Thiên này là bài luận chuyên đề đầu tiên và đầy đủ nhất của Nội Kinh về chứng tý (痹) — chứng tê, đau, nặng nề, co duỗi khó ở gân xương cơ nhục, mà đời sau gọi chung là phong thấp, tý chứng. Chữ tý nghĩa gốc là "bế tắc, không thông": khí huyết trong kinh lạc bị ngoại tà ngăn trở mà sinh đau tê. Toàn thiên là cuộc vấn đáp giữa Hoàng Đế và Kỳ Bá, đi từ nguyên nhân (ba khí phong – hàn – thấp cùng đến), đến phân loại (hành tý, thống tý, trước tý), đến quy luật ứng mùa (ngũ tý: cốt, cân, mạch, cơ, bì), rồi đi sâu vào tạng phủ (ngũ tạng tý, trường tý, bào tý), bàn tiên lượng, phép châm, quan hệ với doanh vệ, và cuối cùng giải thích vì sao cùng một chứng tý mà người thì đau, người thì tê, người thì lạnh, người thì nóng.

Giá trị lớn nhất của thiên nằm ở hai điểm. Thứ nhất, nó xác lập công thức bệnh nhân học "ba khí hỗn hợp" — không quy bệnh cho một tà đơn độc mà nhìn nhận sự phối hợp của nhiều yếu tố, trong đó khí nào trội thì quyết định hình thái lâm sàng. Thứ hai, nó dựng lên trục ngoại – nội: tà khí từ ngoài vào bì mao, cơ nhục, cân mạch, cốt tủy; nếu lưu lại lâu không giải, sẽ theo mối "hợp" mà nhập vào tạng phủ tương ứng. Đây chính là mô hình truyền biến từ nông vào sâu, từ hình thể vào tạng khí, có ảnh hưởng lâu dài: từ Kim Quỹ Yếu Lược của Trương Trọng Cảnh với các thang Quế chi thược dược tri mẫu, Ô đầu, cho đến các bài trừ phong thấp đời Đường – Tống – Thanh, đều nối mạch từ đây.

Trong cụm bệnh chứng của Tố Vấn (Thiên 31 – 48), Tý luận đứng kề Phong luận (42) ở trước và Nuy luận (44) ở sau, tạo thành một bộ ba: phong là tà biến động, tý là bế tắc mà đau, nuy là gân cơ mềm yếu không dùng được. Người học Đông y xưa nay vẫn lấy việc phân biệt "tý – nuy" làm bài tập biện chứng cơ bản, mà nền tảng lý luận chính là hai thiên liền kề này.

释1. Nguồn gốc chứng tý: ba khí hợp lại mà thành

Hoàng Đế mở đầu bằng câu hỏi rất gọn: "Tý an sinh?" — chứng tý do đâu mà sinh ra? Kỳ Bá đáp: 风寒湿三气杂至，合而为痹也 (Phong hàn thấp tam khí tạp chí, hợp nhi vi tý dã) — ba khí phong, hàn, thấp cùng đến lẫn lộn, hợp lại mà thành tý.

Chữ 杂至 (tạp chí) và 合 (hợp) là hai chữ mấu chốt. "Tạp chí" là cùng kéo đến một lượt; "hợp" là hòa vào nhau thành một thế lực chung. Nội Kinh không nói phong gây tý, hàn gây tý hay thấp gây tý riêng lẻ, mà nhấn mạnh rằng chỉ khi ba khí kết hợp thì mới đủ sức làm bế tắc kinh lạc. Trương Giới Tân giảng: ba khí cùng đến thì kinh lạc bị ngăn trở, huyết khí không lưu hành được, bệnh ấy gọi là tý. Đây là một quan sát tinh tế — chứng phong thấp trên thực tế hiếm khi thuần nhất một tà.

Tuy hợp lại, mỗi khí vẫn có thể trội hơn, và cái trội ấy quyết định diện mạo bệnh: phong khí thắng thì thành hành tý (行痹) — đau chạy lung tung, không cố định, vì phong hay động hay biến; hàn khí thắng thì thành thống tý (痛痹) — đau dữ dội, vì hàn ngưng khí huyết; thấp khí thắng thì thành trước tý (着痹) — nặng nề, cố định một chỗ, tê bì, vì thấp trọng trọc, dính bám. Trương Chí Thông giải rõ: thấp lưu ở khớp nên bệnh bám một nơi; hàn là âm tà, đau cũng thuộc âm, nên hàn thắng thì đau. Tam phân pháp này đến nay vẫn là xương sống của biện chứng tý chứng trên lâm sàng, chỉ thêm vào nhiệt tý do đời sau bổ sung.

释2. Ngũ tý ứng theo năm mùa

Hoàng Đế hỏi tiếp: tại sao chứng này lại có năm loại? Kỳ Bá đáp theo nguyên tắc "mùa nào chủ bộ phận nấy": gặp ba khí ấy vào mùa đông thì thành cốt tý; vào mùa xuân thì thành cân tý; vào mùa hạ thì thành mạch tý; vào chí âm thì thành cơ tý; vào mùa thu thì thành bì tý.

Chữ 至阴 (chí âm) ở đây cần lưu ý. Dương Thượng Thiện chú là tháng sáu, do tỳ chủ; Hồ Thiên Hùng thống kê trong Nội Kinh chữ "chí âm" có ba nghĩa — tên huyệt, chỉ thận, và chỉ tỳ — mà ở đây chắc chắn chỉ trưởng hạ, mùa tỳ thổ vượng. Vương Băng thì giảng rộng hơn: đó là các tháng mậu kỷ, tức là những quãng "thổ vượng" cuối mỗi mùa.

Điểm cần hiểu cho đúng là lời bình của Mã Thời: năm chứng tý ấy không phải do năm thứ khí khác nhau, vẫn chỉ là ba khí phong hàn thấp mà thôi; sở dĩ thành năm là vì gặp phải trong năm thời kỳ khác nhau, mà mỗi mùa lại ứng với một tầng hình thể khác nhau của thân người. Đây là tư duy "thiên nhân tương ứng" đặc trưng: cùng một tà, khác thời điểm cảm nhiễm thì khác vị trí phát bệnh.

释3. Tà vào tạng: nguyên lý "ngũ tạng giai hữu hợp"

Hoàng Đế hỏi khi bệnh vào trong, lưu lại ở ngũ tạng lục phủ thì do khí nào gây nên. Kỳ Bá trả lời bằng một mệnh đề hết sức quan trọng: 五脏皆有合，病久而不去者，内舍于其合也 — ngũ tạng đều có cái "hợp" của nó; bệnh lâu ngày không khỏi thì sẽ vào trong, náu ở tạng tương hợp với bộ phận đó.

"Hợp" ở đây là quan hệ tạng – thể: can hợp cân, tâm hợp mạch, tỳ hợp nhục, phế hợp bì, thận hợp cốt. Vì vậy: cốt tý chưa dứt mà lại cảm tà, tà vào ở thận; cân tý chưa dứt mà lại cảm tà, vào ở can; mạch tý thì vào tâm; cơ tý thì vào tỳ; bì tý thì vào phế. Thiên còn chua thêm một câu chú giải nội tại: cái gọi là tý, chính là nhiều lần cảm phải khí phong hàn thấp đúng vào mùa mà tạng ấy chủ.

Ba chữ "phục cảm vu tà" (lại cảm tà) rất đáng ghi nhớ: Nội Kinh không cho rằng một lần cảm nhiễm là đủ đưa bệnh vào tạng, mà là sự tái nhiễm chồng chất trên nền bệnh cũ chưa giải. Đây là cảnh báo sát thực với người bị phong thấp mạn: mỗi lần tái phát không chỉ là lặp lại, mà là một bước lún sâu.

释4. Chứng trạng của ngũ tạng tý, trường tý và bào tý

Phần này là bảng chứng trạng cô đọng, rất có giá trị lâm sàng.

Phế tý: phiền muộn đầy tức, suyễn mà nôn. Ngô Côn phân tích tinh: phong vào phế thì phiền, thấp vào phế thì mãn (đầy), hàn vào phế thì suyễn; phế mạch hoàn quanh miệng vị nên sinh nôn. Tâm tý: mạch không thông, phiền thì dưới tim đánh trống (tâm hạ cổ), khí bốc lên đột ngột mà suyễn, họng khô hay ợ, khí nghịch lên thì sợ hãi. Hồ Thiên Hùng cho "tâm hạ cổ" chính là chứng hồi hộp đánh trống ngực; Vương Băng lại hiểu là đầy trướng như trống dưới tim — hai cách hiểu đều lưu hành. Can tý: đêm nằm hay giật mình kinh sợ, uống nhiều nước, tiểu nhiều lần, bụng trên căng như mang thai. Về bốn chữ "thượng vi dẫn như hoài", Trình Sĩ Đức bác các thuyết cũ giải là "kéo giật", cho rằng chữ 引 vốn nghĩa giương cung, tức bụng trướng căng như cánh cung giương hết, giống dáng người có thai — cách hiểu này thuận nghĩa hơn.

Thận tý: hay trướng, 尻以代踵，脊以代头 — mông thay cho gót, sống lưng thay cho đầu. Câu ấy tả người bệnh cốt tý nặng, không đứng thẳng được, phải ngồi bệt, lưng gù cong, đầu không ngẩng lên nổi; Trình Sĩ Đức giảng "ngồi được mà không đứng dậy được, cúi được mà không ngẩng lên được". Đây là một trong những mô tả sinh động nhất của Nội Kinh về biến dạng cột sống do bệnh xương khớp lâu ngày. Tỳ tý: tứ chi rã rời, ho và nôn ra nước, phần trên bế tắc lớn (thượng vi đại tắc). Cao Sĩ Tông giảng: thổ khí không tán ra bốn phương được thì nghịch lên mà ho; tinh của nước uống không được tỳ vận bố nên nôn ra dịch.

Tiếp đó là hai chứng thuộc phủ. Trường tý: uống nhiều mà không tiểu tiện thông, trung khí sôi réo tranh giành, thỉnh thoảng phát tiết tả ra thức ăn chưa tiêu (xôn tiết). Trương Giới Tân nói trường tý gồm cả đại tràng lẫn tiểu tràng, hạ tiêu mất chức khí hóa nên thủy không xuống, thanh trọc không phân. Bào tý: ấn vào thiếu phúc chỗ bàng quang thì đau bên trong như bị dội nước sôi, tiểu tiện sáp trệ khó, phần trên chảy nước mũi trong. Về chữ 胞, Vương Băng và Trương Giới Tân đều hiểu là bọng đái; Ngô Côn hiểu là "tinh thất/huyết thất" tức bào cung. Cả hai nghĩa đều được đời sau dùng, tùy mạch văn.

释5. Hai đoạn xen: "tĩnh tắc thần tàng" và "dâm khí"

Sau bảng chứng trạng, văn bản có một đoạn ngắn: 阴气者，静则神藏，躁则消亡 — khí âm (tức tinh khí của ngũ tạng) hễ yên tĩnh thì thần được tàng giữ, hễ táo động thì hao tán mà mất; và 饮食自倍，肠胃乃伤 — ăn uống gấp bội thì trường vị bị tổn thương. Vương Băng giải: tạng bị hại vì hành động vội vã táo động, phủ bị hại vì ăn uống; đó là lời giải thích vì sao ngũ tạng lục phủ lại thọ tà mà thành tý. Cần ghi nhận nhận xét văn bản học: câu "ẩm thực tự bội, trường vị nãi thương" vốn cũng thấy ở Thiên 3 Sinh khí thông thiên luận, và Ngô Côn từng đề nghị chuyển cả đoạn năm câu này về thiên ấy — dấu hiệu cho thấy văn bản Tố Vấn có những mảnh trùng lặp, dịch chuyển qua lại.

Kế đó là đoạn "dâm khí": dâm khí (khí tà loạn động, hoặc theo Trương Kỳ là tà khí, theo cách hiểu khác là chính ba khí phong hàn thấp) gây suyễn tức thì tý tụ ở phế; gây ưu tư thì tý tụ ở tâm; gây di niệu thì tý tụ ở thận; gây mệt mỏi kiệt sức thì tý tụ ở can; gây cơ nhục hao gầy thì tý tụ ở tỳ. Lâm Ức ghi rõ: đoạn từ "dâm khí" trở về sau là do Vương Băng chuyển từ thiên khác vào đây khi hiệu đính. Người đọc nên biết để hiểu vì sao mạch văn chỗ này hơi rời.

释6. Tiên lượng và phép châm

Hoàng Đế hỏi vì sao cùng là tý mà có người chết, có người đau dai dẳng, có người dễ khỏi. Kỳ Bá đáp gọn: 其入脏者死，其留连筋骨间者疼久，其留皮肤间者易已 — vào tạng thì chết, lưu ở khoảng gân xương thì đau lâu, lưu ở bì phu thì dễ khỏi. Vương Băng chú: vào tạng mà chết là vì thần rời; ở gân xương đau lâu là vì đóng chặt; ở bì phu dễ khỏi là vì còn nông. Trước đó kinh văn cũng nói: phàm tý mà phong khí thắng thì người ấy dễ khỏi — Trương Giới Tân giải thích rằng phong là dương tà, có thể tán đi; còn hàn tý và trước tý khó chữa hơn vì là âm tà, đã ngưng đọng thì khó dời.

Về lục phủ tý, kinh văn nêu một câu rất đáng suy ngẫm: ẩm thực cư xử vi kỳ bệnh bản — ăn uống và nơi ăn chốn ở chính là cái gốc của bệnh. Lục phủ cũng đều có "du" (huyệt du, đường vận chuyển) riêng; khi phong hàn thấp trúng vào du huyệt ấy mà ăn uống lại tương ứng phụ họa vào, thì tà theo du mà vào, mỗi khí náu ở phủ của nó. Nghĩa là: ngoại tà là điều kiện, nhưng ăn uống sinh hoạt bất cẩn mới là nền móng.

Phép châm được nêu thành nguyên tắc: 五脏有俞，六腑有合，循脉之分，各有所发，各随其过，则病瘳也 — ngũ tạng có du huyệt, lục phủ có hợp huyệt, theo phân bộ của kinh mạch mà tìm, mỗi nơi đều có chỗ phát bệnh, cứ theo chỗ mắc lỗi (chỗ bệnh) mà châm thì bệnh khỏi. Đây chính là căn cứ cổ nhất cho pháp "tạng bệnh thủ du, phủ bệnh thủ hợp" vẫn dùng đến hôm nay.

释7. Doanh vệ có gây tý không?

Hoàng Đế hỏi: doanh khí, vệ khí có khiến người ta mắc tý chăng? Kỳ Bá đáp bằng đoạn định nghĩa kinh điển: doanh là tinh khí của thủy cốc, điều hòa ở ngũ tạng, tán bố ở lục phủ, rồi mới vào được trong mạch, theo mạch lên xuống, xuyên suốt năm tạng, liên lạc sáu phủ. Vệ là hãn khí (悍气 — khí mạnh mẽ, hung hãn) của thủy cốc, tính nhanh trơn tuột, không vào được trong mạch, nên đi ở giữa da và khoảng kẽ thịt (phân nhục), hun bốc lên màng hoang, tán ra ở ngực bụng. Đây là một trong những chỗ định nghĩa doanh vệ sáng rõ nhất trong toàn bộ Tố Vấn.

Kết luận của Kỳ Bá: nghịch kỳ khí tắc bệnh, tòng kỳ khí tắc dũ — làm trái với khí ấy thì sinh bệnh, thuận theo nó thì khỏi; bản thân vệ khí không hợp với khí phong hàn thấp, cho nên không tự nó gây ra tý. Nói cách khác, doanh vệ không phải nguyên nhân sinh tý, nhưng doanh vệ hư suy, vận hành không thuận thì tà mới thừa cơ mà hợp. Đó là mối quan hệ chính – tà rất mực biện chứng.

释8. Vì sao có đau, có tê, có hàn, có nhiệt

Đoạn cuối là phần biện chứng tinh vi nhất. Hoàng Đế hỏi vì sao trong chứng tý có khi đau, có khi không đau, có khi bất nhân (tê dại mất cảm giác), có khi lạnh, có khi nóng, có khi khô, có khi ướt. Kỳ Bá giải:

Đau là vì hàn khí nhiều — có hàn nên đau (Lý Trung Tử: hàn thì huyết khí đông kết, nên đau). Không đau mà bất nhân là vì bệnh lâu ngày vào sâu, đường đi của doanh vệ trở nên sáp trệ, kinh lạc lúc thưa lỏng nên không thông, bì phu không được nuôi dưỡng, do đó mất cảm giác. Lạnh là vì dương khí ít, âm khí nhiều, cộng thêm vào bệnh sẵn có. Nóng là vì dương khí nhiều, âm khí ít, dương lấn âm nên thành tý nhiệt. Ra mồ hôi nhiều mà người ẩm ướt dấp dính là vì cảm phải thấp quá nặng, dương ít âm thịnh, hai khí cùng cảm nhau nên mồ hôi ra mà ướt át.

Cuối cùng là bảng "ngũ tý bất thống": tý ở xương thì người nặng nề; ở mạch thì huyết ngưng không lưu; ở gân thì co quắp không duỗi được; ở thịt thì tê dại; ở da thì lạnh. Năm chứng ấy đều không đau. Và một câu tổng kết: phàm chứng tý, gặp lạnh thì như có sâu bò (phùng hàn tắc trùng), gặp nóng thì gân cơ rã lỏng (phùng nhiệt tắc túng). Chữ 虫 gây tranh luận: Vương Băng hiểu là cảm giác như côn trùng bò trong da; Lâm Ức ghi Giáp Ất Kinh chép là 急 (cấp — co rút); Tôn Di Nhượng cho nên đọc là 痋, đồng nghĩa với 痛 (đau). Cả ba cách đọc đều hợp lâm sàng, nên người học chỉ cần biết rằng: hàn thì co rút đau, nhiệt thì lỏng lẻo rũ.

• 风寒湿三气杂至，合而为痹也 · Phong hàn thấp tam khí tạp chí, hợp nhi vi tý dã · Ba khí phong, hàn, thấp cùng đến lẫn lộn, hợp lại mà thành tý. — Câu định nghĩa gốc của toàn bộ học thuyết tý chứng, nhấn mạnh tính phối hợp chứ không đơn tà.
• 其风气胜者为行痹，寒气胜者为痛痹，湿气胜者为着痹也 · Kỳ phong khí thắng giả vi hành tý, hàn khí thắng giả vi thống tý, thấp khí thắng giả vi trước tý dã · Phong trội thì thành hành tý, hàn trội thì thành thống tý, thấp trội thì thành trước tý. — Tam phân pháp biện chứng tý chứng, dùng đến tận ngày nay.
• 五脏皆有合，病久而不去者，内舍于其合也 · Ngũ tạng giai hữu hợp, bệnh cửu nhi bất khứ giả, nội xá vu kỳ hợp dã · Ngũ tạng đều có bộ phận tương hợp; bệnh lâu không dứt thì vào trong náu ở tạng tương hợp. — Nguyên lý truyền biến từ hình thể vào tạng khí.
• 其入脏者死，其留连筋骨间者疼久，其留皮肤间者易已 · Kỳ nhập tạng giả tử, kỳ lưu liên cân cốt gian giả đông cửu, kỳ lưu bì phu gian giả dị dĩ · Vào tạng thì chết, lưu ở gân xương thì đau lâu, lưu ở da thì dễ khỏi. — Thước đo tiên lượng theo độ nông sâu của tà.
• 饮食自倍，肠胃乃伤 · Ẩm thực tự bội, trường vị nãi thương · Ăn uống gấp bội mức thường thì trường vị tổn thương. — Lời răn dưỡng sinh ngắn mà nặng, lặp lại từ Thiên 3.
• 阴气者，静则神藏，躁则消亡 · Âm khí giả, tĩnh tắc thần tàng, táo tắc tiêu vong · Khí âm hễ yên tĩnh thì thần được tàng, hễ táo động thì hao tán. — Gốc của phép "tĩnh dưỡng" trong Đông y.
• 五脏有俞，六腑有合，循脉之分，各有所发，各随其过，则病瘳也 · Ngũ tạng hữu du, lục phủ hữu hợp, tuần mạch chi phận, các hữu sở phát, các tùy kỳ quá, tắc bệnh sưu dã · Ngũ tạng có du huyệt, lục phủ có hợp huyệt; theo phân bộ kinh mạch, mỗi nơi có chỗ phát bệnh, theo đó mà châm thì bệnh khỏi. — Nguyên tắc chọn huyệt kinh điển.
• 荣者，水谷之精气也……卫者，水谷之悍气也 · Doanh giả, thủy cốc chi tinh khí dã… Vệ giả, thủy cốc chi hãn khí dã · Doanh là tinh khí của thủy cốc… vệ là khí mạnh mẽ của thủy cốc. — Định nghĩa doanh vệ sáng rõ bậc nhất trong Tố Vấn.

| Thuật ngữ | Chữ Hán | Giải nghĩa | |---|---|---| | Tý | 痹 | Bế tắc không thông; chứng đau, tê, nặng, co duỗi khó do khí huyết bị trở ngại | | Hành tý | 行痹 | Phong trội; đau di chuyển không cố định, đời sau gọi là phong tý | | Thống tý | 痛痹 | Hàn trội; đau dữ dội, gặp lạnh tăng, gặp ấm giảm | | Trước tý | 着痹 | Thấp trội; nặng nề, tê bì, cố định một chỗ, dai dẳng | | Ngũ tý | 五痹 | Cốt tý, cân tý, mạch tý, cơ tý, bì tý — ứng với năm mùa và năm tầng hình thể | | Chí âm | 至阴 | Ở thiên này chỉ trưởng hạ (tháng sáu), thời tỳ thổ chủ lệnh | | Hợp (tạng – thể) | 合 | Mối tương ứng: can hợp cân, tâm hợp mạch, tỳ hợp nhục, phế hợp bì, thận hợp cốt | | Bất nhân | 不仁 | Mất cảm giác, tê dại; do doanh vệ sáp trệ, bì phu không được nuôi | | Dâm khí | 淫气 | Khí loạn động, tà khí vượt mức thường, làm rối loạn công năng tạng phủ | | Bào tý | 胞痹 | Tý ở bàng quang (hoặc bào cung): thiếu phúc đau, tiểu sáp, chảy nước mũi trong | | Doanh khí | 荣（营）气 | Tinh khí của thủy cốc, đi trong mạch, nuôi dưỡng toàn thân | | Vệ khí | 卫气 | Hãn khí của thủy cốc, đi ngoài mạch, ở bì phu và phân nhục, chủ bảo vệ |

Vương Băng chú thiên này theo hướng giải phẫu – kinh mạch: ông giảng vì sao phong thì hành (dương thụ phong), hàn thì thống (âm thụ hàn), thấp thì trước (thấp bám vào bì nhục cân mạch); ông cũng truy từng đường kinh để giải thích chứng trạng — như can mạch vòng âm khí, lên qua hoành cách, theo họng, nên can tý thì uống nhiều tiểu nhiều. Đáng lưu ý, chính Vương Băng là người di chuyển đoạn "dâm khí" từ thiên khác vào đây, như Lâm Ức và các học giả đời Tống ghi lại trong phần hiệu chú — một minh chứng cho thấy diện mạo Tố Vấn hiện hành đã qua tay biên tập thời Đường.

Trương Giới Tân trong Loại Kinh đọc thiên này dưới lăng kính âm dương: âm hàn ngưng tụ ở khoảng cơ nhục cân cốt, dương khí không hành được, nên đau không chịu nổi; trước tý thì tứ chi thân mình nặng nề khó cử động, khi đau khi tê, vì thấp là sản vật của thổ, bệnh thường hiện ở cơ nhục. Về tiên lượng, ông nêu rõ phong tý dễ trị vì phong là dương tà có thể tán, còn hàn tý và thấp tý khó trị vì âm tà đã bám thì khó dời — một nhận định cho đến nay vẫn ứng nghiệm.

Ngô Côn và Trương Chí Thông bổ khuyết cho nhau trong phần chứng trạng. Ngô Côn phân tách từng tà trong một chứng (phế tý: phong sinh phiền, thấp sinh mãn, hàn sinh suyễn), thể hiện lối "chiết tà" rất tinh; Trương Chí Thông nghiêng về khí cơ, giải can tý là can khí bị bế, mộc hỏa uất mà sinh nhiệt nên trên thì khát uống nhiều, dưới thì tiểu nhiều. Cao Sĩ Tông giỏi về mạch lộ tạng phủ, giải tỳ tý qua sự thất thường của thổ khí không tán ra bốn phương. Mã Thời thì giữ vai trò người gạn đục: ông bác cách hiểu rằng có năm thứ khí riêng đi vào năm tạng, khẳng định chỉ có ba khí mà năm mùa nên hóa năm chứng.

Về mặt văn bản học, tư liệu của Unschuld – Tessenow cho thấy thiên này còn nhiều dị văn đáng cân nhắc: Thái Tố chép "hàn" thay cho "tắc" ở câu "thượng vi đại tắc"; Giáp Ất Kinh chép 急 (cấp) thay cho 虫 (trùng) ở câu cuối; Tôn Di Nhượng đề nghị đọc 虫 là 痋 tức đau. Đan Ba Nguyên Giản (Tanba) bác cách Vương Băng hiểu chữ 鼓 trong "tâm hạ cổ" là "đầy trướng", nghiêng về nghĩa hồi hộp đánh trống ngực. Những chỗ ấy nhắc người học: kinh văn cổ có chỗ đã mòn nghĩa, nên đọc với thái độ vừa kính trọng vừa tỉnh táo.

• Giữ ba tà không cùng đến một lúc. Thực tế đời sống hiện đại rất dễ phạm: ngồi phòng lạnh với quần áo còn ẩm mồ hôi, ngủ dưới luồng gió máy điều hòa, đi mưa về không thay đồ khô ngay. Đó chính là "phong hàn thấp tạp chí" phiên bản hôm nay. Lau khô, thay đồ, che kín gáy, lưng và khớp gối là việc nhỏ mà hiệu quả.
• Nhận diện thể bệnh của mình để điều chỉnh sinh hoạt. Đau chạy chỗ này chỗ kia (thiên về hành tý) thì tránh gió lùa; đau dữ dội, gặp lạnh tăng (thống tý) thì chú trọng giữ ấm, chườm ấm, ăn uống ôn hòa; nặng nề tê bì, trời nồm ẩm thì tăng (trước tý) thì cần thoáng khô nơi ở, vận động nhẹ đều đặn để hóa thấp.
• Coi trọng câu "ẩm thực cư xử vi kỳ bệnh bản". Nơi ở ẩm thấp, giường sát nền, phòng thiếu nắng là nền móng của chứng tý mạn; ăn uống quá độ, nhiều đồ béo ngọt sinh thấp cũng vậy. Sửa chỗ ở và bữa ăn đôi khi giá trị hơn nhiều liều thuốc.
• "Bệnh cửu bất khứ, nội xá vu hợp" là lời cảnh báo về bệnh mạn. Đau khớp kéo dài kèm hồi hộp, khó thở, phù, tiểu bất thường không còn là chuyện "đau xương khớp" đơn thuần; cần được thầy thuốc thăm khám kỹ, chứ không nên tự xoa bóp dán cao cho qua.
• Tĩnh dưỡng để tàng thần. Câu "tĩnh tắc thần tàng, táo tắc tiêu vong" nhắc rằng bôn ba hấp tấp, thức khuya, lo nghĩ triền miên làm hao tinh khí ngũ tạng, khiến doanh vệ suy mà tà dễ hợp. Ngủ đúng giờ, giảm bớt náo động là một thứ "thuốc" của thiên này.
• Vận động vừa sức, duy trì sự lưu thông. Tý là bế tắc; cái đối trị căn bản là "thông". Đi bộ, dưỡng sinh, thái cực quyền, các động tác co duỗi khớp nhẹ nhàng đều đặn giúp doanh vệ lưu hành, hợp với tinh thần "tòng kỳ khí tắc dũ".

• Thiên 42 – Phong luận (风论): bàn về phong là "trưởng của trăm bệnh", biến hóa thành nhiều chứng; đọc liền với Tý luận sẽ thấy rõ sự khác nhau giữa phong tà đơn hành và phong hợp với hàn thấp.
• Thiên 44 – Nuy luận (痿论): bàn chứng gân cơ mềm yếu không dùng được; cặp "tý – nuy" là bài biện chứng cơ bản — tý chủ đau và bế, nuy chủ yếu và vô lực, tuy cả hai đều có thể dẫn đến tàn phế.
• Thiên 3 – Sinh khí thông thiên luận (生气通天论): chứa câu "ẩm thực tự bội, trường vị nãi thương" và tư tưởng dương khí vệ ngoại, là chỗ dựa để hiểu vì sao Ngô Côn muốn chuyển đoạn "âm khí giả" về thiên ấy.
• Thiên 5 – Âm dương ứng tượng đại luận (阴阳应象大论): xác lập hệ thống ngũ tạng ứng ngũ thể (can chủ cân, tâm chủ mạch, tỳ chủ nhục, phế chủ bì, thận chủ cốt), là tiền đề cho nguyên lý "ngũ tạng giai hữu hợp" ở thiên này.
• Linh Khu, Thiên 52 – Vệ khí (卫气) và Thiên 18 – Doanh vệ sinh hội (营卫生会): khai triển đầy đủ học thuyết doanh vệ mà Tý luận chỉ nêu cô đọng, giúp hiểu vì sao vệ khí "bất dữ phong hàn thấp khí hợp, cố bất vi tý".