chính là nhan đề của thiên.

Chữ "quyết" (厥) ở đây không chỉ nghĩa hẹp là bất tỉnh ngã lăn, mà mang nghĩa rộng hơn: khí đi ngược, khí nghịch loạn, không theo đường thuận mà tràn sang nơi khác. Trương Giới Tân giảng chữ "di" là "dời bệnh từ chỗ nó đang ở sang một chỗ khác". Như vậy toàn thiên là một bản đồ các lối đi ngang của tà khí: không theo thứ tự truyền kinh biểu lý như thiên Nhiệt luận, cũng không theo tuần tự ngày tháng như Ngược luận, mà theo quan hệ sinh khắc, quan hệ biểu lý và quan hệ vị trí giải phẫu giữa các tạng phủ.

Vị trí của thiên trong Tố Vấn nằm giữa cụm bệnh chứng (thiên 31 đến 48): sau Nhiệt luận, Thích nhiệt, Ngược luận, Khái luận, Cử thống luận, và trước Phúc trung luận, Phong luận, Tý luận, Nuy luận, Quyết luận. Nếu các thiên kia mỗi thiên đào sâu một chứng, thì Khí quyết luận đứng ở giữa như một thiên "nguyên lý liên hệ", nhắc rằng chứng trạng chỉ là ngọn, còn gốc là đường đi của hàn nhiệt trong nội bộ tạng phủ. Đây cũng là thiên có mật độ danh từ bệnh lạ vào bậc nhất Tố Vấn: phế tiêu, dũng thủy, cách trung, cách tiêu, nhu tê, khẩu mi, phục hà, thực diệc, tân át, tỵ uyên — nhiều tên đến Vương Băng thời Đường đã phải đoán nghĩa, và Unschuld ngờ rằng một số vốn là phiên âm từ ngôn ngữ phi Hán, nghĩa gốc đã thất truyền từ trước.

释1. Lời hỏi mở đầu: "hàn nhiệt tương di"

Hoàng Đế hỏi: "五脏六腑寒热相移者何?" — Ngũ tạng lục phủ hàn nhiệt dời lẫn nhau thì ra sao? Câu hỏi đặt ra một tiền đề quan trọng: tà khí trong cơ thể không phải là vật cố định ở một chỗ, mà là khí; đã là khí thì có tính lưu hành, và khi mất đường thuận thì tràn sang lân cận.

Toàn bộ phần đáp của Kỳ Bá được sắp theo hai khối lớn: trước nói về hàn di (năm đường), sau nói về nhiệt di (mười một đường). Trong mỗi khối lại đi từ tạng ra phủ, từ trong ra ngoài, từ trên xuống dưới, kết thúc ở đầu — đảm dời nhiệt lên não. Cách trình bày này rất đáng chú ý: nó gợi ý rằng người biên tập có ý đồ hệ thống, chứ không phải chép góp nhặt.

释2. Năm đường hàn dời: từ thận đến phế thận

Thận dời hàn sang tỳ thì sinh ung thũng (nhọt sưng) và thiểu khí. Ở đây có một vấn đề văn bản học đáng ghi. Bản thông hành (bản Vương Băng) chép "thận di hàn vu can" — thận dời hàn sang can; nhưng bản Toàn Nguyên Khởi, Thái Tố và Giáp Ất Kinh đều chép "tỳ". Lâm Ức và các bạn trong nhóm hiệu chính đời Tống đã chỉ rõ: Vương Băng chú giải dựa trên chữ "can" là dựa trên một bản sai. Xét kết cấu câu tiếp theo — "tỳ dời hàn sang can" — thì chữ "tỳ" mới đúng mạch. Trương Giới Tân giảng theo chữ "tỳ": tỳ chủ cơ nhục, bị hàn thì khí tụ lại mà cứng, cứng mà không tán thì thành sưng, thành nhọt; hàn thịnh thì dương hư ở dưới, dương hư thì không có gì hóa thành khí, nên "thiểu khí".

Tỳ dời hàn sang can thì sinh ung thũng và cân luyến (gân co rút). Vương Băng giảng gọn mà hay: tỳ chủ nhục, can chủ cân; nhục ấm thì gân chùng, nhục lạnh thì gân căng, nên gân co rút; nhục lạnh thì vệ khí tụ lại mà thành ung thũng.

Can dời hàn sang tâm thì phát cuồng và "cách trung". Trương Giới Tân giảng: can truyền cho cái mà nó sinh ra (mộc sinh hỏa); tâm chủ hỏa, tàng thần, nay chịu hàn tà nghịch từ can thì thần hôn loạn mà sinh cuồng. Chữ "cách trung" (鬲中) nghĩa đen là "trung tiêu bị ngăn"; Trương Kỳ giảng là khí của trung tiêu không lưu thông. Unschuld lưu ý rằng nghĩa đích thực của từ này đã mất trước thời Vương Băng.

Tâm dời hàn sang phế thì thành phế tiêu. Kinh văn tự chú: "肺消者饮一溲二，死不治" — phế tiêu là uống một phần mà đi tiểu hai phần, chết không chữa được. Đây là một trong những câu mô tả sớm nhất trong y thư Trung Hoa về chứng uống nhiều tiểu nhiều, thân thể hao mòn. Có hai lối giảng đối lập. Vương Băng cho rằng hàn theo hỏa của tâm mà nung chảy kim, kim chịu hỏa tà nên tiêu hao. Trương Giới Tân giảng ngược lại, và thuyết phục hơn về mặt khí hóa: tâm và phế đều là tạng dương; tâm dời hàn sang phế tức quân hỏa suy yếu, không ôn dưỡng được phế kim, phế khí không được ấm thì không vận hóa được tân dịch, nên uống vào bao nhiêu tiểu ra gấp bội. Phế lại là mẹ của thủy, thủy thoát nhiều thì phế khí bị kéo theo, nên gọi là "phế tiêu". Trương Kỳ thêm một tầng: phế tạng thụ hàn thì tỳ dương cũng tổn, nước uống vào vị không hóa thành tinh mà chảy thẳng xuống thủy phủ.

Phế dời hàn sang thận thì thành dũng thủy (涌水 — "nước trào lên"). Kinh văn tự chú: ấn vào bụng không thấy cứng, thủy khí trú ở đại trường, đi nhanh thì trong bụng kêu "trạc trạc" như nước đựng trong túi da — ấy là bệnh thủy. Mô tả này rất sống động và có giá trị chẩn đoán thật: nó phân biệt chứng thủy (ấn mềm, có tiếng óc ách) với chứng tích tụ hữu hình (ấn cứng). Vương Băng cắt nghĩa: đại trường là phủ của phế, phế thận đều thụ hàn thì nước trên không lên được, dưới không ra được, đành đọng ở đại trường.

释3. Nhiệt dời trong ngũ tạng: từ tỳ đến thận

Tỳ dời nhiệt sang can thì sinh kinh sợ và chảy máu mũi. Trương Giới Tân giảng: can chủ kinh, nhiệt tà bức bách thì hồn không yên; mạch can lên đỉnh đầu, mũi thông với não, can hỏa nghịch lên theo kinh mà bức huyết, nên máu ra đằng mũi.

Can dời nhiệt sang tâm thì chết. Câu này ngắn nhất thiên mà nặng nhất. Vương Băng: hai dương hợp lại, hỏa đốt mộc… (ý là mộc trợ hỏa), can nhiệt vào tâm thì tất chết. Trương Chí Thông giảng theo nguyên tắc quen thuộc của Nội Kinh: tâm là quân chủ, chủ quân hỏa, vốn "không thụ tà"; nay tà nhiệt chiếm cứ tâm, nên chết. Đây không phải lời tiên lượng máy móc mà là cách nói về mức độ nguy kịch khi nhiệt tà phạm tới chỗ tàng thần.

Tâm dời nhiệt sang phế, truyền lâu thành cách tiêu (鬲消): nung nóng vùng hoành cách, khát mà uống nhiều. Vương Băng mô tả có màng nghiêng giữa tâm và phế, dưới nối với cách, nhiệt từ tâm vào phế truyền hóa lâu ngày thì thành chứng này. Unschuld đối chiếu "cách tiêu" với "phế tiêu" ở trên, cho rằng có thể cùng chỉ một dạng bệnh hao mòn kèm khát uống — về sau đời Kim Nguyên gom vào hệ thống "tam tiêu" của chứng tiêu khát (thượng tiêu, trung tiêu, hạ tiêu).

Phế dời nhiệt sang thận, truyền thành nhu tê (柔痓, cũng chép 柔痉 nhu kính). Vương Băng hiểu chữ "nhu" là gân mềm không có sức, chữ "tê" là xương bại không theo ý muốn — tức gần với chứng nuy. Nhưng bản Toàn Nguyên Khởi và Thái Tố chép là 痉 "kính" — co giật, cứng gáy. Đan Ba Nguyên Giản dẫn Thương Hàn Luận: thái dương bệnh phát sốt không mồ hôi mà lại sợ lạnh gọi là "cương kính"; phát sốt có mồ hôi mà không sợ lạnh gọi là "nhu kính"; và dẫn Thành Vô Kỷ rằng chữ 痓 là chép nhầm của 痉. Đa số học giả cận đại theo thuyết này: phế thuộc thái âm, thận thuộc thiếu âm, phế truyền nhiệt xuống thận mà sinh chứng co giật thuộc âm, nên gọi là "nhu kính".

Thận dời nhiệt sang tỳ, truyền thành hư tổn và trường tích (trường phích — lỵ, đại tiện ra chất nhầy máu), chết không chữa được. Vương Băng giảng: tỳ thổ vốn chế thủy, nay thận ngược lại dời nhiệt sang tỳ, thổ không chế được thủy mà tự thụ bệnh; thận chủ hạ tiêu, vốn thuộc thủy mà hàn, nay lại dời nhiệt, tức tinh khí đã hao ở trong, không còn gì để giữ, nên đại tiện tháo xuống không cầm được.

释4. Nhiệt dời ở lục phủ và bào

Bào dời nhiệt sang bàng quang thì sinh long (tiểu tiện bí rít) và tiểu ra máu. Chữ "bào" (胞) được các nhà giảng khác nhau: Ngô Côn cho là "âm bào" — ở nam là chỗ chứa tinh, ở nữ là tử cung; Mã Thời cho là bào nằm trong bàng quang. Điểm chung: bào và bàng quang kề nhau, cùng liên lạc với thận, nên nhiệt dễ dời sang, làm nghẽn khí hóa của bàng quang mà sinh bí tiểu, tổn thương lạc huyết mà sinh tiểu máu.

Bàng quang dời nhiệt sang tiểu trường thì "cách trường bất tiện" — ruột bị ngăn, đại tiện không thông, trên thì sinh khẩu mi (口糜 — miệng lở loét). Vương Băng cắt nghĩa bằng đường kinh: mạch tiểu trường lạc tâm, theo yết hầu xuống cách, nên nhiệt uất ở dưới thì lở loét ở miệng. Đây là một ví dụ rất hay của tư duy "trên dưới tương ứng": chứng lở miệng dai dẳng có khi phải tìm gốc ở tâm — tiểu trường và ở đường tiểu, chứ không chỉ ở miệng.

Tiểu trường dời nhiệt sang đại trường thì thành phục hà (虙瘕, khối tích ẩn sâu) và "trầm" (沉). Vương Băng giảng: hai nhiệt bức nhau, huyết tràn mà kết thành khối ẩn; huyết sáp không thông thì kinh nguyệt cũng bế. Trương Chí Thông lại đọc chữ 沉 là 痔 (trĩ): tiểu trường chủ hỏa, đại trường chủ kim, hỏa nhiệt hun kim quá mức thì thành trĩ. Cao Sĩ Tông theo thuyết trĩ và thêm chữ để đọc thành "trĩ ẩn sâu".

Đại trường dời nhiệt sang vị thì "thiện thực nhi sấu" — ăn khỏe mà vẫn gầy — gọi là thực diệc (食亦). Vị dời nhiệt sang đảm cũng gọi là thực diệc. Dương Thượng Thiện giảng chữ "diệc" là "dịch" (易) — biến đổi: trong vị có nhiệt nên thức ăn vào bị tiêu hóa hết sạch, không sinh được cơ nhục, nên gầy. Trương Giới Tân lại đọc là "tuy ăn mà vẫn mắc bệnh". Đoạn này có tranh luận văn bản: Giáp Ất Kinh chép chữ "nhân" (人) thay chữ "hựu"; Lâm Ức chê chú của Vương Băng là không thông. Dù đọc cách nào, chứng trạng thì rõ: ăn nhiều, mau đói, người gầy yếu — tương ứng với cái mà đời sau gọi là "trung tiêu" trong chứng tiêu khát, hoặc chứng vị hỏa quá thịnh.

释5. Đảm dời nhiệt lên não: tân át và tỵ uyên

Đường cuối cùng, cũng là đoạn nổi tiếng nhất của thiên: "胆移热于脑，则辛頞鼻渊" — đảm dời nhiệt lên não thì sinh tân át (sống mũi cay buốt, đau tức) và tỵ uyên (mũi như vực sâu). Kinh văn tự chú: "鼻渊者，浊涕下不止也" — tỵ uyên là nước mũi đục chảy xuống không dứt; truyền tiếp thì sinh chảy máu mũi và mắt mờ.

Đây là thiên đặt nền cho cả một truyền thống điều trị viêm xoang mũi trong Đông y Việt Nam và Trung Hoa. "Tỵ uyên" cho đến nay vẫn là bệnh danh chính thức cho chứng mũi chảy nước đục kéo dài. Vương Băng giảng: dịch của não thấm xuống thành nước mũi đục, chảy không dứt như từ suối nguồn, nên gọi là "vực mũi". Điều đáng lưu ý là Nội Kinh quy gốc bệnh về đảm nhiệt, chứ không chỉ về phế — một hướng nhìn mà y gia đời sau khai thác thành các phép thanh đảm tả hỏa, sơ tiết thiếu dương cho chứng mũi mạn tính, bên cạnh phép tuyên phế thông khiếu quen thuộc.

释6. Câu kết: "đắc chi khí quyết dã"

Sau mười sáu mệnh đề, Kỳ Bá kết: "夫得之气厥也" — các chứng ấy đều do khí quyết mà có. Một câu ấy thu cả thiên lại. Nó nói rằng mọi biểu hiện kỳ lạ vừa kể — từ nhọt sưng, gân co, phát cuồng, tiểu nhiều, bụng óc ách, lở miệng, trĩ, ăn nhiều mà gầy, cho tới nước mũi đục — không phải mười sáu bệnh rời rạc, mà là mười sáu bộ mặt của một cơ chế chung: khí đi ngược, hàn nhiệt lạc chỗ.

• 五脏六腑寒热相移者何? · Ngũ tạng lục phủ hàn nhiệt tương di giả hà? · "Ngũ tạng lục phủ dời hàn nhiệt cho nhau thì thế nào?" · Câu hỏi mở thiên, xác lập quan niệm bệnh tà là khí lưu động chứ không cố định một chỗ.
• 心移寒于肺，肺消。肺消者饮一溲二，死不治。 · Tâm di hàn vu phế, phế tiêu. Phế tiêu giả, ẩm nhất sưu nhị, tử bất trị. · "Tâm dời hàn sang phế thành phế tiêu; phế tiêu thì uống một tiểu hai, chết không chữa được." · Mô tả sớm của chứng uống nhiều tiểu nhiều hao mòn, quy gốc ở dương khí không hóa được tân dịch.
• 肝移热于心，则死。 · Can di nhiệt vu tâm, tắc tử. · "Can dời nhiệt sang tâm thì chết." · Nhắc nguyên tắc "tâm là quân chủ, không thụ tà"; tà phạm chỗ tàng thần là chứng nguy.
• 膀胱移热于小肠，鬲肠不便，上为口糜。 · Bàng quang di nhiệt vu tiểu trường, cách trường bất tiện, thượng vi khẩu mi. · "Bàng quang dời nhiệt sang tiểu trường, ruột nghẽn đại tiện khó, trên thì lở miệng." · Điển hình cho tư duy trên dưới liên thông: bệnh ở miệng có thể tìm gốc ở đường ruột và đường tiểu.
• 大肠移热于胃，善食而瘦，谓之食亦。 · Đại trường di nhiệt vu vị, thiện thực nhi sấu, vị chi thực diệc. · "Đại trường dời nhiệt sang vị, ăn khỏe mà gầy, gọi là thực diệc." · Vị hỏa quá thịnh thì đồ ăn tiêu hết mà không thành cơ nhục.
• 胆移热于脑，则辛頞鼻渊。鼻渊者，浊涕下不止也。 · Đảm di nhiệt vu não, tắc tân át tỵ uyên. Tỵ uyên giả, trọc thế hạ bất chỉ dã. · "Đảm dời nhiệt lên não thì sống mũi cay buốt, thành tỵ uyên; tỵ uyên là nước mũi đục chảy không dứt." · Nguồn gốc bệnh danh "tỵ uyên" và của phép thanh đảm nhiệt trị mũi mạn tính.
• 夫得之气厥也。 · Phù đắc chi khí quyết dã. · "Ấy đều do khí nghịch mà thành." · Câu tổng kết: gốc của muôn chứng là khí đi sai đường.

| Thuật ngữ | Chữ Hán | Giải nghĩa | |---|---|---| | Khí quyết | 气厥 | Khí đi ngược, nghịch loạn, khiến hàn nhiệt dời chỗ; nghĩa rộng hơn "quyết nghịch ngã ngất" | | Tương di | 相移 | Dời lẫn nhau; bệnh tà chuyển từ tạng phủ này sang tạng phủ khác | | Ung thũng | 痈肿 | Nhọt sưng có mủ; ở đây do hàn khiến khí huyết ngưng tụ không tán | | Cân luyến | 筋挛 | Gân co rút; do nhục lạnh mà gân căng, liên quan can chủ cân | | Phế tiêu | 肺消 | Chứng uống một tiểu hai, thân hình hao mòn; do phế khí không ôn hóa tân dịch | | Cách tiêu | 鬲消 | Nhiệt hun vùng hoành cách, khát nhiều uống nhiều; gần với "thượng tiêu" của tiêu khát | | Dũng thủy | 涌水 | Chứng thủy: ấn bụng không cứng, đi nhanh thì bụng kêu óc ách như túi nước | | Nhu kính (nhu tê) | 柔痉/柔痓 | Co giật kèm mồ hôi, không sợ lạnh; bản Vương Băng hiểu là gân mềm xương bại | | Trường tích | 肠澼 | Đại tiện ra chất nhầy máu, tháo không cầm; gần chứng lỵ | | Khẩu mi | 口糜 | Miệng lở loét nát như cháo, do nhiệt uất ở tiểu trường bốc lên | | Thực diệc | 食亦 | Ăn khỏe mau đói mà người vẫn gầy; do nhiệt ở vị, đảm | | Tỵ uyên | 鼻渊 | Nước mũi đục chảy không dứt; bệnh danh Đông y cho viêm mũi xoang mạn |

Vương Băng là người đầu tiên chú giải toàn thiên, và công lớn của ông là cố gắng cắt nghĩa từng bệnh danh xa lạ bằng hệ thống ngũ hành và kinh lạc: ông giải "tỵ uyên" bằng dịch não thấm xuống, giải "khẩu mi" bằng đường đi của mạch tiểu trường, giải "phục hà" bằng huyết tràn kết ẩn. Nhưng chính Vương Băng cũng để lại vết tích của một bản sai: ông chú câu đầu theo chữ "can", trong khi Toàn Nguyên Khởi, Thái Tố và Giáp Ất Kinh đều chép "tỳ". Lâm Ức cùng nhóm hiệu chính đời Tống đã nêu rõ điều này — một minh chứng sớm cho tinh thần khảo đính văn bản của Trung Hoa.

Trương Giới Tân trong Loại Kinh là người giảng mạch lạc nhất. Ông định nghĩa chữ "di" ngay từ đầu, và ở các chỗ khó thì kiên trì bám nguyên tắc khí hóa: giải phế tiêu bằng "quân hỏa bất túc, không ôn dưỡng phế kim", giải dũng thủy bằng hình ảnh nước từ dưới trào lên như suối phun, giải kinh nục bằng đường đi của can mạch lên đỉnh đầu. Trương Chí Thông thì thiên về nguyên lý tạng tượng — "tâm không thụ tà", "tỳ tàng nguyên chân chi khí" — và có một đề xuất riêng đáng nhớ: đọc chữ 沉 thành 痔, khiến câu "tiểu trường dời nhiệt sang đại trường" trở thành lời bàn sớm về bệnh trĩ do hỏa nhiệt hun kim. Ngô Côn và Mã Thời góp phần làm rõ chữ "bào" là tử cung hay tinh thất, đặt nền cho việc hiểu chứng tiểu buốt tiểu máu ở cả hai giới.

Đan Ba Nguyên Giản, y gia Nhật Bản, đóng góp khảo chứng quan trọng nhất về chữ 痓/痉: ông dẫn Thương Hàn Luận và Thành Vô Kỷ để xác lập rằng "nhu tê" chính là "nhu kính" — chứng co giật có mồ hôi. Đây là ví dụ cho thấy việc đọc Nội Kinh không thể tách rời khỏi việc đối chiếu với Thương Hàn Luận và các bản Thái Tố, Giáp Ất Kinh.

Unschuld và Tessenow đóng góp một nhận xét văn bản học đáng suy ngẫm: hàng loạt bệnh danh trong thiên này — cách trung, phế tiêu, dũng thủy, cách tiêu, khẩu mi, phục hà, thực diệc, tân át, tỵ uyên — có thể vốn là phiên âm những từ không thuộc tiếng Hán, mà nghĩa gốc đã mất trước cả thời Vương Băng; bởi vậy các chú giải đời sau, dù tài hoa, phần nhiều là tái kiến giải chứ không phải khôi phục nghĩa gốc. Nhận định này không làm giảm giá trị của thiên, nhưng nhắc người đọc hôm nay giữ thái độ thận trọng: nên coi trọng phần mô tả chứng trạng cụ thể hơn là tên gọi.

• Giữ cái nhìn liên tạng khi thân thể sinh chứng. Chứng lở miệng tái đi tái lại, chứng mũi chảy nước đục kéo dài, chứng trĩ — theo tinh thần thiên này — đều có thể có gốc ở nơi khác (trường vị, đảm, đường tiểu). Điều này gợi ý nên xem lại toàn bộ ăn uống, đại tiểu tiện, giấc ngủ, chứ không chỉ chăm chữa chỗ đau.
• Chú ý dấu hiệu "ăn nhiều mà gầy" và "uống nhiều tiểu nhiều". Cổ nhân đã xem đây là chứng nặng do nhiệt hun bên trong hoặc dương khí không hóa được tân dịch. Ngày nay khi gặp các biểu hiện này, việc cần làm là đi khám để tìm nguyên nhân, không tự dùng thuốc bổ theo cảm tính.
• Bảo vệ trung tiêu khỏi hàn lạnh. Nhiều đường "hàn di" trong thiên đều khởi từ hàn phạm tỳ thận. Ăn uống bớt đồ lạnh sống, giữ ấm bụng và thắt lưng, không để mồ hôi ướt áo ngấm lạnh — đó là dự phòng đúng theo mạch của thiên.
• Với chứng tỵ uyên (mũi chảy nước đục kéo dài), ngoài việc giữ ấm và tránh khói bụi, nên lưu ý tiết chế rượu, đồ cay nóng, thức khuya — những thứ nuôi "đảm nhiệt" theo lối nói cổ; đồng thời đi khám chuyên khoa khi bệnh dai dẳng, vì Nội Kinh cũng cảnh báo bệnh truyền tiếp có thể gây chảy máu mũi và mờ mắt.
• Nghe bụng mình. Chi tiết "đi nhanh thì bụng kêu óc ách như nước trong túi, ấn vào không cứng" là một quan sát thực tế còn nguyên giá trị để phân biệt tình trạng ứ nước với khối tích, và là điều đáng nói lại với thầy thuốc khi đi khám.
• Đọc thiên này như bài học về tiết chế cảm xúc. Can dời hàn sang tâm sinh cuồng, tỳ dời nhiệt sang can sinh kinh sợ — cổ nhân đặt tình chí vào cùng một mạng lưới với tạng phủ. Giữ tâm bình, ngủ đủ, không để giận lo kéo dài, cũng là cách "giữ cho khí không quyết".

• Thiên 31 – Nhiệt luận và Thiên 32 – Thích nhiệt: nói về nhiệt bệnh truyền theo sáu kinh theo ngày; Khí quyết luận bổ sung lối truyền ngang giữa tạng phủ, không theo thứ tự kinh.
• Thiên 45 – Quyết luận: bàn chuyên về quyết nghịch, hàn quyết nhiệt quyết và quyết của sáu kinh; đọc cùng Khí quyết luận sẽ thấy hai nghĩa rộng hẹp của chữ "quyết".
• Thiên 44 – Nuy luận: có chỗ giao với cách Vương Băng hiểu "nhu tê" là gân mềm xương bại; đồng thời cùng chia sẻ nguyên lý "nhiệt hun tạng phủ mà sinh bệnh chi thể".
• Thiên 47 – Kỳ bệnh luận: cũng bàn các bệnh danh riêng lẻ, trong đó có chứng liên quan đảm và chứng tiêu khát, nối tiếp mạch bàn của thiên này.
• Thiên 19 – Ngọc cơ chân tạng luận: trình bày quy luật bệnh truyền theo tương sinh tương khắc và tiên lượng sống chết; là khung lý thuyết đứng sau những câu như "can dời nhiệt sang tâm thì chết".
• Thiên 18 – Bình nhân khí tượng luận: theo chú dẫn văn bản học, còn thấy dấu vết của thuật ngữ liên quan đến "thực diệc", giúp đối chiếu cách dùng chữ trong Tố Vấn.