Thiên Thích yêu thống (刺腰痛) là một thiên thuần về thủ pháp châm trị, lấy chứng đau lưng làm đầu mối để trình bày một nguyên tắc lớn của kinh điển: cùng một chứng đau, nhưng mạch khác nhau thì hình trạng đau khác nhau, mà nơi châm cũng khác nhau. Toàn thiên không có đối thoại giữa Hoàng Đế và Kỳ Bá — không một lời hỏi, không một lời "Kỳ Bá viết" — mà là một bản liệt kê chặt chẽ, gần như một sổ tay lâm sàng: nêu mạch, nêu chứng trạng đặc trưng, chỉ vị trí châm, định số lần châm (痏, "vĩ" — vết châm), và ghi chú điều kiêng kỵ theo mùa.

Vị trí của thiên này nằm trong cụm bàn về các bệnh chứng (từ Thiên 31 đến Thiên 48): nhiệt, ngược, khái, thống, phong, tý, nuy, quyết. Nếu Thiên 39 Cử thống luận bàn về cơ chế sinh đau nói chung (hàn khí khách vào mạch, khí huyết bất thông mà thành đau), thì Thiên 41 là phần "thực hành" đối ứng: cầm lấy một chứng đau cụ thể — đau lưng — mà phân biện đến tận từng đường mạch, từng lạc biệt, từng kỳ kinh. Đây cũng là một trong những thiên bảo lưu nhiều tên mạch cổ xưa nhất của Nội Kinh: giải mạch, đồng âm chi mạch, hành lạc chi mạch, xương dương chi mạch, nhục lý chi mạch… phần lớn về sau không còn thấy trong hệ thống mười hai kinh chính thức, khiến thiên này trở thành tư liệu quý cho việc khảo sát các tầng lớp văn bản khác nhau trong Nội Kinh.

Giá trị thực dụng của thiên nằm ở tư duy "biện mạch mà thích" (辨脉而刺). Người xưa không hỏi "đau lưng thì châm huyệt nào", mà hỏi "đau lưng kiểu gì" — đau kéo lên gáy, lên vai, hay như bị kim đâm trong da, hay như dây cung dây nỏ căng, hay như có cái đà ngang chèn dưới lưng; kèm theo triệu chứng nào — mắt mờ, tiểu són, hay khát nước, hay không quay đầu lại được. Từ hình trạng đau ấy mới truy ra mạch bệnh, rồi mới định nơi hạ kim. Đó là một lối chẩn đoán bằng mô tả cảm giác và kèm chứng, hết sức tinh tế, mà thầy thuốc hôm nay vẫn có thể học được cách hỏi bệnh.

释1. Ba kinh dương ở chân: thái dương, thiếu dương, dương minh

Thiên mở đầu bằng túc thái dương. Nguyên văn: 足太阳脉令人腰痛，引项脊尻背如重状 — "Mạch túc thái dương khiến người ta đau lưng, đau kéo lên gáy, cột sống, xương cùng và lưng, như có vật nặng đè". Phép trị: châm vào chính kinh thái dương ở khích trung (郄中), cho ra huyết; mùa xuân thì kiêng thấy huyết.

Vương Băng giải: mạch túc thái dương chia hai nhánh chạy xuống gáy, men theo vai, vào trong bả vai, kèm hai bên cột sống xuống tới thắt lưng, rồi chia nhánh xuyên xương cùng — hành trình ấy giải thích trọn vẹn hình trạng đau. "Khích trung" tức huyệt Ủy trung ở giữa nếp khoeo chân, nơi mạch đập. Về điều kiêng: Vương Băng lý giải thái dương thuộc về thận, thận chủ mùa đông, sang xuân thì thủy suy, nên xuân không nên cho xuất huyết. Dương Thượng Thiện trong Hoàng Đế nội kinh Thái Tố nói gọn hơn mà sáng hơn: khí túc thái dương suy vào đông xuân, lúc ấy phóng huyết dễ thành hư, nên kinh văn răn trước.

Tiếp đến thiếu dương: đau lưng "như lấy kim đâm vào trong da", 循循然 (tuần tuần nhiên) không thể cúi ngửa, không thể ngoảnh lại nhìn. Châm ở đầu thành cốt (成骨) — chỗ xương nhô đơn độc ở mé ngoài đầu gối, tức phần trên ngoài xương mác — cho ra huyết; mùa hạ kiêng thấy huyết, vì thiếu dương thuộc mộc, mộc vượng ở xuân mà suy ở hạ. Trương Giới Tân cho rằng khí thiếu dương ứng với phong mộc, bệnh ở phần dương phần biểu, nên cảm giác đau nông như kim châm trong da. Hai chữ 循循然 các nhà giải khác nhau: Trương Giới Tân đọc là "như bị vướng, cử động không thông"; Trương Chí Thông đọc là "dần dần", nghĩa là dần dần không cúi ngửa được.

Dương minh: đau lưng mà không quay đầu lại được, hễ quay lại thì như thấy có vật gì, hay buồn bã. Châm ở mặt trước cẳng chân, làm ba vết châm; trên dưới cân đối, cho ra huyết; mùa thu kiêng thấy huyết (dương minh thuộc tỳ thổ, thổ suy ở thu). Vương Băng giải cái "như thấy có vật" là dương khí hư mà sinh ảo giác, dương hư thì thần không giữ, nên hay buồn. Ngô Côn liên hệ với lời Trương Trọng Cảnh "như thấy quỷ trạng" — một ghi nhận đáng lưu ý về trạng thái tinh thần đi kèm chứng đau mạn tính.

释2. Hai kinh âm: thiếu âm và quyết âm

Túc thiếu âm khiến đau lưng, đau kéo vào bờ trong cột sống. Châm mạch thiếu âm ở trên mắt cá trong, làm hai vết châm; mùa xuân kiêng thấy huyết, và kinh văn chua thêm: "ra huyết nhiều thì không thể hồi phục". Lâm Ức dẫn bản Toàn Nguyên Khởi và Thái Tố chép là "đau trong cột sống" thay vì "bờ trong cột sống". Trương Chí Thông giảng rất đúng tinh thần Nội Kinh: huyết sinh từ tinh thủy, thận chủ tàng, để mùa xuân phát ra sinh khí; mùa xuân mà phóng huyết là tháo cái đã tàng, tháo quá thì không bù lại được.

Quyết âm khiến đau lưng, trong lưng như dây cung dây nỏ đang giương căng (如张弓弩弦) — một ví von tuyệt hay để tả cảm giác co cứng căng chặt vùng thắt lưng. Châm ở mặt ngoài vùng bắp chân và gót, chỗ "bụng cá", lần theo mạch mà châm nơi có vật gì như xâu chuỗi lại. Vương Băng và Trương Giới Tân đều cho đó là huyệt Lãi câu (蠡沟), lạc huyệt của túc quyết âm, trên mắt cá trong năm thốn — tuy Lâm Ức đã chỉ ra sự vênh nhau giữa chính văn (nói "mạch quyết âm") với lời chú (nói "lạc mạch quyết âm").

Kèm theo là một câu khó: bệnh này khiến người ta hay nói nhiều, lại lặng lẽ như không hiểu biết, châm ba vết. Vương Băng giải: mạch quyết âm lên sau họng, vào vòm miệng, vòng gốc lưỡi, nên bệnh thì hay nói; phong thịnh thì mê muội nên lại lờ đờ. Ngô Côn, Mã Thời đại để cùng ý. Nhưng Lâm Ức nhận xét sắc bén: "hay nói" và "lặng thinh" là hai chứng mâu thuẫn, không thể cùng tồn; bản Toàn Nguyên Khởi và Thái Tố đều không có chữ 默, vậy chữ ấy là do người sau chen vào. Đan Ba Nguyên Giản cũng tán đồng. Đây là một ví dụ mẫu mực cho thấy đọc Nội Kinh phải kèm khảo dị.

释3. Các mạch biệt và kỳ kinh: giải mạch, đồng âm, dương duy, hành lạc

Từ đây thiên chuyển sang một loạt tên mạch không thuộc mười hai chính kinh.

Giải mạch (解脉) được nêu hai lần. Lần thứ nhất: đau kéo lên vai, mắt mờ mờ, thỉnh thoảng són tiểu; châm ở mạch ngang phía ngoài khoeo chân, chỗ phân cách gân và thịt, cho ra huyết, hễ máu đổi màu thì thôi. Lần thứ hai: đau như bị dây đai thắt chặt, thường xuyên như lưng sắp gãy, lại hay sợ hãi; châm chỗ trong khoeo có lạc mạch kết lại như hạt kê, châm thì máu đen vọt ra, đợi máu chuyển đỏ thì dừng. Vương Băng cho giải mạch là nhánh của túc thái dương, hai mạch "cắt" (解) đùi như dây thừng nên gọi tên ấy; Trương Chí Thông thì hiểu là các lạc mạch bủa ngang ngoài da. Lâm Ức dẫn Toàn Nguyên Khởi ngờ rằng một trong hai đoạn là chép nhầm. Giáp ất kinh và Thái Tố chép "hay giận" thay vì "hay sợ".

Chi tiết "đợi máu đổi từ đen sang đỏ mới rút kim" là một quy tắc thao tác quý giá, xuất hiện nhiều nơi trong Nội Kinh: phóng huyết không cốt ở lượng, mà cốt ở chỗ ứ huyết đã ra hết, huyết mới trong sạch hiện ra.

Đồng âm chi mạch (同阴之脉): đau như có vật nặng nhỏ nằm trong, sưng nề do khí ủ lại; châm ở đầu tuyệt cốt (绝骨) trên mắt cá ngoài, ba vết châm. Vương Băng cho là lạc biệt của túc thiếu dương; Mã Thời cho là kinh đởm; Cao Sĩ Tông lại đọc thành dương kiểu mạch; Ngô Côn thẳng thắn thừa nhận "không rõ đồng âm chi mạch là gì", chỉ biết nơi châm thuộc phạm vi túc thiếu dương. Sự thành thật ấy đáng học.

Dương duy chi mạch (阳维): đau lưng, chỗ đau nổi sưng do khí ủ; châm nơi dương duy giao hội với thái dương, ở dưới bắp chân, cách mặt đất chừng một thước. Trương Giới Tân định nghĩa gọn: dương duy là một trong kỳ kinh bát mạch, "duy" là buộc, vì nó buộc lấy các mạch dương toàn thân.

Hành lạc chi mạch (衡络之脉): không cúi ngửa được, hễ ngửa lên thì sợ ngã. Kinh văn tự chú nguyên nhân: do nhấc vật nặng làm tổn thương thắt lưng, hành lạc bị đứt, ác huyết dồn về đó. Châm giữa hai gân dương trong khoeo, lên trên khoeo vài thốn, hai vết, cho ra huyết. Đây là mô tả sớm và rõ của y học cổ về chấn thương thắt lưng cấp do bê nặng, kèm ứ huyết — cơ chế và phép trị (khai thông ứ huyết) đến nay vẫn dùng. Trương Chí Thông cho "hành lạc" chính là đới mạch, vì đới mạch là lạc mạch chạy ngang ở lưng.

释4. Hội âm, phi dương, xương dương, tán mạch, nhục lý

Hội âm chi mạch (会阴之脉): chỗ đau đổ mồ hôi nhiều, mồ hôi khô thì khát muốn uống, uống xong lại muốn chạy; châm trên trực dương chi mạch ba vết, ở đường ngang trên kiểu mạch, dưới khoeo năm thốn, tìm chỗ huyết thịnh mà phóng huyết. Vương Băng hiểu trực dương là mạch thái dương chạy thẳng; Trương Chí Thông lại cho là đốc mạch, vì đốc thống lĩnh dương khí toàn thân và chạy thẳng lên theo cột sống. Trương Giới Tân thì gắn "hội âm" với huyệt Hội âm của nhâm mạch, nơi nhâm – xung – đốc cùng khởi.

Phi dương chi mạch (飞阳之脉): đau nổi lên thì như phập phồng đầy trướng, nặng thì buồn bã và sợ hãi; châm trên mắt cá trong năm thốn, phía trước thiếu âm, nơi giao với âm duy. Vương Băng lý giải chứng "bi" và "khủng": sợ sinh từ thận, buồn sinh từ tâm, mà mạch ấy liên hệ cả hai. Chữ 怫 (phất) xưa nay giải là "như giận"; có nhà khảo rằng nên đọc là "đầy trướng bên trong", hợp mạch văn hơn.

Xương dương chi mạch (昌阳之脉): đau kéo lên ngực, mắt mờ, nặng thì ưỡn ngửa ra sau, lưỡi cuốn không nói được; châm vào gân trong, trên mắt cá trong hai thốn, phía trước gân lớn, sau thái âm, hai vết. Vương Băng cho là âm kiểu mạch; Mã Thời lại cho "xương dương" là tên huyệt khác của Phục lưu thuộc kinh thận. Dù giải theo lối nào, chứng "lưỡi cuốn không nói được, lưng ưỡn" đều chỉ bệnh đã vào sâu, không còn là chứng đau lưng thông thường.

Tán mạch (散脉): đau lưng mà phát nhiệt, nhiệt quá thì sinh phiền, dưới lưng như có cái đà ngang chèn, nặng thì són tiểu; châm ở chỗ phân cách xương và thịt phía trước gối, ba vết. Vương Băng cho là biệt lạc túc thái âm; Trương Chí Thông cho là xung mạch, vì xung mạch vào ngực rồi tán ra, nên gọi "tán".

Nhục lý chi mạch (肉里之脉): đau lưng không ho được, hễ ho thì gân co rút; châm phía ngoài thái dương, sau tuyệt cốt của thiếu dương, hai vết. Vương Băng nói mạch này xuất từ thiếu dương, là nơi phát khí của dương duy. Ngô Côn lại nói thẳng: "nhục lý chi mạch không rõ là gì".

释5. Phép chọn kinh theo chứng trạng đi kèm

Phần cuối thiên chuyển sang lối tổng kết, bỏ tên mạch mà lấy chứng trạng làm căn cứ chọn kinh — đây mới là phần dễ dùng nhất:

Đau lưng dọc hai bên cột sống, đau lan lên đầu khiến gáy cứng, mắt mờ, hay ngã: châm túc thái dương ở khoeo, cho ra huyết. Rồi đến chuỗi đối chiếu nổi tiếng: 腰痛上寒，刺足太阳阳明；上热，刺足厥阴；不可以俯仰，刺足少阳；中热而喘，刺足少阴，刺郄中出血 — đau lưng mà phần trên lạnh thì châm túc thái dương và dương minh; phần trên nóng thì châm túc quyết âm; không cúi ngửa được thì châm túc thiếu dương; trong nóng mà thở gấp thì châm túc thiếu âm, châm khoeo cho ra huyết.

Kế đó là một đoạn song song, ý tương tự nhưng chọn kinh có khác (phần trên lạnh mà không quay đầu được thì châm túc dương minh; phần trên nóng thì châm túc thái âm; đại tiện khó thì châm túc thiếu âm; bụng dưới đầy thì châm túc quyết âm; như gãy lưng không cúi ngửa, không nhấc nổi vật thì châm túc thái dương; đau kéo bờ trong cột sống thì châm túc thiếu âm). Đoạn này có 37 chữ trùng gần khít với Linh Khu thiên 26 Tạp bệnh, chỉ khác hai chữ — dấu vết rõ ràng của việc biên tập từ nhiều nguồn.

Kết thiên: đau lưng kéo xuống bụng dưới, dẫn tới vùng hông sườn, không ngửa lên được, thì châm nơi thắt lưng giao với xương cùng, trên hai bên xương chậu và mông; 以月生死为痏数，发针立已，左取右，右取左 — lấy trăng tròn trăng khuyết định số mũi châm, rút kim thì đau dứt ngay; đau bên trái lấy bên phải, đau bên phải lấy bên trái. Mori ghi nhận sáu chữ cuối không có trong Thái Tố, có thể do Vương Băng thêm vào theo Thiên 63.

• 足太阳脉令人腰痛，引项脊尻背如重状 · Túc thái dương mạch lệnh nhân yêu thống, dẫn hạng tích khu bối như trọng trạng · Mạch túc thái dương khiến người ta đau lưng, kéo lên gáy, cột sống, xương cùng và lưng như đeo vật nặng. — Chứng đau theo đúng đường mạch đi, ấy là gốc của phép "tuần kinh biện chứng".
• 厥阴之脉令人腰痛，腰中如张弓弩弦 · Quyết âm chi mạch lệnh nhân yêu thống, yêu trung như trương cung nỗ huyền · Mạch quyết âm khiến đau lưng, trong lưng như dây cung dây nỏ giương căng. — Hình dung trạng thái cân cơ co rút cứng đờ, thuộc can chủ cân.
• 少阳令人腰痛，如以针刺其皮中，循循然不可以俯仰 · Thiếu dương lệnh nhân yêu thống, như dĩ châm thích kỳ bì trung, tuần tuần nhiên bất khả dĩ phủ ngưỡng · Thiếu dương khiến đau lưng như kim châm trong da, lần hồi không cúi ngửa được. — Đau nông ở biểu, khác hẳn đau sâu ở tạng.
• 春无见血 · Xuân vô kiến huyết · Mùa xuân chớ để thấy huyết. — Phóng huyết phải xét thời lệnh và thịnh suy của tạng khí, không được tùy tiện.
• 得之举重伤腰，衡络绝，恶血归之 · Đắc chi cử trọng thương yêu, hành lạc tuyệt, ác huyết quy chi · Mắc bệnh do nhấc vật nặng làm thương thắt lưng, hành lạc đứt, ác huyết dồn về. — Ghi nhận sớm về đau lưng cấp do chấn thương và ứ huyết.
• 刺之血射以黑，见赤血而已 · Thích chi huyết xạ dĩ hắc, kiến xích huyết nhi dĩ · Châm thì máu đen vọt ra, thấy máu đỏ thì dừng. — Tiêu chuẩn ngừng thủ thuật lấy sắc huyết làm mực, không lấy lượng huyết.
• 腰痛上寒，刺足太阳阳明；上热，刺足厥阴 · Yêu thống thượng hàn, thích túc thái dương dương minh; thượng nhiệt, thích túc quyết âm · Đau lưng mà phần trên lạnh thì châm thái dương, dương minh; phần trên nóng thì châm quyết âm. — Lấy hàn nhiệt kèm theo mà định kinh, gọn mà thiết dụng.
• 以月生死为痏数，发针立已 · Dĩ nguyệt sinh tử vi vĩ số, phát châm lập dĩ · Lấy trăng mọc trăng lặn định số mũi châm, rút kim là khỏi ngay. — Liều lượng châm ứng theo tuần trăng, tức theo khí huyết thịnh suy của con người.

| Thuật ngữ | Chữ Hán | Giải nghĩa | |---|---|---| | Yêu thống | 腰痛 | Đau vùng thắt lưng, chứng chính của toàn thiên | | Khích trung | 郄中 | Giữa nếp khoeo chân, tức huyệt Ủy trung, nơi hạ kim của túc thái dương | | Vĩ | 痏 | Vết châm; "tam vĩ" là châm ba mũi, dùng để định liều lượng | | Thành cốt | 成骨 | Xương nhô đơn độc mé ngoài gối (đầu trên xương mác), mốc châm thiếu dương | | Tuyệt cốt | 绝骨 | Vùng ngay trên mắt cá ngoài, chỗ xương như đứt đoạn | | Giải mạch | 解脉 | Mạch phân nhánh của thái dương (Vương Băng) hoặc lạc mạch bủa ngang (Trương Chí Thông) | | Hành lạc chi mạch | 衡络之脉 | Lạc mạch chạy ngang ở lưng; Trương Chí Thông cho là đới mạch | | Đồng âm chi mạch | 同阴之脉 | Lạc biệt của túc thiếu dương, chạy song hành với quyết âm | | Dương duy | 阳维 | Kỳ kinh, buộc giữ các mạch dương toàn thân | | Phi dương chi mạch | 飞阳之脉 | Lạc mạch của túc thái dương (theo Linh Khu 10), liên hệ âm duy | | Tán mạch | 散脉 | Biệt lạc túc thái âm (Vương Băng) hoặc xung mạch (Trương Chí Thông) | | Xuân vô kiến huyết | 春无见血 | Điều kiêng: mùa mà tạng khí đang suy thì không phóng huyết |

Vương Băng là người đóng góp nhiều nhất cho việc đọc hiểu thiên này. Với mỗi mạch, ông đều dẫn lại toàn bộ lộ trình kinh mạch rồi mới giải thích vì sao sinh ra chứng trạng ấy — một phương pháp chú giải hết sức nhất quán: chứng theo mạch mà ra, mạch đi tới đâu thì bệnh hiện tới đó. Ông cũng là người quy các tên mạch cổ về hệ thống mười hai kinh và kỳ kinh bát mạch: giải mạch, hành lạc thuộc thái dương; đồng âm thuộc thiếu dương; tán mạch thuộc thái âm; xương dương là âm kiểu; phi dương liên hệ âm duy. Cách quy thuộc ấy giúp người đời sau dùng được thiên này, nhưng cũng nên biết rằng đó là kiến giải của ông thời Đường, chưa hẳn là ý nguyên thủy.

Dương Thượng Thiện trong Thái Tố nắm chắc nguyên lý của các điều kiêng mùa: khí của kinh nào suy vào mùa nào thì mùa ấy không phóng huyết, vì phóng huyết lúc khí đang suy sẽ dẫn đến hư thoát. Lời giải này gọn và hợp lý hơn lối suy từ ngũ hành sinh khắc. Trương Chí Thông đi xa hơn, quy nhiều tên mạch lạ về kỳ kinh bát mạch: hành lạc là đới mạch, tán mạch là xung mạch, trực dương là đốc mạch — một hướng đọc có hệ thống, được nhiều người đời sau theo, tuy chứng cứ văn bản không thật vững.

Ngô Côn đáng quý ở chỗ biết dừng: gặp "đồng âm chi mạch" và "nhục lý chi mạch" ông thừa nhận không rõ, chỉ căn cứ nơi châm mà suy ra kinh thuộc. Lâm Ức và nhóm hiệu chính đời Tống, cùng Đan Ba Nguyên Giản (Tanba no Mototane) đời Edo, để lại những nhận xét khảo dị sắc bén nhất: hai đoạn "giải mạch" trùng lặp có thể là lỗi chép; chữ 默 trong câu "hay nói mà lại lặng thinh" là do người sau chen vào, vì bản Toàn Nguyên Khởi và Thái Tố đều không có. Đan Ba nói thẳng: "các lời chú ở đây đều gượng ép, chỉ khi bỏ chữ 默 thì câu văn mới thông."

Về mặt văn bản học, Unschuld và các nhà khảo cứu hiện đại lưu ý hai điểm: chữ 痏 trong thiên này nên hiểu là "vết thương do châm" (số mũi châm), chứ không phải vết bỏng do cứu như một số chú giải; và đoạn 37 chữ ở cuối thiên trùng với Linh Khu thiên 26, còn sáu chữ "tả thủ hữu, hữu thủ tả" không thấy trong Thái Tố, nhiều khả năng do Vương Băng bổ sung. Những chi tiết ấy cho thấy thiên Thích yêu thống không phải một khối liền mạch, mà là tập hợp nhiều lớp tư liệu châm pháp cổ được biên tập lại.

• Học cách hỏi bệnh theo hình trạng đau: đau kéo lên gáy hay lan xuống mông; đau nông như kim châm trong da hay đau sâu bên trong cột sống; đau kiểu căng cứng như dây cung hay kiểu đè nặng; có kèm mắt mờ, són tiểu, khó đại tiện, khó thở không. Cách mô tả tỉ mỉ ấy giúp người bệnh trình bày rõ với thầy thuốc, và giúp thầy thuốc phân biệt chứng.
• Cảnh giác với đau lưng do bê nặng: kinh văn đã chỉ rõ cơ chế "nhấc vật nặng làm thương lưng, lạc mạch đứt, ác huyết dồn về". Trong sinh hoạt, khi nâng vật nặng nên ngồi xuống dùng sức chân, giữ lưng thẳng, không vặn người đột ngột — đó là phép dự phòng hợp với tinh thần của thiên.
• Không tự ý chích lể phóng huyết: toàn thiên dùng phép xuất huyết, nhưng kèm theo hàng loạt điều kiêng theo mùa và lời cảnh báo "ra huyết nhiều thì không hồi phục". Đây là thủ thuật phải do thầy thuốc có chuyên môn thực hiện, trong điều kiện vô trùng; người thường không nên bắt chước.
• Chú ý triệu chứng đi kèm báo hiệu bệnh nặng: đau lưng kèm són tiểu, đại tiện khó, tê yếu chân, sốt, sụt cân, hoặc đau tăng về đêm — thiên xưa đã xếp những chứng kèm ấy vào loại riêng; ngày nay càng phải đi khám sớm để loại trừ bệnh lý nghiêm trọng, không nên chỉ xoa bóp qua loa.
• Dưỡng lưng theo mùa và theo tuổi: lưng là "phủ của thận". Giữ ấm vùng thắt lưng khi trời lạnh, tránh ngồi lâu một tư thế, mỗi giờ đứng dậy vươn duỗi, tập cúi ngửa nhẹ nhàng trong biên độ không đau — hợp với ý "cúi ngửa được hay không" mà kinh văn lấy làm mốc đánh giá.

• Thiên 39 · Cử thống luận (举痛论): bàn cơ chế chung của các chứng đau do hàn khí khách vào mạch; đọc cùng Thiên 41 thì một bên là lý, một bên là pháp.
• Thiên 43 · Tý luận (痹论): chứng tý do phong hàn thấp hợp lại, nhiều trường hợp đau lưng mạn tính thuộc phạm vi này.
• Thiên 63 · Mậu thích luận (缪刺论): chuyên bàn phép "đau bên trái lấy bên phải" — chính là nguyên tắc ghi ở cuối Thiên 41, mà Mori ngờ là do Vương Băng chuyển sang.
• Linh Khu · Thiên 26 · Tạp bệnh (杂病): có đoạn văn gần như trùng khít với phần chọn kinh theo hàn nhiệt ở cuối thiên này.
• Linh Khu · Thiên 10 · Kinh mạch (经脉): cơ sở để hiểu lộ trình mười hai kinh và các lạc biệt, trong đó có "phi dương" — lạc của túc thái dương.